2014-04-23

“Nëpër degëzime të kulturës shqiptare” një shenjë e munguar në memorjen kulturore



Prof.Dr.Fatmir Terziu



Studimet e kujtesës kulturore u bënë prezente në fillim të shekullit të njëzetë, me veprat e Maurice Halbuak në angazhimet me karakter të memorjes kolektive. Në hapësirën e dy dekadave të fundit kjo zonë e hulumtimit ka dëshmuar një bum të vërtetë në vende të ndryshme dhe disiplina të ndryshme. Si pasojë, studimi i Profesor Doktor Zyhdi Dervishit, “Nëpër degëzime të kulturës shqiptare” (2013) që sjell trajtesën sociologjike të disa profileve të modelimit psikokulturor të shqiptarëve na depërton edhe tek marrëdhëniet midis kulturës dhe kujtesës, duke na treguar se ka një ngastër kulturore të larmishme në një hapësirë kulturore më të gjerë si varg i qasjeve ndjesore dhe sociologjike të kulturave. Sot, çështja e ndërlikuar e kujtesës kulturore është një trajtesë e mrekullueshme ndërdisiplinore: Konceptet e kujtesës kulturore qarkullojnë në histori, shkencat sociale dhe politike, filozofi dhe teologji, psikologji, në hapësirat dhe studimet e neuroshkencës dhe psikoanalizës, si dhe në ato letrare dhe studimet mediatike. Ndonjëherë këto koncepte konvergojnë, në raste të tjera ata duket se përjashtojnë njëri-tjetrin, dhe të gjithë së bashku në lëminë e tyre, shumë shpesh, bëhen hulumtuesit në një disiplinë që duhet të marrë hapësirë ndjenjëse në disiplinat fqinje. Kështu vepron edhe Dervishi kur ai e sheh kulturën shqiptare, si një mozaik mjaft të larmishëm me nënkultura të spikatura.
image

Profesor Doktor Zyhdi Dervishi

Për më tepër, studimet e kujtesës kulturore janë kështu edhe një fushë e vendosur ndërkombëtare: Koncepte të rëndësishme janë gjeneruar në Francë, Gjermani, Britani e Madhe,

Itali, Kanada, Shtetet e Bashkuara dhe Hollandë. Në të njëjtën kohë, megjithatë, ne kemi parë se si në shkallë kombëtare traditat specifike akademike dhe barrierat gjuhësore kanë qenë të prirur për të penguar transferimin e njohurive për kujtesën kulturore, të cilën Dervishi e shtjellon në formën e tij sociologjike edhe tek “Lente të ndërveprimit simbolik: analizë sociologjike e rolit të simboleve kulturore, të komunikimit joverbal” (2009) apo edhe tek studimi tjetër “Gratë në turbulencat e mendësive dhe realiteti politik” (2011).

Përmes përvetësimit të vazhdueshëm dhe rivlerësimit të të gjithë fushave të ndryshme, konceptet kulturore të kujtesës kanë marrë kuptime të reja, duke hapur horizonte të reja të hulumtimit në shkencat humane, si dhe në sektorin social dhe në shkencat natyrore, falë edhe të një angazhimi të gjerë kërkues, akademik, social dhe kulturor të Dervishit në hapësirën shqiptare. Në atë masë që kuptimi i tyre duhet, pra, të negociohet vazhdimisht, të kryhet si një hulumtim i qëndrueshëm në këto koncepte dhe një studim me hulumtime në studimet e kujtesës kulturore mund të nxisë një qasje të vetë-refleksives ndaj ky zhvillim dhe kjo fushë gjithnjë e më e larmishme, duke siguruar një hapësirë teorike, shtylla kurrizore konceptuale, metodologjike dhe për çdo projekt në fjalë me pyetjet e kujtesës kulturore, jo pak herë ka sensin logjik tek veprat e Dervishit. Qëllimi i këtij studiuesi është të ofrojë studimin e parë të vërtetë të integruar në këtë fushë ndërdisiplinore dhe ndërkombëtare të studimeve të kujtesës kulturore dhe asaj që ndërlidhet me disiplinat sociologjike.

Prezantimi i shkurtër i koncepteve kryesore të studimeve të kujtesës kulturore dhe atyre sociologjike mes veprave të Zyhdi Dervishit, ka për qëllim jo vetëm për ti ofruar lexuesit një pasqyrë unike të hulumtimit aktual në fushën sociologjike dhe kulturore, por ka për qëllim gjithashtu të shërbejë si një forum për të sjellë së bashku agravitetin akademik dhe kërkues ku hapësira shqiptare është dhe rreket në denduri të lartë nënkulturash. Borxhet tona janë të shumta, dhe kjo është një kënaqësi e madhe për të njohur ato. Mes leximit ne falënderojmë, para së gjithash, të gjithë vlerat e atyre autorëve, të veçanta në lëminë e tyre, të cilët me referencat e shumta të autorit kontribuan në plotësimin e një mase të madhe e të konsiderueshme studimore të Dervishit, falë dhe njohurive dhe angazhimeve të tij tashmë të mirënjohura. Kjo ishte një përvojë e mrekullueshme jo vetëm gjatë leximit të librave të tij, por edhe gjatë analizës studimore.

Studimi i Profesor Doktor Zyhdi Dervishit, “Nëpër degëzime të kulturës shqiptare” mes një angazhimi tipologjik dhe të thellë studimor, të shpie qartazi drejt një fondacioni konceptual për studimet e kujtesës kulturore dhe jo vetëm të atyre sociologjike që ai angazhohet të plotësojë si mungesë në territorin shqiptar, por edhe si një trajtesë e domosdoshme e studimeve të kësaj fushe. Gjatë dy dekadave të fundit, marrëdhëniet midis kulturës dhe kujtesës janë shfaqur në shumë pjesë të botës, po aq edhe në Shqipëri e Kosovë, madje edhe në mesin e shqiptarëve studiues në Maqedoni (FYROM), si një çështje kyçe e ndërdisiplinore kërkimore, që përfshin fusha të ndryshme, si historinë, sociologjinë, artin, letrat në përgjithësi dhe studimet e medias, filozofinë, teologjinë, psikologjinë, dhe neuroshkencën dhe duke sjellë së bashku studimet humane, shoqërore dhe natyrore, pra mjaft shkenca në një mënyrë unike. Rëndësia e nocionit të kujtesës kulturore është e dokumentuar, jo vetëm nga rritja e shpejtë, që nga fundi i viteve 1980, i publikimeve në fusha kulturore dhe sociologjike, kujtime specifike kombëtare sociale, fetare, apo familjare, por edhe nga një prirje më të fundit, pikërisht përpjekjet për të siguruar një pasqyrë të rezultateve mbi gjendjen e artit në këtë fushë në zhvillim dhe për të sintetizuar kërkime të ndryshme të paraprira nga traditat.

Kjo shihet qartë në studimin e Dervishit. Aty jepet një qartësi e ndjeshme ku hapësira shqiptare nën trysninë e ndikimeve kulturore të Perëndimit dhe të Lindjes sillet si një arsye mes profileve dhe faktorëve përcaktues të nënkulturave. Ai i shikon këto profilime kulturore të orientimit perëndimor edhe përmes fesë katolike, por edhe si prani më e rilevuar e ndikimeve kulturore lindore, bizantine te nënkulturat me profile ortodokse. Pra siç shihet, ky studim është i bazuar në një kuptim të gjerë të kujtesës kulturore, sugjeruar si një përkufizim i përkohshëm “Bashkëveprimi i pranishëm dhe i ndërlidhur me të kaluarën në kontekste socio – kulturore”, pa harruar këtu edhe atë që autori e sheh si formatim ndërkulturor, edhe si reagim i kundërt ndaj prirjeve kulturore të fqinjve. Ky kuptim i termit lejon që përfshirja në një spektër të gjerë të fenomeneve si objekte kulturore të mundshme të studimeve të kujtesës, duke filluar nga aktet individuale të kujtimeve në një kontekst social të kujtesës, grup i familjes, miq, veteranët , etj. për të na dhënë me kolorit të gjerë edhe atë që vjen si mëvetësi e konservuar deri më vonë e principatave feudale, edhe atë me kolorit krahinor.

Dervishi sheh ndryshime thelbësore në “protokollin e gjakmarrjes” dhe ceremonitë mortore, edhe tek piedestalet e statuseve të klerikëve të ngritura me gurë të veçantë në zona të ndryshme, tek rrezja e rrethit të burrave të shenjuar për gjakmarrje, një ndryshore kjo sipas krahinave, ecuria e faljes së gjakut në përpjesëtim të zhdrejtë ose të drejtë me forcën e fiseve, mekanizmat e pajtimit, ndëshkimet skajshmërisht të ndryshme, marrëdhëniet seksuale jashtëmartesore, ekzogami e skajshme, por e përshkallëzuar sipas krahinave. Çfarë tregon kjo pasuri e koncepteve ekzistuese, para së gjithash, është se kultura e kujtesës nuk është objekt i një disipline të vetme, por një fenomen shumëdisiplinor, mjaftdimensional. Nuk ka gjë të tillë si një këndvështrim të privilegjuar apo qasje për kërkimin e kujtesës (për arsyet sistematike dhe historike). Studimet e kujtesës kulturore janë një fushë për të cilat shumë disiplina tentojnë të kontribuojnë, duke përdorur metodologjitë e tyre të veçanta dhe perspektivat. Kjo e bën pasurimin e saj terminologjik, por edhe tregues për forcën e saj në ndërlidhjen kulturore. Në të njëjtën kohë bazuar në studimin e Dervishit, ajo vjen edhe mes disa faktorëve të tjerë. Në këta faktorë hyjnë edhe ato që ai i quan ‘ultësira më të rafshuara’ nga furia e kulturës së pushtuesve dhe ‘male’ nënkulturore të pushtuara. Në qoftë se ne duam që të krijojmë një kornizë për studime të kujtesës kulturore, duke punuar në koncepte të tilla është e pashmangshme dhe e domosdoshme ajo që Dervishi sheh tek reflektimet e kulturës së pushtuesve në nënkulturat e zonave të pushtuara, emigrimin e shqiptarëve: margaritarë të çmuar nënkulturor me rrezatime të shumëfishta, migrimet drejt maleve dhe kreshtave të kundërkulturave, përforcimet e dallimeve në fusha të simboleve dhe të kulturës materiale, norma kulturore të ndryshme dhe të kundërta me legjislacionin e regjimit të pushtimit, apo edhe nënsisteme të kundërta vlerash kulturore kryesore.

Në vazhdim unë do të propozoj disa përkufizime themelore dhe dallime konceptuale të cilat mund të ndihmojnë për të parandaluar keqkuptimin dhe të zgjidhin disa nga polemikat që kanë qenë ndezur dhe përsëri janë brenda ‘debateve’ dhe për studimet e kujtesës kulturore. Unë i shoh tek përmasat materiale, sociale, dhe mendore apo ndoshta edhe tek koncepti më i rëndësishëm dhe deri tani më i përdorur, shpesh kyç i studimeve të kujtesës kulturore është te diskutueshmëria kolektive (kujtesa kolektive), e cila tek Dervishi sillet si ‘mozaik dialektor dhe nënkulturor’ apo edhe si diversitet fetar, një gjenerator ky i diversitetit nënkulturor.

Sipas teorive antropologjike dhe semiotike, kultura mund të shihet si kornizë tredimensionale, së pari si e përbërë shoqërore (njerëzit, marrëdhëniet sociale, institucionet), materiale (objekte dhe media), dhe aspektet mendore (mënyrat e përcaktuara nga pikëpamja kulturore e të menduarit, mentalitetet). Kuptohet në këtë mënyrë, që ‘kujtesa kulturore’ mund të shërbejë si një afat ombrellë, e cila plotëson edhe ‘kujtesën sociale’ (pika e fillimit për kërkimin e kujtesës nënsociale shkencore) , ‘material ose kujtesës mesore’ (në qendër të interesit letrar dhe studimeve mediatike), dhe ‘kujtesës mendore apo njohëse’ (fusha e ekspertizës në psikologji dhe neuroshkencë). Tek të trija këto Dervishi sheh intelektualët veprimtarë, kundërkomformistë me vizione idealiste, faktet e shumta në rrjedhën e prirjes konservative të kulturës shqiptare, mendësitë hierarkike fare të vagëllta dhe copëzat e realitetit, mjegulla joshëse e iluzionit e faktet e harmonisë ndërfetare të shqiptarëve si një sprovë shpjegimore. Ky dallim i zoti prej studiuesi të mirëfilltë, është sigurisht thjesht një mjet orientues. Në realitet, të tre dimensionet janë të përfshirë në hulumtimin e bërë por edhe nga kujtimet kulturore. Studimet e kujtesës kulturore prandaj karakterizohen nga kapërcimi i kufijve. Bashkëveprimi i fenomeneve materiale dhe sociale (për shembull, përmendoret dhe politika e kujtesës), janë plotës në arsyet dhe faktet hulumtuese të Dervishit.

No comments:

Post a Comment

Nga Flori Bruqi : U dhunua nga pronari i lokalit në Porto Palermo, ky është miliarderi pjesë e qeverisë së Spanjës

Imazhi i Shqipërisë edhe kësaj radhe në qorr sokak?! https://www.youtube.com/watch?v=tklKY6hp09w Turistët span...