7/8/12

PROZA TREGIMTARE




          Romani – si lloj i prozës ekziston që nga koha antike. Në atë kohë nuk është quajtur me këtë emër, por ai kishte disa tipare që e dallonin nga epi; në të vërtetë, ai ishte një prozë letrare zbavitëse. Në të përshkruheshin tema të aventurave dashurore ose tema idilike, pra tema të një rëndësie më të vogël dhe më të ngushtë se temat e epopesë, në të cilën trajtoheshin ngjarje historike të rëndësishme për mbarë popullin. Te grekët e vjetër ky lloj shkrimi u zhvillua  sidomos në peiudhën helene (shek.IV –I  p.e.s.), kur lindi i ashtuquajturi romani i vonshëm grek, në të cilin flitej për dy dashnorë të ndarë, të cilët pas shumë udhëtimesh, maskimesh, burgosjesh, anijembytjesh etj. sërish takohen të lumtur dhe bashkohen (“Teogeni dhe Heraklea” të Heliodorit). Po kështu është i njohur edhe romani idilikDafnisi dhe Hloja” nga Longu. Ky tip i romanit grek qe model për romancierët e mëvonshëm deri në shekullin XVIII, kur romani ende definohej si “histori dashurore”. Në letërsinë romake romani më i njohur është “Satirikoni”i Petronies dhe “Metamorfozat”e Apuleut si dhe “Gomari i artë” i tij, në të cilin gjendet novela e bukur “Amori dhe Psika”.
          Romani u quajt me këtë emër në shekullin XII në Francë, sipas emërtimit “lingua romana” (“gjuha romane”), gjuhë me të cilën shkruheshin vepra në gjuhën popullore, për dallim nga “lingua latina”(“gjuha latine”), me të cilën shkruheshin vepra erudite. Me emërtimin “le roman breton” (“romani bretonas”), shenoheshin veprat me origjinë kelte dhe bretone, në të cilat përshkruheshin aventura dashurore dhe luftarake të kalorësve kristianë. Në Francë këto vepra lexoheshin me dëshirë të madhe dhe shkrimtarët francezë i plotësonin me ngjarje të cilat i trillonin vetë, ashtu që shkallëshkallë u zhvillua tipi i romanit kalosiak, jo vetëm në Francë, por edhe në vendet e tjera perëndimore. Romani më i njohur i këtij tipi është romani “Parsifali”i shkrimtarit bavaras, Volfram von Eshenbah, nga fillimi i shekullit XIII, në të cilin është lidhur motivi mbi Shën Gralin me motivin mbi mbretin Artur, udhëheqësit kalorsiakë të popullit ketlt. Romanet e mëvonshëm kalorsiakë, siç është “Amadis Galski”, u janë kushtuar ndërmarrjeve erotike të heronjve të tyre, që kryesisht ka qenë objekt objekt i satirës dhe i parodisë së romanit të njohur të Servantesit “Don Kishoti” (në fillim të shekullit XVII). Karikatura e Don Kishotit satirikisht i përqesh ndërmarrjet e heronjve të romaneve kalorsiake, kurse personazhet nga populli paraqitnin fillimet e pikturimit të jetës realiste të renesansës. Kështu “Don Kishoti” konsiderohet si roman i parë i cili i ka plotësuar veçoritë e romanit të ri evropian të shekujve XVIII dhe XIX.
         Romani, në kuptimin bashkëkohor, është një vepër tregimtare e cila me gjërësinë epike paraqet jetën njerëzore në të gjitha format e saj. Në të pëfshihen një varg ngjarjesh nga jeta dhe një numër personazhesh, në të pikturohet mjedisi, epoka, idetë, me një fjalë, e tërë e tërë ajo ajo që paraqet jetën njerëzore. Në roman nuk paraqitet një ngjarje, ose jeta e një personazhi, por përfshihen më shumë ngjarje të cilat janë të lidhura me njëra-tjetrën, e shkaktojnë njëra-tjetrën, dalin njëra nga tjetra, poashtu edhe personazhet janë në kontakt të pandërprerë dhe në bashkveprim, dhe veprimi i përfshirë në roman, ndikon si një tërësi organike. Megjegjithatë, në roman kemi ngjarjet kryesore dhe personazhet kryesore rreth të cilave përqëndrohet i gjithë veprimi dhe ngjarja, sepse personzhet dhe ngjarjet dytësore jepen vetëm në atë masë sa është e nevojshme për t’u shpjeguar ngjarjet dhe personazhet kryesore ose vetëm si ilustrim i dukurive dhe i mendimeve të tjera, të kundërta me rrugën jetësore dhe ideore të heroit, gjegjësisht të personazhit kryesor.
         Për dallim nga veprat e tjera letrare, në roman nuk paraqitet vetëm një pjesë e jetës së njeriut, por, sipas rregullit, e tërë jeta e heroit kryesor. Shkrimtari në roman e paraqet njeriun në rritje e sipër, përjetimet dhe ngjarjet të cilat ndikojnë në zhvillimin dhe formimin e karakterit të tij dhe në nxitjen e shprehive, mendimeve dhe  përcaktimeve të tij ideore. Prandaj, veç veprimit kryesor dhe personazheve kryesore, në roman pashmangshëm shfaqen episode, dmth. ngjarje episodike dhe personazhe episodike, që do të thotë shfaqen ngjarje dytësore ose anësore, në të cilat trajtohet ndonjë çështje sekundare përmes së cilës më mirë ndriçohet ideja kryesore në vepër.
         Romani është forma më e popullarizuar letrare, sepse ai më së miri lexohet dhe në të jepet tabloja më e plotë e jetës, të cilën lexuesi e përjeton më thjeshtë sesa në llojet e tjera të veprave letrare. Por, për t’u sqaruar (qartësuar) tabloja e jetës e cila përfshihet në roman, shkrimtari i romanit duhet t’i ruajë proporcionet midis personazheve dhe çdo ngjarje dhe veprim të çdo personazhi ta motivojë, ta arsyetojë ose justifikojë deri në masë të duhur, deri te kuptimi i ngjarjeve dhe i veprimeve të tilla. Përveç kësaj autori i romanit të gjitha situatat dytësore, episodike, duhet t’i vendosë në raport me veprimin kryesor dhe personazhit kryesor si motivim dhe shpjegim të idesë kryesore dhe të veprimeve të herot të veprës. Çdo kapërcim i kësaj mase ose shpjegimi i pamjaftueshëm i ngjarjeve sporadike e  turbullon (errëson) tablon si paraqitje të jetës, e dëmton kompozicionin e romanit, për ç’arsye ai s’mund të ndikojë bindshëm si e vërtetë jetësore në atë materie e cila paraqitet në të, sepse me këtë dëmtohet uniteti i veprimit, i cili është i domosdoshëm në çdo vepër letrare.
         Për çdo vepër letrare artistike në përgjithësi, e veçanërisht  për romanin, s’është me rëndësi se a ka zgjedhur shkrimtari ngjarje dhe personazhe kryesore, të cilët vërtetë kanë ekzistuar në shoqëri, sepse e vërteta tekstuale vetvetiu nuk ndikon si paraqitje artistike e jetës. Shkrimtari mund t’i shndërrojë ose modifikojë jetët e personazheve të veta, t’i mendojë (trillojë) heronjtë, të krijojë dhe të gjejë situata të ndryshme dhe t’i prfshijë në visoret jashtë mjedisit, si personazhe të huaja. Por, personazhet, edhe pse krijohen nga imagjinata e shkrimtarit, duhet të arsyetohen me jetën dhe realitetin e mjedisit dhe të kohës, ata duhet të jenë shprehje e mentalitetit dhe e mënyrës së jetës së atij rendi të njerëzve të cilët i prezantojnë. Prandaj, personazhet, për të qenë në kuptimin artistik të vërteta dhe të mundshme, duhet të veprojnë, të mendojnë, të flasin, ashtu siç u mundëson mjedisi në të cilin jetojnë dhe veprojnë, ashtu siç i përgjigjet karakterit të tyre dhe mentalitetit të njerëzve të cilëve u përkasin. Kështu, p.sh. jeta dhe puna e një fshatari dallon nga jeta dhe puna e një qytetari, andaj, sipas kësaj, dallon edhe psikologjia, të menduarit, fjalori, mënyra e të menduarit dhe çdo gjë që e bën jetën e tyre të veçantë. Nga kjo edhe diferencimi i personazheve, e cila përveç mjeteve të tjera, arrihet edhe me diferencimin e gjuhës së vetë personazheve.
         Gjatë zhvillimit të tij historik romani ka pësuar mjaft ndryshime. Në krijimtarinë letrare realiste, ku tipizimi i personazheve dhe i situatave e karakterizon krijimtarinë artistike, romani bëhet epope e shoqërisë qytetare ose siç thotë Bjelinski “epope e ditëve tona”. Në romn synohet të paraqitet jeta e një shoqërie ku zotërojnë ligje të veçanta. Në këtë mënyrë romani bëhet histori e zakoneve dhe e karakterit të një mjedisi shoqëror. Romancieri dëshiron ta paraqetë jetën në plotënin e saj, pulsimin e të gjithë damarëve të saj, ashtu që tablon e saj e përjetojmë si organizëm të gjallë, në të cilin të gjitha pjesët janë të lidhura dhe në të cilin tërësia fitohet nga lidhja dialektike e pjesëve edhe më të rëndësishme edhe më të vogla. Fundi i fundit, për romancierin fillojnë të humbin dallimet midis hollësive të mëdha dhe të vogla, midis personazheve kryesore dhe dytësore; kështu, një personazh dytësor bëhet kryesor në atë çast kur objektivi i shkrimtarit drejtohet tek ai, dhe të gjitha personazhet e tjera, madje edhe personazhet kryesore, të cilët në atë çast ndodhen në skajet e dukshme të romancierit, bëhen të zbeta dhe dytësore.
         Përpjekja shkrimtarit për ta paraqitur jetën në plotëninë e saj shpuri deri te ajo që romani i shekullit XX filloi të përjetojë ndryshime gjithnjë e më të mëdha, si në aspektin tematik, ashtu edhe në aspektin kompozicional dhe të shprehjes. Romancierin modern gjithnjë e më pak e intereson historia  e jetës së jashtme e individit, por psikologjia e brendshme e njeriut të sotëm, ku gërshetohen neurastikisht vetëdija dhe nënvetëdija. Njeriu nuk frikohet më nga fuqitë objektive të natyrës, të cilat në të shumtën ka arritur t’i mposhtë, por frikohet para vetes, para vizioneve të veta të tmerrshme dhe të llahtarshme, të cilat paraqiten tek ai në shekullin e automatizimit dhe teknokracisë. Tipizimi i njeriut të tillë zgjërohet jashtëzakonisht: ky më s’është përfaqësues i këtij apo atij rendi shoqëror, i këtij apo atij grupi shoqëror, por ky është njeri filozofikisht i kuptuar si njësi shpirtërore në botën e ideve dhe të universit. Prej këndej romani i shekullit XX gjithnjë e më tepër përpunon, trajton tema të absurdit, të ndërdijes, të iracionales, të psikopatologjikes dhe të zvetnimit, çka shpreh gjendjen neurastike të njeriut në kotën e sotme.
         Tematika e këtillë patjetër solli edhe ndryshime në aspektin kompozicional dhe  procedimeve teknike në ndërtimin e romanit. Derisa romani realist njihte dy-tri lloje teknikash kompozicionele, më shpesh të ashtuquajturin kompozicioni i veprimeve paralele, në të cilin koha ecte sipas rrjedhës kronologjike të ngjarjes, ndërsa në romanin modern ndeshim eksperimente të ndryshme të kompozicionit, për të cilët karakteristike është mosrespektimi i rrjedhës së ngjarjeve në rrjedhë të kohës. Për të zgjedhur problemin e kohës, problemin tragjik të kohës, romancierët përpiqen që me teknikën e paraqitjes së ngjarjeve ta ndalin kohën, të kaluarën ta vënë në vend të ardhmes, dhe e kundërta, ta përshpejtojnë të tashmen. Kështu p.sh. në romanin e tij “Të verbërit në Gazë” Haksli paraqet kaotizmin e kohës ashtu që disa çaste të kohës së çdo kapitulli kapërcejnë prej një ngjarjeje në tjetrën, midis vitit 1902 dhe 1934, herë prapa, herë përpara, pa kurrfarë rendi kronologjik etj., ose Sartri, p.sh. në të njëjtën fjali fillon të rrëfejë për një personazh, kurse përfundon me një personazh tjetër, ose në të njëtën pjesë flet për disa ngjarje... e gjithë kjo ka bërë që romani të bëhet një lloj letrar i cili gjithnjë e më shumë synon të ndahet si gjini e veçantë letrare, të bëhet një gjini letrare uuniversale, e cila në vete do t’i lidhte elementet e të tri gjinive letrare. Veç kësaj romani modern tregon edhe një synim: të bëhet një lloj letrar-shkencor sintetik, duke futur tekstin e tij shqyrtime filozofike, psikologjike, sociologjike, esejistike etj.
        
         Llojet  e  romanit – ndarja e romaneve bëhet kryesisht sipas temës dhe lëndës, sipas mënyrës së qasjes së problemit dhe drejtimve letrare. Sipas temës dhe lëndës që trajtojnë ata mund të jenë: aventuristik, kriminalistik, historik, social, psikologjik; sipas mënyrës së qasje së problemit romanet mund të jenë: humoristik, satirik, publicistik, kurse sipas mënyrës së ndërtimit ata mund të jenë: shkallëzor, unazor dhe paralel. Por të gjitha ndarjet (klasifikimet) e derisotme të romanit janë vetëm pjesërisht të arsyeshme, sidomos kur është fjala për realizimet e mira dhe më të mira. Çdo roman është botë më vete, sepse nuk mund plotësisht të përfshihet në asnjë grup dhe vetëm disa veçori të tij mund të përputhen me klasifikimin e përmendur. Nga kjo më e arsyeshme është që në shqyrtimin historik të tregohen ndryshimet dhe risitë në strukturën dhe ndërtimin e romanit.
        
         Romani  i  ngjarjeve – është forma e parë historike e romanit. Fabula ndërtohet mbi një varg ngjarjesh të cilat lidhen me jetën dhe fatin e personazhit kryesor dhe të cilat paraqiten si pengesa të cialat personazhi kryesor duhet t’i zotërojë (mposhtë) derisa të realizojë qëllimin e caktuar. Romani i ngjarjeve (dmth. romani me bazë fabulare) është shumë elastik dhe formë e gjerë letrare e zbatueshme, sepse në të gjitha kohët kanë ekzistuar fabula interesante dhe tronditëse.
         Romani kalorsiak – ndërtohet poashtu mbi bazën fabulare, ndodhitë rreth dashurisë, endjeve dhe garave dashurore.
         Romani  historik – ngjarjet i merr nga historia dhe në bazë të dokumenteve të përafërta historike përshkruan ngjarjet nga e kaluara. Romane historike kanë shkruar: Valter Skot (“Ajvanho”) në të cilin paraqitet jeta kalorsiake dhe ngjarjet historike në Angli në shekullin XII, Viktor Ygo (“Nëntëdhjetë e treshi”, “Kisha e Shën Mërisë në Paris”), Henrik Sjenkjeviç (“Me zjarr e me shpatë”, “Quo vadis?”), Leon Tolstoi (“Lufta dhe paqja”, “Pjetri i Madh”etj.). Në letërsinë shqipe romani filloi të lëvrohet në kohën e Rilindjes. Në këtë kohë romane kanë shkruar: Pashko Vasa (“Bardha e Temalit”), Ndoc Nikaj (“Bukurusha”, “Lulet në thes”, “Bërbuqja”). Më vonë romane do të shkruajnë: Foqion Postoli (“Lulja e kujtimit”), Haki Stërmilli (“Sikur të isha djalë”), Sterjo Spasse (“Ata nuk ishin vetëm”), Dhimitër Shuteriqi (“Çlirimtarët”), Fatmir Gjata (“Këneta”), Ali Abdihoxha (“Një vjeshtë me stuhi”), Ismail Kadare (“Gjenerali i ushtrisë së vdekur”, ”Kështjella”), Dritëro Agolli (“Komisari Memo”, “Njeriu me top”), Shefqet Musaraj (“Para agimit”), Jakov Xoxa (“Lumi i vdekur”), Dhimitër Xhuvani (“Përsëri në këmbë”), Sabri Godo (“Ali Pashë Tepelena”, “Skënderbeu”), Hivzi Sulejmani (“Njerëzit”, “Fëmijët e lumit tim”) etj.
         Romani  kriminalistik – u zhvillua mbi bazën fabulare duke vënë që në fillim enigmën e romanit dhe zhvillim e saj gradual gjatë gjithë romanit (Zhorzh Simenon, Peter Çini etj.).
         Romani i personazhit – shkrimtari spanjoll Miguel Savedra de Servantes (1547-1616) në veprën e tij “Don Kishoti” shqyrton jetën kalorsiake mesjetare, në formë të parodisë. Në qendër të vëmendjes janë Don Kishoti dhe Sanço Panço. Në shekulli XVIII (veçanërisht në Angli dhe në Gjermani) zhvillohet forma e re e romanit të personazhit. Lihet anash fabula interesante, kurse personazhi kryesor i romanit, që s’është më kalorës mesjetar, as njeri oborri, por qytetar me jetën e tij private, personale, gjendet në prapavijë. Në plan të parë të romanit është personazhi i rrëfimtarit dhe raporti i tij ndaj heroit. Bota e jashtme, përshkrimet e natyrës dhe të mjedisit shërbejnë për portretizimin e përjetimeve personale, kurse jeta personale dhe ngjarjet personale janë objekti i interesimit të rrëfimtarit. Shembuj të romanit të tillë janë “Udhëtimet sentimentale” të tregimtarit anglez Lorens Stern (1713-1768) dhe “Wilhelm Meister” i Johan W. Gëtes (1749-1832).
         Gjatë shekullit XIX romani i personazhit zhvillohet në vende të ndryshme. Në veprimet e personazheve të veçanta futet edhe motivi i gjerë social;  veç kësaj hollësisht përshkruhet mjedisi dhe ambienti në të cilin jetojnë dhe veprojnë personazhet. Disa autorë në mënyrë të veçantë do ta theksojnë prapavinë sociale dhe shoqërinë, por personazhet do të mbeten edhe më tej bartësit kryesorë të idesë së caktuar të një grupi ose klase sociale. Përfaqësues i shquar i këtij romani është shkrimtari rus Ivan S. Turgeniev (1818- 1883) me romanet e tij “Etër dhe bij”, “Rugjini” dhe “Tymi”.
         Romani  shoqëror – autorë të tjerë do t’i kushtojnë rëndësi më të madhe botës së jashtme, milieut shoqëror dhe familjar sesa figurës së heroit kryesor. Kështu romani i personazhit kalon në romanin shoqëror (ose hapësinor), sepse hapësira me kohën dhe shoqërinë janë forca fomësuese në komponimin e romanit. Shembulli më i mirë i këtij lloji të romanit është cikli i romaneve me titullin e përbashkët “Komedia njerëzore” (“La comédie humaine”) i romancierit francez, Honoré de Balzac (1794-1850), i cili konsiderohet themelues i romanit shoqëror. Romane të këtij lloji kanë shkruar: Floberi, Zola, Mopasan (në Francë), Riçardson, Filding, Dikens, Golsford, Drajzer, Tuen (në Angli dhe në Amerikë), Gëte, Klajst, Frajtag, Suderman, Tomas Man (në Gjermani), Gogol, Tolstoj, Turgeniev, Dostojevski, Gorki (në Rusi), Ndoc Nikaj “Marcja”,”Bukurusha”,”Lulet në thes”, “Bërbuqja”, Foqion Postoli “Lulja e kujtimit”, “Për mbrojtjen e atdheut”, Haki Stërmilli, Sterjo Spasse, Azem Shkreli, Rexhai Surroi etj.
         Romani familjar – tipare të caktuara të romanit familjar kanë ato vepra në të cilat shqyrtohen disa gjenerata të së njëjtës familje, duke zhvilluar dhe analizuar shkaqet biologjike, psikologjike dhe shoqërore të ekzistimit dhe të shkatërrimit të tyre. Realizimi më i rëndësishëm i kësaj forme të romanit është cikli i romaneve mbi Rougon-Macquart-ët “Historia e natyrshme dhe shoqërore e një familjeje nën Mbretërinë e Dytë” i Emil Zolasë. Në të njëjtin ton janë shkruar edhe romanet “Budenbrokët” të Tomas Manit, “Saga e Forsajtëve” të Xhon Golsfordit etj.
            Romani psikologjik – theks plotësisht të ri në strukturën e romanit modern sjell shkrimtari rus, Fjodor M. Dostojevski, në veprat e tij”Krimi dhe ndëshkimi”, “Idioti”,Vëllezërit Karamazov”. Në analizën, paraqitjen dhe vlerësimin e personazheve të veta, Dostojevski vëmendjen më të madhe ia kushton depërtimit të gjithanshëm në motivet e fshehta të psikës së njeriut dhe të problemeve të shoqërisë.
            Romani modern – si edhe novela moderne, përqëndrohet në vetërrëfimin e personazheve, në gjetjen e ndërdijshme të jetës njerëzore, duke iu shmngur fabulës dhe rrjedhës kohore.
            Romani i rrjedhës së vetëdijes  - synon në zbulimin e teknikës plotësisht të re dhe të qasjes së re stilistike në zhvillimi e personazheve. Kështu shkrimtarja Virxhinia Vulf, në veprën e saj “Zonja Dalovaj” ndalet vetëm në një ditë të vetme nga jeta e një gruaje. Tema e romanit është bota ideore e personazhit kryesor me të gjitha asociacionet e mundshme dhe rrjedhën (rrymën) e vetëdijes. Mungon radhitja kohore dhe evolutive, sepse situata e drejtpërdrejtë dhe e kaluara dhe raportet me karakteret e tjera sillen në atë formë siç shfaqen (manifestohen) në gjendjen e drejtpërdrejtë të vetëdijes. Kurse Xh. Xhojs në romani “Uliksi”, shqyrton vetëm një ditë qershori të viti 1904 nga jeta e dy qytetarëve dablinas, duke i kushtuar kujdes të plotë dhe të gjithanshëm rrjedhës së vetëdijes së tyre. Në të s’kemi më as fabul tradicionale, as profilin e karaktereve të theksuara, as distancën kohore në paraqitjen e lëndës. Synohet në zbulimin sa më të plotë të brendisë së njeriut, njohjen e botës ideore dhe ndijesore të personazheve kryesore. Shkrimtari francez, Marsel Prust, në ciklin e romaneve (prej tetë pjesësh) “Në kërkim të kohës së humbur” në qendër të vëmendjes së vet e vë vetveten me kujtimet e tij të pasura, analizon ndjenjat e tij të drejtpërdrejta dhe ndjenjat e rivalëve të tij, duke i plotësuar ato me bollëk me asociacionet e tij.
            Romani lumë (roman fleuve)- Në letërsinë franceze midis Dy Luftërave vërehet risi në zgjerimin e veprimeve stilistike dhe komponimin e lëndës së veprave letrare. Në këtë kohë krijohen cikle romanesh (roman fleuve  - romani lumë) në të cilët synohet që personazhet të paraqiten në planin më të gjerë dhe në një hapësirë më të madhe seç vepronin romancierët e shekullit XIX. Kështu, p.sh. Romen Rolan në veprën “Zhan Kristof (e përbërë prej nëntë pjesësh) paraqet figurën dhe rrugën jetësore të një muzikanti, kurse përmes tij atmosferën shpirtërore dhe lëvizjet shoqërore para Luftës së Parë Botërore. Xhorxh Diamel, në serinë e romaneve “Jeta dhe aventurat e Salavinit”, paraqet galerinë interesante të ekzistencës së të humburve dhe të të dështuarëve, të cilët nuk mund të gjenden assesi në jetë. Zhyl Romen, në veprën “Njerëzit e vullnetit të mirë” midis të parëve në mënyrë më të plotë zbaton teknikën e renditjes simultane të temave të ndryshme: karakteret e ndryshme dhe fabulat e ndryshme ndriçohen në anë të ndyshme, duke u plotësuar me monologët e brendshëm. Andre Zhid, në veprën “Falsifikuesit e parave (1925) sjell disa versione të ngjarjes kryesore: së pari e paraqet rrëfimtari, pastaj njëri nga heronjtë, pastaj vetë autori me komentet e veta.
            (Në këtë paraqitje nuk flitet për romanet e ndryshme detektive dhe literaturën e veçantë të ashtuquajturën literaturë shundi. Këta nuk hyjnë në konceptin e artit, sepse veprat e tilla janë të menduara si efekte të lira dhe zbavitjen e dëmshme të lexuesve. Megjithatë, ekziston edhe një lloj shumë i zhvilluar i romanit pikar, në të cilin flitet mbi jetën e aventurierëve dhe të vagabondëve. Po kështu duhet të përmendim se sot përdoret emërtimi antiroman për shumë krijime të reja në fushën e romanit. Të theksojmë se këtu nuk bëhet fjalë për ndërprerjen e formës së romanit, por flitet për një formë të re të romanit bashkëkohor në kushtet e reja të jetës letrare i cili ka përparësitë e veta etj.).

            Tregimi – për dallim nga romani, është vepër e shkurtër prozaike në të cilën përshkruhet një pjesë e jetës së njeriut, gjegjësisht, një periodë nga jeta e personazhit. Nga këndej tregimi është më i vogël për nga vëllimi, në aspektin e zgjedhjes së lëndës, përpunimit dhe kompozicionit, për të vlejnë të gjitha kërkesat si edhe për romanin. Kështu, ndarja e tij bëhet sipa lëndës dhe metodës, sikundër që bëhet edhe ndarja e romanit. Tregimi është më popullor se romani, sepse veprimi paraqitet në mënyrë më të ngjeshur, zgjidhet vetëm ajo që është më interesante dhe që lidhet drejtpërdrejt me personazhin kryesor, temën dhe me kompozicionin e tij të lidhur, ndikon më sugjestivisht te lexuesi. Edhe në tregim personazhet duhet të përpunohen psikologjikisht dhe veprimi të arsyetohet në mënyrë të mjaftueshme, rrëfimi të jetë i natyrshëm dhe në pajtim me lëndën dhe personazhet. Duke folur për Çehovin, Tomas Man, në lidhje me tregimin thotë: “Çehovi (si edhe Mopasani) ka kënaqur dimensionet modeste të tregimit. Dhe puna e tillë nuk kërkonte nga shkrimatri atë qëndrimin heroik të shkrirjes mbi vepër me vite, ndonjëhere edhe me decenie. Ndaj llojit të tillë letrar sikur të kem ndjerë njëfarë urrejtje, duke mos kuptuar që atëherë se fuqia e gjeniut mund të përmblidhet edhe në lëvoren e arrës. Ende s’e kam pasur të qartë se tregimi me qartësinë dhe me koncizitetin e tij mund të përfshijë thelbin dhe esencën e jetës dhe të nxitë te ne admirimin më të madh. Dhe kështu në dukje vepra e vogël për nga fuqia e vet mund t’i kalojë edhe romanet më të mëdha, të ngritur deri në re, romane të mëdha të cilët gjatë kohës pashmangshëm zbehen, pa hetuar, kalojnë në bezdi të ëmbël dhe  harrohen”. Në tregim përshkruhet zakonisht vetëm një pjesë e shkurtër e jetës së personazhit. Subjekti në të është i thjeshtë dhe shtrihet në një kohë të shkurtër zakonisht me një ose pak personazhe.
            Tregimi zanafillën e tij e ka në prozën tregimtare të folklorit dhe formën e tij të mirëfilltëë si lloj letrar e arriti në kohën e Rilindjes evropiane. Këtë lloj letrar e kanë lëvruar shkrimtarë të shquar të shekujve XIX dhe XX, si: Mopasani, Çehovi, M. Tueni, XH. Londoni, Lu Sin, M. Gorki etj. Edhe në letërsinë tonë ky lloj letrar filloi të lëvrohet në kohën e Rilindjes Kombëtare dhe si tregim i parë në letërsinë tonë konsiderohet “Gjahu i malësorëve” i K. Kristoforidhit. Më vonë numri i shkrimtarëve që do të shkruajnë tegime do të rritet. Këtu do të përmendim disa prej tyre: Migjeni, Dh. Shuteriqi, Sh. Musaraj, F. Gjata, Z. Sako, N. Prifti, I. Kadare, D. Agolli, T. Laço, A. Kondo, D. Shaplo, Dh. Xhuvani, H. Sulejmani, R. Kelmendi etj.

            Tregimi i shkurtër (ang. Short story, gjer. Kurzgeschichte) – është një nga format më të përpunuara të tregimit bashkëkohor. U krijua në Amerikë në shekullin XIX (krijues i tij konsiderohet Edgard Alan Poe), më vonë u përvetësua edhe në letërsinë angleze, gjermane, ruse dhe në letërsitë e tjera evropiane, kurse përfaqësuesit e tij më të mirë konsiderohen: Mark Tuen, Henri Xhejms, O. Henri, Ernest Heminguej, V. Fokner, Gogoli, Çehovi, Flober, Mopasan, Kafka dhe G. Ben. Në letërsinë bashkëkohore këtë e lëvrojnë të gjithë shkrimatarët, duke gjetur në tematikën dhe faturën e tij shprehjen më të mirë për shqetësimet dhe tendosjet nervore të njeriut modern.
            Tregimi i shkurtër dallon nga novela, jo vetëm nga “shkurtësia” e tij sesa nga orientimi i tij i drejtpërdrejtë dhe intensiv në një çast fatal (të kobshëm) në jetën e njeriut. Derisa novela gradualisht ecën drejt kulmit të veprimit, i cili zgjidhet me poentën, tregimi i shkurtër që nga fillimi koncentrohet në çastin fatal në jetën e personazhit. Ky çast vjen befas dhe pashmangshëm. Njeriu është përplasur në një botë kaotike dhe të ashpër, në të cilën ndeshet në çdo çast me fakte të cilat brutalisht dhe depërtueshëm zbulojnë se sa është i pandihmë, i gjorë dhe i rrezikuar. “Frika”dhe “dëshpërimi” janë më së shpeshti pasojë e këtyre zbulimeve.
            Faturën e tregimit të shkurtër e karakterizon orientimi në fund të tregimit nga fillimi i tij. Në atë “roman pesë minutësh”, siç e quajnë disa teoricienë tregimin e shkurtër, shkrimtari duhet ta koncentrojë shikimin e tij në tërë jetën e një njeriu dhe në të të gjejë atë ngjarje në të cilën si në vatër thyhet e tërë jeta e atij njeriu. Në këtë aspekt, tregimi i shkurtër, edhe më shumë se novela, synon në koncizitetin dhe tendosjen e veprimit dramatik.

            Skica – është një tregim i shkurtër i një ngjarjeje, i një episodi ose personi që ndodh me të vërtetë, pa trillime të imagjinatës. Dallimi midis tregimit, tregimit të shkurtër, janë të vogla, thuajse dallime të të tilla s’ka në kuptimin teorik. Në pyetje është pak a shumë  zhvillimi i tyre në aspektin kompozicional. Në esencë të gjitha këto janë kategori të ngjeshura dhe të komponuara vijëdrejt dhe megjithatë si të tilla mund të kenë efekt të drejtpërdrejtë artistik.

            Novela (lat. novus, frëngj. nouveau, nouvel, it. nuovorisi) – dallon nga tregimi nga ajo se për tematikë merr ndonjë ngjarje jo të rëndomtë, interesante, të mundshme ose të vërtetë dhe e zhvillon një konflikt të vetëm, gjegjësisht të orientuar drejt zgjidhjes së tij. Prej këndej ajo është e afërt me dramën, me veprimin e ngjeshur, me kolizionin dramatik, me dinamizmin dhe tensionin, prandaj është shumë më e përshtatshme për dramatizim sesa tregimi. Ndonëse forma novelistike ka ekzistuar që në antikitet në formën e historive aventuriere dhe dashurore me shumë peripeci, krijues i novelës konsiderohet shkrimtari italian Gjovani Bokaço, me përmbledhjen e tij të novelave me titull “Dekameroni”(shekulli XIV), kurse përfaqësues kryesorë të saj kanë qenë: Viland, Klajst, Grilparcer, Keler (te gjermanët), Merime, Stendal, Dode, Mopasan, P. Loti (te francezët), Pushkini, Gogoli, Turgenievi, Tolstoi dhe Çehov (te rusët) etj. Kjo formë letrare u lëvrua edhe në letërsinë shqipe. Novela kanë shkruar M. Grameno (“Varri i pagëzimit”, “Oxhaku”, “E puthura”), Z. Sako (“Bereqeti”, “Ditë të gëzuar”), F. Gjata (“Tana”), S. Spasse, H. Sulejmani, S. Imami, R. Kelmendi, T.Hatipi, A. Pashku etj.
Llojet  tjera  të  poezisë epike- ( miti, legjenda, përralla, përrallëza, fjalët e urta). 
            Që nga kohërat e lashta njeriu në rrëfime dhe në të rrëfyer ka gjetur përgjigjen për shumë enigma të jetës dhe të botës. Forma më e vjetër e këtyre rrëfimeve ka qenë miti, të cilin e gjejmë në fillim te të gjitha kulturat njerëzore dhe i cili paraqet formën sinkretike të religjionit, filozofisë, poezisë dhe të njohjes shkencore. Në mit flitet mbi fuqitë kryesore të botës shpirtërore dhe shqisore, qiellin dhe tokën, të cilat personifikohen dhe antropomorfizohen si qenie hyjnore, mbi origjinën dhe veprat e së cilës japin shpjegime në formë të rrëfimit. Në mit shpjegohen dukuri të ndryshme natyrore (ndërrimi i ditës dhe i natës, i stinëve të vitit), ashtu sikudër që jepen edhe përgjigje në pyetjet kryesore të jetës së njeriut në tokë: mbi krijimin e botës dhe të njeriut, mbi raportet midis njerëzve, mbi pushtetin dhe fuqinë e hyjnive, heronjve dhe mbretërve etj. Sistemi i këtyre rrëfimeve e sajojnë mitologjinë e një populli ose e një rrethi të tërë kulturor (mitologjia greke dhe romake, e krishterë, nacionale), kurse motivet, veprimet dhe personazhet e këtyre miteve paraqesin një thesar të pashtershëm për krijimet artistike të të gjithë popujve dhe të të gjitha kohërave.
            Të afërta me mitin janë legjendat (lat. ajo që duhet lexuar), në të cilat flitet mbi hyjnitë dhe shejtnorët, mbi heronjtë, zanat, djajtë, mbi çudirat dhe luftërat e besimtarëve kundër fuqive të pandershme, mbi krijimin e vendeve të ndryshme etj. Legjendat i ndeshim në folklorin e të gjith popujve. Nga heronjtë tanë legjenda të bukura janë krijuar mbi heroin tonë kombëtar, Skënderbeun, të cilat janë ruajtur sidomos tek arbëreshët e Italisë etj. Po kështu janë krijuar legjenda  mbi krijimin e ndonjë qyteti, fshati, etj. Saga (skand. e vj. saga – tregim) ka një prapavijë historike dhe është vështirë ta përkufizosh nga kronikat mesjetare p.sh. rrefimet mbi heroin kombëtar zvicëran, Vilhelm Telin etj.
             Nga llojet e letërsisë popullore është edhe përralla,  e cila dallon nga legjenda dhe saga për karakterin e saj fantastik dhe heronjtë e saj të cilët kryejnë heroizma po ashtu në një botë fantastike. Ata kanë strukturën e tyre të njëjtë. Përrallat zakonisht fillojnë me fjalët: na ishte se ç’na ishte dhe përfundojnë me: as përrallë ju rrëfeva, po desha ju gënjeva etj. Rolin kryesor në përralla e luan heroi dhe ndihmësit e tij. Në to dallojmë elementin fantastik dhe real. Veprimi në to zhvillohet vijëdrejtë, pa kthesa të shumta dhe fillon menjëherë (in media res). Përfundimi i tyre zakonisht është i gëzueshëm. Përrallat mund të jenë: përralla mbi kafshët, përralla fantastike, përralla shoqërore, moralizuese, humoristike etj.
            Përrallë za (lat. fabula – përrallë)-  është një lloj letrar që u krijuar që në kohët e lashta. Ajo krijohet edhe në vargje edhe në prozë. I përket llojit didaktik-moralizues të poezisë epike, në të cilën kafshët ose sendet alegorikisht paraqesin tipat e veçantë të njerëzve si, p.sh.: dhelpra- njeriun dinak, ujku – gjakpirësin, gomarri – të marrin etj. Kanë karakter figurativ dhe shpesh përfundojnë me një porosi morale, të cilat shpesh kanë formën e fjalëve të urta (proverbave). Fabulisti francez, La  Fonteni, e ka përkufizuar si “një komedi në njëqind akte të ndryshme, skena e të cilave është gjithësia”. Fabula kanë shkruar: Ezopi, Fedri, La Fonteni, Krillovi, Lesingu, ndërsa te shqiptarët Santori, Negovani, Naimi, Çajupi etj.
            Fjalët e urta (lat. proverbium apo fjalë e urtë) – janë krijimi të shkutra me karakter didaktik, përmes së cilave shprehet mendjemprehtësia dhe urtia e krijuesit. Ato janë të shkurtra me një formë të mbyllur shpesh ritmikisht të stilizuara me rimë të brendshme. Përmes tyre shprehen mendime dhe gjykime për çështjet e ndryshme jetësore. Ato në popull shpesh quhen fjalë të moçme ose fjalë ari:” Po s’punove në të ri, do të vuash në pleqëri”, “Puna të jep shëndet” etj. Të ngjashme me fjalët e urta janë edhe gjëegjëzat të cilat në popull ndryshe quhen kashelashë etj. Këto shquhen për koncizitetin e tyre. Në to parashtrohet ndonjë pyetje e cila kërkon përgjigje: “Këmbët në baltë, kokën në arë” – (kalliri i grurit), “ Mulliri bluan, dëllinja luan (goja dhe mustaqet),  “Asht nji kullë e bardhe, pa dritare e pa shkallë” (veza), “Një patë qafëgjatë, duke ikur bën shamatë “(aeroplani). Në fund të theksojmë se disa studiues këto lloje të shkurtra epike për të cilat folëm i vendosin në lirikë.
       
                                               








No comments:

Post a Comment