Dikur, nëse nuk gaboj, në vitin ‘96, unë dhe një miku im përgatitëm një libër thuajse antologjik. Ishte një përzgjedhje e letrave nga burgu prej rreth 40 të burgosurve shqiptarë në burgjet jugosllave. I pamë letrat, dhe kishte gjëra interesante aty, pak letërsi, pak filozofi, histori, moral, sociologji etj. dhe thamë të bënim një libër që njerëzit të shohin se kush janë ata të burgosur politikë shqiptarë të Kosovës së vitit 1981, që në fakt filluan të ndërronin historinë e Kosovës.

Bajram Kosumi
... në morinë e thesareve të fshehura në letërsinë tonë, ajo e burgut është ndoshta më interesantja dhe e pastudiuara, një letërsi, e cila është pjesë e historisë sonë.

Nëse vende të tjera të Evropës nuk e kanë këtë formë letërsie, te ne një formë e tillë që vjen nga një e kaluar e hidhur, vazhdon të mbetet në harresë, apo të kujtohet tepër rrallë.

Zoti Kosumi, gjatë Panairit të Librit “Tirana 2006” ju keni promovuar dy libra, njëri prej të cilëve i përket studimit letrar që titullohet “Letërsia nga burgu”. Si lindi ideja për të shkruar një libër të tillë?
Duke përgatitur atë libër vërejta diçka interesante, se ato ishin më shumë se letra, nuk ishin thjesht letra private apo individuale, por përmbanin në vetvete gjëra të mira që duhen të lexohen dhe të njihen prej çdo lexuesi. Kjo ishte ideja ime e parë, se diçka fshihet prapa këtyre letrave, por në fakt ideja fillestare më ka ardhur në vitin ‘90, kur shtëpia botuese “Zëri” më pati ofruar që të botoja një përmbledhje të poezive të mia, por unë në vend që të botoja një përmbledhje të poezive të mia, mblodha katër shokë të burgut që shkruanin poezi dhe mora nga secili 20 poezi dhe bëmë një përzgjedhje që u quajt “Libri i lirisë”, i cili pati jehonë shumë të madhe dhe u prit shumë mirë nga lexuesit, madje është pritur shumë mirë edhe në Tiranë në atë kohë. Ai është libri i parë i botuar në shqip pas luftës, me poezitë, lirikat e shkruara në burg. Aty ka filluar e gjitha, edhe me letrat nga burgu, edhe me poezitë dhe kur shkrova parathënien e letrave nga burgu, e cila është pjesë edhe e këtij libri, aty paralajmërova se me të vërtetë prapa këtyre poezive e prapa këtyre letrave, ekzistonte diçka një letërsi e panjohur deri atëherë, jo vetëm prej lexuesit, por edhe prej historianëve të letërsisë, e cila kishte vlera të mirëfillta letrare dhe përveç tyre kishte edhe vlera të tjera, dokumentare historike, politike, por mbizotërojnë ato letrare dhe duhej të bëhej publike të nxirrej prej sirtarëve të të burgosurve. Ky është fillimi, pastaj kam lexuar edhe Visar Zhitin dhe pashë se njësoj kishte ndodhur edhe në burgjet në Shqipëri, është shkruar letërsia, është ruajtur në forma nga më të ndryshmet dhe vazhdon të rrijë e fshehur.
 

Letërsia nga burgu

nga Bajram Kosumi
Kapitull më vete në letërsinë shqipe

Shtëpia Botuese: Toena

Numri i faqeve: 160

Çmimi: 600 lekë

Çfarë dallimesh ka mes dy letërsive të shkruara në burgjet e Kosovës dhe asaj të Shqipërisë sipas mendimit tuaj?

Unë e kam trajtuar si një letërsi pa dallime që është shkruar në burgje. Dallimi i parë që mund të bëhet është mes asaj letërsie të shkruar në burg dhe letërsisë shqipe. Ky është dallimi esencial. Dhe unë në libër duke konstatuar se kjo letërsi e shkruar në burgje është pjesë përbërëse e letërsisë shqipe, jam fokusuar në atë që e dallon, kam hartuar një fjalor të simboleve, të kuptimeve poetike të ideve, të figurave për të dalluar atë që është esenciale, ka shumë figura që nuk përdoren, në kuptimin që janë përdorur në këtë letërsi, në letërsi tjetër, ka shumë simbole që janë marrë prej traditës letrare, por i kanë dhënë kuptime të reja dhe vetëm te krijuesit në burg përdoren në ato kuptime. Ose janë gjeneralizuar disa simbole, janë bërë simbole te shumica e krijuesve në burg, por janë krijuar në atë mënyrë, që të mbeten simbole të tilla përjetësisht në atë letërsi. Simboli i kërkimtarit për shembull, atij që nuk kënaqet kurrë me atë që arrin, është një prej simboleve esenciale të kësaj letërsie, që unë besoj se do të mbijetojë në shekuj. Ndërkohë mes krijuesve që kanë qenë në burgjet në Shqipëri dhe në Kosovë ka dallime të vogla, por ato janë të stilit individual.

Ju keni përmendur edhe letërsinë disidente, si është raporti mes kësaj letërsie dhe atij kapitulli që kërkoni të ketë vend në historinë e letërsisë?

Përdorimi i nocionit letërsi disidente edhe pse kohët e fundit ka filluar të përdoret nga historianët e letërsisë shqipe, është gjithmonë me një pikëpyetje. Nuk ka shumë krijues të cilët mund t’i quash disidentë, fatkeqësisht reagimi ka qenë aq i egër kudo, saqë nuk ka lejuar as mundësinë e një disidence. Unë nuk e quaj disidente këtë letërsi. Unë jam marrë shumë edhe me këtë nocion dhe pretendoj që duhet të quhet letërsi nga burgu. Mund të mos duket shumë funksionale pasi nuk është krejt në përputhje me sintaksën e shqipes, sepse ka letërsi të arbëreshëve të Italisë, ka letërsi të nizamëve, por nuk ka letërsi nga nizamët ose nga arbëreshët. Nuk është në përputhje me sintaksën, por unë jam nisur nga konotacioni, nga mesazhi që jep ky emër. Nuk mund të quhet letërsi e burgut sepse është në kundërshtim me përmbajtjen që ka kjo letërsi. Nuk mund të quhet letërsi për burgun, sepse nuk është për burgun, nuk ka të bëjë fare “për burgun”. Është e kundërta e burgut, është letërsi për lirinë. Burgu është vetëm një figurë e prapaskenës së kësaj poezie. Kjo letërsi trajton tema të tjera, tema gjithënjerëzore. Temën e jetës dhe vdekjes, temën e përjetësisë, temën e dashurisë, ose temën shumë të vjetër, por gjithmonë të freskët, temën e marrëdhënieve me atdheun. Janë trajtime të reja të këtyre temave dhe jo si në letërsinë tonë të traditës.

Për fat të mirë apo të keq ju keni qenë vetë brenda qelive të burgut. Ne, lexuesit, që nuk kemi përjetuar një përvojë të tillë, përpiqemi ta perceptojmë nga poezitë tuaja. Po në fakt si është të shkruash brenda qelive?

Në aspektin e brendshëm mendor e shpirtëror, kjo është mbijetesë. Ata që shkruajnë në burg, e bëjnë për të mbijetuar. Vdekja në burg njeriun e pret çdo ditë, çdo mëngjes kur zgjohesh mund ta paramendosh që nuk do të flesh për së dyti, ose do të flesh përgjithmonë dhe shkrimi e bën të burgosurin të mbijetojë. Mund të vdesë i burgosuri, por ajo që do të shkruajë mund të mbijetojë. Është gati si njëfarë mesazhi i njeriut që është mes varrit dhe jetës. Është amaneti si i themi ne dhe prandaj përqendrimi është më i madh në këtë mesazh të fundit. Çdo i burgosur e ndien këtë, merre e lexoji shkrimet e çdo të burgosuri dhe e ndien se të gjitha këto janë mesazhe sikurse të ishin mesazhet e fundit. Ata lënë mesazhet e fundit, thua ti se nesër nuk do të jenë më në këtë jetë. Ky është aspekti i brendshëm shpirtëror i tyre. Unë kam marrë shembull Myslim Kosumin dhe e kam përmendur këtu në libër. Ai i ka shkruar për dhjetë vjet sa ka qenë në burg, çdo javë, letër gruas së tij. Dhe gruaja e tij i ka shkruar një letër atij çdo javë, për dhjetë vjet.

Duke i përgatitur letrat nga burgu që t’i botoj, lexova disa prej tyre, le të themi tridhjetë, dyzet letra dhe erdha në përfundim se ai kishte zbuluar çelësin e mbijetesës në burg duke i shkruar letra dashurie gruas së vet. Por në aspektin e jashtëm, në aspektin fizik, është tmerr, të shkruash në burg është e vështirë, është e rëndë, se ajo që shkruan ke përshtypjen se nuk do të mbijetojë, sepse nesër do të hyjnë gardianët dhe do t’i shkatërrojnë të gjitha ato që ke shkruar. Në çdo burg kanë qenë këto praktika. Rojet e burgut kanë hyrë, ta zëmë, një herë në muaj ose një herë në dy muaj dhe gjithçka që kanë gjetur të shkruar e kanë zhdukur, nuk di ndoshta diçka kanë ruajtur nëpër dosjet e tyre... Prandaj krijuesit ose miqtë e tyre, ose të burgosurit që kanë qenë më të zhdërvjelltë, kanë gjetur forma të ndryshme për t’i ruajtur ato. Unë kam përmendur një rast këtu në libër dhe e kam falënderuar një mikun tim që tash nuk jeton më. Ka qenë i burgosur politik, i vjetër, i paralizuar, ka qenë në karrocë dhe një muaj para se të shkonte në shtëpi, “e kam - tha - një ide si t’i shpëtoj poezitë e tua”.

Ai ishte njeri që nuk merrte vesh nga poezia, ishte një patriot i vjetër, ishte 70-vjeçar, nuk dinte ç’ishin ato që kisha shkruar unë, por e dinte se ishte një mesazh i rëndësishëm që duhet ta lexonin njerëzit e tjerë. Ai më tha se do t’i fuste në gomën e karrocës së vet. Mëdhimbsej, ishte njeri plak. I thashë “Jo, se po të zbuluan do të kthejnë prapë në burg”, por nguli këmbë. E preu gomën e karrocës, i mori poezitë i bëri shuk në rreth dhe i futi në gomën e karrocës, e ngjiti me ngjitës gomën dhe ka dalë me atë karrocë dhe poezitë e mia i ka dërguar në shtëpinë ime. Nganjëherë janë me të vërtetë të çuditshme shpikjet që kanë bërë, p.sh. një grumbull i poezive ka mbijetuar për gjashtë vjet në një sapun rrobash: të burgosurit kanë shkruar poezitë me shkrim shumë të imët, rreth 50 poezi, i kanë bërë sa një cigare, i kanë futur në sapun e kanë mbyllur dhe e kanë mbajtur atë sapun gjashtë vjet në burg. Nga kanë shkuar e kanë mbajtur sapunin me vete dhe ai sapun ka qenë gjithmonë në duart e rojeve të burgut dhe është mbartur nga qelia në qeli. Këto janë përvojat që ndryshojnë nga burgu në burg. Visar Zhiti përmend thasët e të burgosurve që është një prej figurave më interesante. Në ato thasë, të burgosurit në burgun e Qafë Barit kanë mbajtur disa prej gjërave të tyre, që s’i kanë pasur për përdorim të përditshëm, dhe ato nuk i kanë mbajtur në dhomat ku kanë fjetur, por në një tavan, diku të një ndërtese tjetër dhe kanë mundur të shkojnë çdo ditë të marrin diçka e të lënë diçka dhe pikërisht aty kanë ruajtur librat e poezitë. Ka qenë më pak e rrezikshme sepse kanë mundur ta kamuflojnë thesin, të thonë që s’është i imi dhe në këtë mënyrë janë ruajtur. Por për fat të keq edhe ato që janë ruajtur, nuk janë botuar.

Unë dhe disa nga miqtë e mi i kemi nxitur shumë të burgosur që të botojnë shkrimet e tyre, madje mund të them se edhe i kemi detyruar në njëfarë mënyre që t’i botojnë. Por, ka shumë të tjera që nuk janë të botuara. Unë besoj se ato kanë vlera të mëdha, ndoshta jo letrare, por vlera dokumentare historike, edhe për Shqipërinë, por sidomos për Kosovën, sepse brezi që ka shkruar këtë letërsi në Kosovë është brezi i viteve ‘81 që ndryshoi historinë e Kosovës dhe atë shqiptare. Është e nevojshme të dihet për atë brez, jo vetëm atë që kanë thënë gjykatat, akuzat, por çfarë kanë menduar ata njerëz, çfarë kanë bërë gjatë 15 vjetëve të burgut, si e kanë përjetuar, si kanë mbijetuar etj.

Është hedhur ideja e përpilimit të një kolane, ju do të merrni pjesë në hartimin e saj?

Në Shqipëri ka disa botime që janë më tepër vullnete individuale të njerëzve dhe nuk ka një politikë të një shtëpie botuese që të nxisë këtë botim. Në Kosovë unë dhe disa miq formuam njëfarë fondacioni të quajtur “Brezi ‘81", që ka botuar disa libra, rreth 15, por jo më shumë. Nuk ka një nxitje të programuar të kësaj letërsie. Kemi folur së fundi edhe me shtëpinë botuese “Toena” dhe ajo ka treguar interes për të filluar diçka të tillë. Kam një ide më të hershme, që fillimisht të hartoj një antologji me poezi nga burgu, në mënyrë që të nxis historianët e letërsisë në debat, gjë që dua ta bëj edhe me këtë libër. Unë besoj se kjo pjesë e letërsisë ka disa poezi që duhet të jenë pjesë e çdo antologjie të letërsisë shqipe, në përgjithësi disa nga lirikat më të bukura i gjen te këta autorë. Do të doja fillimisht një antologji për të parë lexuesit dhe historianët dhe nuk është fjala vetëm për një letërsi me vlera dokumentare, por është fjala për një letërsi me vlera antologjike. Nëse kjo arrin të krijojë bindjen se është një vlerë letrare, atëherë shtëpitë botuese do ta bëjnë punën e tyre. Ajo që kam dashur të them edhe me këtë libër, nuk është përmbyllja apo përkufizimi i kësaj letërsie, i koncepteve, etj., por hapja e debatit. Dhe nëse ky libër arrin që të krijojë debatin për këtë letërsi unë mendoj se e kam arritur qëllimin tim. Mandej, mendoj se e kam arritur qëllimin që në momentin që ju keni ardhur të flisni për këtë libër dhe jo për librin tjetër politik, që ndoshta ka ngjallur më shumë interesim. Kur e pashë që edhe disa gazeta kishin shkruar më shumë për këtë libër, më erdhi mirë.

Jemi në një kohë kur flitet shumë për hapjen e dosjeve. Cili është opinioni juaj për këtë situatë, aktualizuar kjo edhe në Kosovë?

Unë vetë kam qenë 10 vjet në burg. Mijëra faqe gazetash janë shkruar kundër nesh, me mijëra njerëz kanë marrë pjesë në procese të tilla dhe unë mendoj se është keq për një shoqëri që nuk spastron vetveten. Nuk duhet të ruhet e keqja brenda vetes. Nëse ruan të keqen, ke mundësi ta përsëritësh. Shoqëria duhet ta spastrojë vetveten. Edhe në Shqipëri, edhe në Kosovë duhet të spastrohet kjo e keqe që ka ndodhur në vitet e totalitarizmit. Duhet të hapen edhe dosjet. Pse të mbahen të fshehta dosjet? Por duhet të bëhet vërejtja që dosjet nuk hapen për t’u hakmarrë. Ajo shoqëri që hap dosjet për t’u hakmarrë, nuk e ka pastruar vetveten. Ajo ka vazhduar luftën, ka vazhduar hakmarrjen. Prandaj dosjet hapen që të mos krijohet përsëritja e atyre veprimeve ose krimeve të ulëta. Edhe aty ku s’kanë qenë krime, nëse vëllai për vëllain, apo miku për mikun ka spiunuar është një vepër e ulët për shoqërinë dhe ajo duhet të spastrohet. Nuk duhet të hapen dosjet për hakmarrje, por që të mos përsëriten më ato krime, duhet të debatohet publikisht për dosjet. Jo që ta përbaltësh dikë, por që të mos i japësh mundësinë një fryme të tillë, një mentaliteti të tillë, një vetëdijeje të tillë, që të sundojë shoqërinë.

Intervistoi ROZETA ROZHANI

Comments

Popular posts from this blog

Legjenda e Mujit dhe Halilit

Ese për Vitin e Ri