“TERMINOLOGJIA FETARE DHE GJUHA SHQIPE”



Besa VILA
PERLA – Revistë shkencore – Kulturore tremujore
Viti X  2005 Nr. 2 (37)   fq. 165-168
Botuesi: Fondacioni Kulturor “Saadi Shirazi” – Tiranë


Më 6 qershor 2005 u mbajt në Tiranë Konferenca Shkencore "Terminologjia fetare dhe gjuha shqipe”, organizuar nga Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë i Akademisë së Shkencave, nga Instituti Albanologjik i Prishtinës dhe nga Instituti Shqiptar i Mendimit dhe i Qytetërimit Islam.
Merrnin pjesë studiues gjuhëtarë, klerikë të komuniteteve të ndryshme fetare, përfaqësues të trupit diplomatik të akredituar në Tiranë dhe të ftuar të tjerë.
Konferencën e hapi prof. Jorgo Bulo, drejtor i Institutit të Gjuhësisë dhe të Letërsisë, i cili midis të tjerave tha: “Shqipja e ka nisur rrugën e saj të shkruar përmes një formule fetare pagëzimi; kjo ka qenë një rrugë e gjatë përmes së cilës shqipja është ndërtuar si gjuhë e kulturës, është lëvruar e pasuruar dhe ka përpunuar mekanizmat e saj të shprehjes dhe terminologjinë përkatëse”. Më tej ai vazhdoi: “Sot veprimtaria fetare dhe predikimi në gjuhën shqipe në institucionet e besimeve të ndryshme është pjesë e veprimtarisë kulturore e shpirtërore e bashkësive fetare në trojet dhe në diasporën shqiptare dhe si e tillë pjesë e zhvillimeve gjuhësore të shqipes. Në këto kushte përpunimi i terminologjisë adekuate në përkthimet dhe veprimtaritë fetare është një kërkesë që buron nga ky realitet i ri. Ky realitet ka qenë një nga motivet e organizimit të kësaj Konference, e cila synon të vërë në dukje përvojën e derisotme në fushën e përkthimeve fetare dhe të përvijojë disa drejtime të punës për të ardhmen në mënyrë që fjala e Zotit në tekstet e botuara dhe në institucionet e kultit të tingëllojë sa më shqip, të shprehë sa më mirë thelbin e dogmës duke respektuar skrupujt doktrinarë e kanonikë të shkrimeve të shenjta dhe normën e standardit gjuhësor.
Konferenca jonë është vetëm një hap i parë për të tërhequr vëmendjen në problematikën e kësaj fushe dhe nuk mëton ta shterojë atë as të rekomandojë zgjidhje të detyrueshme. Ajo synon ta ndërgjegjësojë opinionin e rretheve përkatëse fetare për nevojën e përpunimit të një terminologjie sa më të saktë dhe sa më të pasur në fushën e përkthimeve fetare dhe të hapë rrugën e një pune sistematike e të orientuar mbi kritere shkencore gjuhësore, tekstologjike e teologjike”.
Pastaj Konferencën e përshëndeti prof. Ylli Popa, Kryetar i Akademisë së Shkencave, Bensaid El Mahjub, përfaqësues i Organizatës Islamike për Arsim, Shkencë e Kulturë, Ilir Kulla, Kryetar i Komitetit Shtetëror për Kultet, dhe dr. Ramiz Zeka, drejtor i Institutit Shqiptar të Mendimit dhe të Qytetërimit Islam.
Në hapje të seancës së parë të punës së Konferencës fjala iu dha prof. dr. Shaban Sinanit, i cili mbajti kumtesën me titull “Ligjërimi fetar si pjesë përbërëse e kulturës së shqipes”. Duke trajtuar problemet me të cilat ndeshet sot ligjërimi fetar, ai vuri në dukje midis të tjerash se rikthimi te besimi pas një periudhe të gjatë të ndalimit të fesë dëshmon një prirje gjuhësisht jo të përligjur, sepse në mjaft raste ky kthim nuk shfaqet si rikthim te tradita më e ngulitur gjuhësisht në shqip, por te ripërkthimi kanonik, pa e respektuar këtë të fundit. Sipas mendimit të referuesit mundësitë për gjallërimin e ligjërimit fetar qëndrojnë brenda traditës.
Njazi Kazazi mbajti kumtesën me titull “Gjuha e veprimtarisë fetare dhe kultura e shqipes” në të cilën trajtoi çështje të kulturës së shqipes në përkthimet fetare.
Probleme të terminologjisë në botime të ndryshme fetare” ishte titulli i kumtesës që mbajti imzot Joan Pelushi, i cili, midis të tjerave, theksoi se për të arritur përkthimin e saktë të mendimit filozofik e fetar duhet të përcaktohen qartë termat themelorë, si termat frymë e shpirt, Perëndi e Zot etj. Me rëndësi të veçantë, theksoi referuesi, është përdorimi i emrave dhe trajta e tyre, si dhe përcaktimi i termave në përkthimet e shkrimet asketike.
Prof. Seit Mansaku mbajti kumtesën “Njësi dhe ndryshueshmëri në leksikun fetar në gjuhën shqipe”. Leksiku fetar, theksoi referuesi, është një nga fushat më të rëndëshme leksikore sepse nëpërmjet tij mund të ndiqen shtresëzimet gjuhësore dhe kulturore që nga fillimet e mijëvjeçarit të parë të erës sonë deri në ditët tona. Në shumë raste, nënvizoi ai, dallimet në terminologjinë fetare nuk shprehin dallime konceptesh e praktikash fetare, por pasqyrojnë sfonde të ndryshme historiko-kulturore dhe burime të ndryshme gjuhësore. Më tej kumtuesi iu referua shembujve që provojnë këtë fakt.
Në kumtesën me titull “Përvoja e botimeve fetare në gjuhën shqipe para vitit 1967 dhe pas vitit 1990Gaqo Bushaka bëri një paraqitje të botimeve fetare në këtë periudhë dhe të vështirësive që dalin për saktësimin e disa termave të liturgjisë ortodokse.
Gjuha letrare shqipe dhe shtypi fetar” ishte titulli i kumtesës që mbajti Agim Zeka, i cili ndaloi në disa shmangie nga norma të shkrimeve të botuara në shtypin fetar.
Prof. dr. Xhevat Lloshi në kumtesën e tij me titull “Disa emërtime të përbashkëta në terminologjinë fetare shqipe” vuri në dukje se përpunimi i terminologjisë fetare në gjuhën shqipe është bërë në disa drejtime, me pikënisje nga disa gjuhë të huaja konfesioni; se terminologjia fetare shqipe ka një varg emrash të përveçëm, që shënojnë të njëjtat dukuri, por kanë shfaqje të ndryshme gjuhësore, se ka pasur një shkëputje në përpunimin e terminologjisë fetare në bashkësitë e shqiptarëve, të ndara gjeografikisht për shkak të politikës dhe se terminologjia fetare pas shkëputjeve të detyrueshme është rishfaqur me një larmi të pazakontë dhe paraqet mjaft probleme për t’u zgjidhur.
Për mirëkuptimin në mes të shtetasve të një populli multikonfesional, të dëshmuar nga terminologjia e përbashkët fetare në gjuhën e përditshme, kumtoi prof. Shefik Osmani.
Dr. Ramiz Zekaj në Konferencë mbajti kumtesën me titull “Kontributi i Fjalorit të orientalizmave në terminologjinë fetare të gjuhës shqipe”. Ai u ndal veçanërisht në punën e orientalistit  Tahir Dizdari për hartimin e një fjalori të orientalizmave në gjuhën shqipe si dhe për vlerat e kësaj vepre, e cila sapo ka dalë nga shtypi.
Problemet e etnografisë së të folurit që burojnë nga tradita fetarë ndër shqiptarë u trajtuan në kumtesën e prof. dr. Gjovalin Shkurtajt. Kumtesa ishte e pasur me vëzhgime, shembuj e përfundime për këtë aspekt të ndikimit të traditës popullore në ligjërimin fetar.
Në kumtesën me titull “Trajtimi i disa termave fetare në leksikun e gjuhës shqipe” dr. Qemal Morina vuri në dukje faktin se gjatë 20 vjetëve të fundit u kompletuan përkthimet e librave të shenjtë në gjuhën shqipe dhe puna mbi to ka nxjerrë mjaft probleme që lidhen me përpunimin e saktësimin e terminologjisë përkatëse.
Prof. Feti Mediu në kumtesën e tij vuri në dukje se imitimi jokritik në procesin e përkthimit të teksteve fetare shpie shpeshherë në anarki terminologjike, duke e provuar këtë me shembuj nga përkthime të ndryshme.
Kumtesa e Ibrahim Daut Hoxhës mbante titullin “Veçori të leksikut në krijimtarinë e vjershëtarëve çamë”. Gjatë kumtimit ai u ndal në veçanti në rolin që kanë luajtur tekstet e autorëve çamë në procesin mësimor të medreseve.
Prof. Isa Bajçinca mbajti kumtesën me titull “Probleme të terminologjisë fetare dhe të kulturës së gjuhës”. Ai u ndal veçanërisht në rëndësinë e zbatimit të normës gjuhësore në të gjitha rrafshet e komunikimit dhe në atë të veprimtarisë fetare. Më tej ai nënvizoi mendimin se terminologjia fetare në gjuhën shqipe duhet të jetë përafërsisht e njëjta dhe përafërsisht e përbashkët për të gjitha besimet.

Fjalën e mbylljes në Konferencë e mbajti prof. Jorgo Bulo, i cili theksoi se qëllimi i kësaj Konference ishte të shtronte disa probleme, të hapte rrugën e diskutimit të tyre dhe jo të sillte zgjidhje të detyruara. Kjo, përfundoi ai, është një fushë pune që kërkon angazhim të përbashkët dhe vëmendjen e shkencës gjuhësore dhe të të gjitha komuniteteve.

Comments

Popular posts from this blog

Legjenda e Mujit dhe Halilit

Ese për Vitin e Ri