2017-02-10

Nga Entela Tabaku : Poezia dhe lexuesi: Si takimet e dashurisë



Leximi i poezisё si takim i tekstit me lexuesin/ Takimi i tekstit me lexuesin ёshtё ngjarja mё e veçantё pas vetё krijimit tё tekstit. Leximi i poezisë është çlirim i të gjitha konteksteve (tё tekstit dhe tё leximit) në një pikë të vetme: leximin. Leximi ёshtё takim dhe përtej këtij takimi asgjë tjetër nuk ka rëndësi. Është si puthja dhe reaksionet që të ngjall në trup dhe në zemër. Lexuesi dhe teksti janё pra të dy protagonistë me të drejta të barazvlefshme.

entela tabakuu

                   Nga Entela Tabaku

Leximi i një poezie është përjetim më vete. Metodat dhe perspektivat e leximit mund të jenë të ndryshme dhe secila ka vlerën e vet drejt pasurimit tё leximit. Por mua më pëlqen ai lexim qё e ka tekstin si pikёnisje dhe frymёzim, ajo lidhje ekskluzive që krijohet midis lexuesit dhe tekstit. Kontekstet kohore, biografike, shoqërore, estetike janë të gjitha të rëndësishme, por nё krahasim me rёndёsinё e tekstit nё vetvete mё ngjajnё mё shumё me kotece se sa kontekste. Teksti vetё i ka tё pёrmbledhura tё gjitha kontekstet e veta dhe tё nisesh nga kontekstet pёr tё mbёrritur tek teksti mё duket njё zgjatje e panevojshme, dhe shumё e mёrzitshme, e rrugёs.

Takimi i tekstit me lexuesin ёshtё ngjarja mё e veçantё pas vetё krijimit tё tekstit. Leximi i poezisë është çlirim i të gjitha konteksteve (tё tekstit dhe tё leximit) në një pikë të vetme: leximin. Leximi ёshtё takim dhe përtej këtij takimi asgjë tjetër nuk ka rëndësi. Është si puthja dhe reaksionet që të ngjall në trup dhe në zemër. Lexuesi dhe teksti janё pra të dy protagonistë me të drejta të barazvlefshme.

Pakti i leximit është një pakt i heshtur midis poezisë dhe lexuesit. Poezia e di se po shkruhet për t’u lexuar. Edhe poeti më i rezervuar dhe refuzues, në momentin që i jepet shkrimit, e ka pranuar atë pakt. Përndryshe do ta mbante në mendjen e vet. Siç bënim kur ishim adoleshentë, shkonim me kryet plot me poezi që refuzonim t’i shkruanim. Poezia që shkruhet shkon pashmangshmërisht drejt leximit, si shprehja e dashurisë shkon drejt puthjes. Lexuesi, nga ana tjetёr, ka idetë e veta përmbi poezinë, sidomos ka një ide të qartë se çfarë është dhe çfarë nuk është poezi, të krijuar nga tradita e leximit: jo gjithçka mund të bëhet poezi, jo çdo puthje ёshtё dashuri. Athua se poezia nuk është njerëzore, a thua se jo gjithçka njerëzore mund të bëhet poezi.

Poezia dhe lexuesi duhet tё takohen disa herё pёr t’u njohur. Si takimet e dashurisё. Nёse pas takimit tё parё nuk ke mё dёshirё tё rikthehesh, atёherё e di se nuk ishte poezi e mirё. Dhe pёr çdo takim mёson dhe ndien diçka tё re pёr poezinё dhe pёr veten. Në këtë perspektivë leximi i parë është gjithmonë një lexim i së dukshmes, i sipёrfaqes: tema (për çfarë flet poezia) dhe gjuha poetike (çfarë e mban një poezi në këmbë figurativisht, cilat janë metaforat, gjetjet). Në këtë lexim vihet re edhe si të bën të ndihesh kjo poezi. A të hyn në gjak, a të flet ty apo ta kundron botën me sytë e tjetërkujt. Nëse pas këtij leximi i ke thënë të gjitha, atëherë e di se kjo poezi ishte e këndshme. Kaq. Duke menduar se ka poezi për të cilat nuk e gjen kurrë një fjalë, si poet je i lumtur që lexuesi i pat dy fjalë për poezinë tënde. Por si lexues je i pakënaqur. I pasodisfaksionuar. Ti e di se ka më tepër, poezia e mirë të rikthen tek vetja gjithmonë, nuk mund t’i ikësh.

Leximi i dytë zakonisht nis e t’i zbulon sekretet e realizimit, ёshtё leximi i teknikёs. Shumica e poezive nuk kanë sekrete, kanë vetëm metafora. Por talenti i vërtetë nuk qëndron në metaforat. Mendja e njeriut është një prehër i pafund metaforash. Talenti i vërtetë qëndron në krijimin, shpesh spontan, të një ndërthurjeje metaforash, gjendjesh dhe emocionesh që e rishpikin poezinë në mendjen e lexuesit. Lexuesi e gjen veten duke zbërthyer teknikën e poezisë njëkohësisht që zbërthen veten. Në këtë pikë poezia duhet lexuar me zë të lartë.

Ky lexim i poezisë së mirë e çon pashmangshëm lexuesin tek leximi i tretë, leximi i mendimit. Sepse poezia nuk është vetëm teknikë dhe fjalë. Poezia është mendim. Poetët e talentuar mbjellin mendime dhe përjetime tek ne. Gjatë leximit të tretë zhvillohet një fill mendimi që mund ta quajmё leximi filozofik.

Në leximin e katërt lexuesi e njeh mirë poezinë, tashmë. Nëse ka mbërritur deri këtu e do këtë poezi, e dashuron. Për temën, gjuhën poetike, për mjeshtërinë e realizimit, për fillin e mendimit, por sidomos sepse në leximin e katërt ka për ta ndier poezinë deri në fund, ka për t’ia ndier dehjen, magjinë, do të jetë a thua se e ka shkruar vetë. Leximi i katёrt ёshtё magjik dhe shume personal, ёshtё leximi i vetes.

Leximi i poezisë “Fustani”

”Fustani”

Ardita Jatru

Nëna ime kishte vetëm një fustan

e lante natën dhe e thante pranë furnelës

Ditën e vishte me aromë të re

Nuk e pyeta asnjëherë pse nuk blinte një të dytë

Nuk deshta të kishte një të dytë

Unë ashtu e njoha

me fustanin lule rozë,

deri te gjunjët.

Kur bleu një këmishë mëndafshi të verdhë

e preva copash natën me gërshërë

dhe mbusha xhepat.

Nëna heshti dy ditë

e unë gëzohesha nga brenda

që ajo vishte prapë të njëjtin fustan

dhe i përsërisja vetes,

sa dua t’i ngjaj.

Tani kam filluar të kuptoj nënën.

Pikëpyetjet e atëhershme i zgjidha,

nga dalin ofshamat

kam filluar të kuptoj

dhe vetëm pse copëtohej,

pse luftonte vetëm.

Fundja pse duhet të kishte një fustan.

Për të gjitha këto, kuptoj një gjë,

rritem dhe i ngjaj asaj

por me fustane të ndryshme

luftoj vetë i dytë

dhe stinët e mia thinjen para pasqyrës.

(Marrë nga vëllimi me poezi ’66 kg vetmi’ Tiranë 2015)

Leximi i parë (leximi i sipërfaqes)

Poezia për nënën është një poezi që nuk resht kurrë së shkruari. Himnizimi i figurës së saj duket sikur është një nevojë e brendshme që na kap të gjithëve një ditë. Por kjo nuk është një poezi e zakonshme për nënën, e mbushur me fjalë të mëdha dhe metafora të shkëlqyeshme që më shumë hedhin dritë mbi birin se sa mbi vetë nënën. Himnizimi i figurës së saj i besohet një rrëfimi të thjeshtë të një historie në thelb tragjike të një nëne të varfër që ka vetëm një fustan. Historia e një nëne të heshtur që lufton vetëm, e mbështjellë në këtë fustan me lule rozë, që i mbërrin deri te gjunjët. Fustanin që lahet në mbrëmje, thahet mbi furnelë dhe vishet në mëngjes me aromë të re. Përbri i qëndron një vajzë e vogël për të cilën fustani dhe e ëma janë një. Vajzën e vogël që dëshiron të jetë si e ëma, që e dëshiron ta veshë vetë atë fustan, që për lojalitet ndaj kësaj dashurie pret me gërshërë këmishën e verdhë. Poezia mbahet mend për thjeshtësinë e vet. E gjithë poezia ka në sipërfaqe vetëm një metaforë: stinët e mia thinjen. Dhe kjo nuk është ndonjë gjetje që të lë pa frymë. Ajo që të lë pa frymë është pikërisht thjeshtësia me të cilën rrëfehet një fat kaq tragjik, një rrëfim që i ngjan përditshmërisë së kësaj gruaje. Një thjeshtësi që me siguri e tremb atë që pret shkëlqim nga poezia, që pret thirrjen “më shih, më shih sa poetike jam!” Kjo poezi duket kaq indiferente, e lidhur për atë përditshmëri kaq të zakonshme që e njohim të gjithë. Dhe kjo është forca e saj, ndjeshmëria ndaj së vërtetës dhe aftësia për t’u jehuar në përvojën e lexuesit. Në kryet e lexuesit shfaqet padashje fustani i nënës së vet (a ndoshta këpucët, modeli i flokëve).

Leximi i dytë (leximi i teknikës)

Kjo është ndër poezitë tipike të thjeshta që të duket se t’i ka thënë të gjitha me leximin e parë. I ngjan atyre ndeshjeve të tenisit në tv. A e keni parasysh publikun si e sjell kryet automatikisht, të gjithë përnjëherësh, andej nga shkon topi? Fap fup topi, majtas-djathtas krenat. Kështu edhe lexuesi me këtë poezi. Ulet në tribunën e publikut dhe sheh një ndeshje tenisi. Veta e tretë dhe veta e parë luajnë tenis. Ritmi është i ngjeshur, edhe në ajër ndihet lëvizja e krenave dhe përplasja e raketës për top fap fup, fap, fup. Veta e tretë gjuan fap:

Nëna ime kishte vetëm një fustan.

Veta e parë e kthen fup:

Nuk e pyeta asnjëherë pse nuk blinte një të dytë

Fap: Kur bleu një këmishë mëndafshi të verdhë

Fup: e preva copash me gërshërë dhe mbusha xhepat

Fap: Nëna heshti dy ditë

Fup: unë gëzohesha nga brenda

që ajo vishte të njëjtin fustan

Rezultati ёshtё Game 1 për vajzën.

Në pjesën e dytë loja ka ndryshuar karakter. Nuk kemi më lojë një kundër një. Përbri vajzës qëndron tashmë vetja e rritur. Edhe përbri nënës është shfaqur një figurë tjetër. Tashti publiku e kupton se ajo veta e tretë e mëparshme s’ishte veçse një fustan pa fytyrë, pa zë, s’kishte veçse ca lule rozë, aromë dhe gjatësi. Përbri tashmë shfaqet gruaja. Ajo që lufton vetëm. Fustani luan përballë vajzës së vogël, ata e vazhdojnë lojën si më parë, veçse tashmë ka kaluar në sfond, fap fup, fap fup. Publiku e di përmendësh lojën e tyre, sepse e njeh, është e njëjta lojë për të gjithë. Por gruaja-nënë (veta e tretë) qëndron përballë vajzës-grua (veta e parë). Por këto të dyja nuk luajnë, janë si dy lojtare që nuk kanë më dëshirë të garojnë. Ato veçse vështrohen. Disa të publikut nuk e kanë kuptuar ende dhe vazhdojnë të lëvizin krenat majtas-djathtas, djathtas-majtas duke ndjekur topin. Të tjerë janë ndalur dhe shohin lojën pa raketa të figurave të reja. Vajza e rritur luan në njё kohё progresive qё ndihet shumё e tashme, në kohën e rritur (edhe përjetimi i së kryerës “i zgjidha” ndihet i tashëm), kurse nëna në kohën e pakryer, është një lojë në kohë, një lojë e pamundur

Vajza: Tani kam filluar ta kuptoj nënën

Nёna: vetëm pse copëtohej

pse luftonte vetëm

pse duhej të kishte një fustan

Vajza: rritem dhe i ngjaj asaj

luftoj vetë i dytë

Dhe atëherë, STOP!, a i shikon katër figurat në fushë?

Vajza e vogël përballë fustanit me lule rozë. Edhe përkrah vajzës qëndron një fustan, veçse ky ndërron pamje gjithë kohën (i ngjaj asaj por me fustane të ndryshme), vetja e rritur e gruas është pasqyrimi i figurës diagonal. Përballë qëndron figura e nënës, e vërteta, ajo që lufton vetëm. Gati pres që përbri t’i shfaqet brezi i tretë, një vajzë tjetër e vogël që luan tenis me fustanin/et e heshtur/a fap fup fap fup. Atmosfera është shumë e tensionuar, një poezi qaramane do t’ia kishte plasur vajit përballë pamundësisë së kësaj loje, por jo kjo poezi. Kontrolli dhe përmbajtja janë totale. Kjo poezi nuk qan. Është më e fortë se kaq. Poezia luan me lexuesin, loja e vërtetë është midis ndjenjave të vetë lexuesit dhe tekstit. Vargu i fundit shfaq një pasqyrë gjigante dhe publiku e kupton, më në fund, se loja që po ndiqte s’ishte veçse pasqyrim i asaj që po ndodhte në tribunë. Të gjithë janë lojtarë në lojën e rritjes, me fustanë a pa fustanë.

Leximi i tretë (leximi i mendimit)

Kjo për mua është poezia e rritjes dhe e identifikimit. Fustani s’është veçse një justifikim, një petk i jashtëm, për të treguar procesin e rritjes së një vajze. E njëjta dramë zhvillohet edhe mes vetes së rritur me shumë fustanë dhe vajzës së vet. Dhe kështu brez pas brezi, vetëm fustanët ndryshojnë: bërja e gruas ndjek gjithmonë të njëjtën rrugë në shoqëritë tona, vajza sheh nënën dhe bëhet si ajo, pashmangshmërisht. Nëna hesht (nëna heshti dy ditë), vajza hesht (nuk e pyeta asnjëherë). Vajza dëshiron t’i ngjajë së ëmës, është dashuria më e lartë kjo, por me një kusht të tmerrshëm: nënës nuk i lejohet të ndryshojë rolin e vet, i lejohet vetëm të plaket, por kurrsesi të mos luftojë e të mos copëtohet në rolin e vet. Në mos këmisha e verdhë do të ishte diçka tjetër që do pritej me gërshërë, mund të ishte prishja e darkës së nënës me të dashurin, ose prishja e takimit me shoqet, gjithçka e re që mund t’ia tërhiqte vëmendjen nënës nga vajza dhe t’ia ndryshonte rolin, ta kthente në një grua me nevojat e veta, me luftën e vet kundër varfërisë që nuk e lejon të blejë një fustan të ri, nga njëra anë, por edhe me rolin e saj si nënë, gjithmonë nënë, kurrë më grua. Dhe nëna nuk ka të dytë përveçse në veten tënde (luftoj vetë i dytë).

Leximi i katërt (leximi i vetes)

Fustani i nënës time ishte i zi me lule të mëdha rozë dhe bojëqielli. Një herë e dogji duke e hekurosur dhe u detyrua t’ia hiqte prerjen e gjerë dhe ta ngushtonte, mandej i iku moda mëngëve me volang dhe i preu kimone. Por gjithmonë i njëjti fustan, i vetmi fustan vizitash. Lumturia ime kur u rrita dhe ajo e solli nga ana tjetër dhe e përshtati për mua. Dhe stinët e mia thinjen para pasqyrës.

No comments:

Post a Comment