2017-03-13

Valeria Dedaj : Pandeli Koçi: “Odhise Grillo u dënua nga Lidhja vetëm për një poezi”



Pandeli Koçi


-Në rastin e lexuesit të sinqertë, fëmijës, gjithmonë bëhet fjalë për një letërsi të kontrolluar e të orientuar. Vihet re se shtëpitë e botimit e kanë ulur në masë të konsiderueshme botimin e letërsisë për fëmijë. Qarkullimi i kësaj letërsie transmetohet tek lexuesi i ri. Një sektor i ngritur pranë Ministrisë së Arsimit, programon dhe çfarë i është dhënë lexuesit të vogël vetëm për në programet didaktike shkollore. Rreziku për autorë të rinj të kësaj letërsie nuk shihet si një argument serioz dhe duket se botuesit janë të kënaqur me ata që deri tani kanë pasur, me meritë, dhe e kanë “monopolin“ në letërsinë për fëmijë prej 60 viteve.
Janë rreth 200 tituj, që nga legjenda e Rozafës deri tek ajo e heroit Adem Jashari. Kurse për sa i përket përkthimit të letërsisë për fëmijë ajo kthehet në antivlerë. Krijohet dhe përkthehet një letërsi, ku mungojnë 100 për qind fjalët shqipe. “Letërsia jonë për fëmijë dominohet nga ajo e huaj. Është letërsia me koston më të ulët, edhe pse nuk e konkurron në cilësi letërsinë shqipe. Kjo ka lejuar dhe hyrjen në masë të botimeve pirate. Në raste të tilla, shkurtohen në maksimum për botuesit shpenzimet e ilustrimit, pika që bën aq të kushtueshme këtë letërsi”, thotë në një intervistë për “Shekullin”, Pandeli Koçi, kryetar i Shoqatës mbarëshqiptare për Letërsinë për fëmijë. Shkollat janë i vetmi institucion ku letërsia për fëmijë duhet të hyjë e rekomanduar. Për hartimin e një programi të veçantë me autorët e vendas e të huaj të letërsisë për fëmijë, pranë Ministrisë së Arsimit ekziston një bord i posaçëm me emra të njohur shkrimtarësh.

Zoti Koçi, jemi në prag të një qershorit. Por ç’mund të na thoni për situatën e letërsisë origjinale të fëmijëve në shqip?

Jemi në prag të 1 qershorit dhe fatkeqësisht kujtohemi për letërsinë për fëmijë vetëm me rastin e kësaj feste. Por duhet të kujtohemi çdo ditë për letërsinë për fëmijë, pasi është ushqimi më i shëndetshëm për ta. Fëmijët sot shikojnë televizion, luajnë në internet e kanë lodra të ndryshme. Prandaj është sfidë e shoqërisë njerëzore është se sa do ti rezistojë libri për fëmijë, përballë kësaj teknologjie të lartë. Gjithsesi unë mendoj se leximi filloj me shkronjat në gur dhe do të mbaroj pikërisht me këtë proces, sy dhe shkrim. Pavarësisht se me çfarë mjetesh do të transmetohet. Letërsia shqipe për fëmijë fillon qysh herët me Kristoforidhin, Naim Frashrin, Ndre Mjedën etj. Gjithë kjo letërsi është një fond i artë që ne do ta botojmë dhe do ta ribotojmë. Brezat e fëmijëve kalojnë nga viti në vit, por gjerat më të bukura ripërtërihen, por dhe në ditët e sotme ne kemi vepra shumë të mira. Por duke u nisur nga interesi komercial i biznesit, shumë botues e mohojnë letërsinë e sotme me syzet e errëta të nililizmit.

As vjet në Panairin e Librit nuk u dha asnjë çmim për letërsinë për fëmijë?

Panairi i Librit tregoi se nuk kishte mundësi që të vendosnin disa njerëz që të thoshin se nuk ka vlera. Sepse duke marrë dhe botuar nga letërsia botërore gjërat më të bukura që padyshim kanë vendin e tyre, për interesa komerciale mohojnë dhe letërsinë shqipe. Sepse duke botuar letërsinë shqipe të një autori të njohur shqiptar, duhet që të paguash dhe për piktorin dhe autorin. Këtë një botues nuk e bën sepse do fitimin 100 për qind për vete. E prej kësaj thonë se ato janë vepra të mirëfillta, sepse i do gjithë bota.

Por a kishte një përfaqësues letërsia për fëmijë në jurinë që dha çmimet?

Nuk ka pasur asnjë që të vlerësojë letërsinë për fëmijë. Prandaj në kushtet kur nuk ka një kritikë letrare për letërsinë për fëmijë ka dhe spekulime. Është e drejta e tyre të fitojnë, por jo të spekulojnë. Këtu jemi përpara një fakti dramatik. Faik Konica në kohën e tij do të thoshte se “në qoftë se duam të kemi shpirtin shqiptar si të gjithë kombet e tjera dhe të jemi barabartë me ta, ne duhet të kemi letërsinë tonë. Botuesit tanë duhet të botojnë 50 për qind letërsi të huaj dhe 50 për qind letërsi shqipe”. Kjo është një thënie e madhe që edhe pas 100 vitesh ngelet aktuale. Është e dhimbshme që kemi një situatë të tillë.

Mund të na përmendni disa tituj që vjet kanë qenë pjesë e Panairit të Librit për fëmijë?

Nga këto botime mund të përmend librat e 2012-ës që nuk janë vlerësuar me çmime. Janë librat e Viktor Cenosinajt, libri me tregime dhe novela historike të Moikom Zeqos, përrallat e Xhavit Bushatit, libri me fabula të Vangjush Saros, vepra të shkrimtares Nexhime Muça, romani i Riza Brahollit etj, të gjithë këta libra sjellin diçka të re. Pa përmendur dhe libra të autorëve të rinj.

A ka autorë të rinj për letërsinë për fëmijë?

Këtu dalim në një problem tjetër. Pasi emrat që përmenda janë emra që shkruajnë përditë, por janë nga 80 vjeç. Por a kemi ne një 20 vjeçar që t’i lançojmë? Unë mendoj dhe kam bindjen se ka. Problemi është se sa ne i lançojmë, sa i nxjerrim në dritë botimet e këtyre autorëve të rinj. Këtu nuk kemi të bëjmë me botime të karakterit komercial që i boton një mësues dhe ua shet nxënësve në shkollë me njohje, por libra që kanë vlerat e duhura.

Ekziston një konkurs letrar për autorët e rinj?

Unë mund të flas vetëm për një gjë. Për atë që bëri Ministria e Turizmit, Kulturës, Rinisë dhe Sporteve dhe Ministria e Arsimit për ta nxitur këtë letërsi në 100-vjetorin e Pavarësisë, në një kohë që ne si shoqatë i kërkuam që të bëjmë një konkurs letrar. Por ata nuk na dhanë asnjë përgjigje.

I keni pyetur nëse kjo neglizhencë vinte për mungesë fondesh dhe apo për mungesë të letërsisë për fëmijë?

Kë të pyes, muret?! Muret e burokracisë. Unë kam folur në media, kam protestuar për këtë fakt dhe si përgjigje kam marrë vetëm heshtjen. Heshtja tregon se sa interesohen për këtë letërsi. Shkrimtarët nuk merren me botimin e librit. Ata kanë detyrë të shkruajnë me cilësi, ashtu sikurse mund të pranojnë dhe kritikat.

Realisht a kemi një kritikë letrare të letërsisë për fëmijë?

Mund të them se ka studime letrare. Mund të them se janë botuar libra, leksikonë të rinj dhe të vjetër nga studiuesit më të mirë që kemi si Xhavit Bushati, Xhevat Syla etj, që kanë shkruar kritika dhe kanë bërë studime për letërsinë për fëmijë. Por mund të them se studimet janë tjetër gjë dhe kritika është tjetër gjë. Ne kemi ngelur tek recesioni. Pasi nëse bëhet një kritikë duhet që të dish kush e boton këtë kritikë. Sepse po të ulesh dhe të shkruash të dalin dhe probleme. Një kritikë duhet të jetë me konceptet estetike dhe me parimet e reja që ka bota sot. Nuk duhet më të tregosh subjektin. Por duhet të bësh një kritikë që të jetë mbi bazat e pedagogjisë, psikologjisë dhe të estetikës së sotme botërore. Por a i kemi ne këta të rinj të edukuar për të bërë kritik? Kjo ngelet për të diskutuar.

Sa i përket përkthimeve të letërsisë për fëmijë, çfarë mund të thuash?

Duhet të them se kemi pasur një traditë të mirë të përkthimeve në kohën e komunizmit sepse kalonin në një filtër të gjatë. Nga recesioni, në redaktim, në korrekturë deri tek botimi i librit, natyrisht brenda kufizimeve ideologjike dhe politike të kohës. Nuk duhet harruar ky fakt, sepse vërtetë kishte kërkesa, por dhe libri dilte pa asnjë gabim drejtshkrimor. Sot në treg është fakt që përkthimet nga përkthyesit e mirë janë shumë të mira, por ka dhe përkthime të dobëta, me fraza që nuk janë në gjuhën shqipe. Me fraza që u mungon redaktimi dhe korrektura gjuhësore. Për shembull nëse thua ishte prezent filani, duhet ta zëvendësosh me ishte i pranishëm. Këto ne nuk i shikojmë të dëmshme, por fëmija me këto mësohet.

Çfarë roli luan shkolla tek letërsia për fëmijë?

Shkolla luan një rol të jashtëzakonshëm. Sepse me letërsi për fëmijë nuk nënkuptojmë vetëm letërsinë artistike, por atë enciklopedike, historike të cilat janë për mosha të caktuara. Krahas librit të historisë mësuesi u jep dhe materiale shtesë. Në këto kushte i ngelet detyrë që mësuesi të rekomandojë libra. MASH ka një bord, një komision që propozohen librat jashtëshkollor që duhet të lexohen. Kjo është pozitive, por sesa zbatohet është tjetër problem. Që nga vitin 1991 kur ne u shkëputëm nga Lidhja e Shkrimtarëve, kjo shoqatë ka luajtur rol për të afruar shkrimtarët, duke përkujtuar shkrimtarët dhe duke bërë konkurse letrare. Por shoqata pret dhe nga institucionet.

Para ’90-ës, ju keni qenë anëtar i Lidhjes së shkrimtarëve. Çfarë kujtoni nga puna që bëhej për letërsinë për fëmijë asokohe?

Duhet të jemi realistë. Lidhja e Shkrimtarëve ishte një Lidhje aq sa të jepte mundësinë, aq dhe të kufizonte. E kufizuar nga kriteret ideologjike të partisë-shtet që për bazë kishte normat e realizmit socialist dhe estetikën marksiste-leniniste. Në atë kohë leje krijuese të jepej për të botuar në gazetat “Drita”, “Zëri i Nëntorit”, apo në shtëpinë botuese “Naim Frashëri” ku çdo njeri mund të çonte librat për të botuar. Por jo çdo njeri mund të botonte nëse nuk arrinte një nivel mesatar të asaj kohe. Liria krijuese ishte e kufizuar për autorë të ndryshëm, por jepeshin leje krijuese për shkrimtar profesionist që realisht punonin si të tillë. Nëse shkelje ato rregulla të ngurta të të ashtuquajturit realizmi socialist dënoheshe, ose të hiqej e drejta e botimit. Ose të ndodhte siç u ndodhi shumë shkrimtarëve që u futën nëpër burgje sepse kishin shkruar disa gjëra jashtë vijës së Partisë.

Cilët kanë qenë ata shkrimtarë për fëmijë që nuk janë influencuar nga normat e realizmit socialist?

Letërsia për fëmijë ishte identike siç ishte letërsia për të rritur. Por në letërsinë për fëmijë duhej patjetër që ti këndohej xhaxhit Enver dhe partisë në poezitë që bëje, sepse redaktori duhet të ishte brenda. Mund të them se i vetmi autor që nuk shkroi ndonjëherë për mëmën parti dhe që diti të manovronte ishte Xhavat Beqari. Ai nuk shkroi dhe nuk e ideologjizoi poezinë e tij, këtë shumë autorë të tjerë nuk e bënë. Mes tyre jam dhe unë. Unë vetë kam shkruar poezi që kanë një frymë ideologjike për theks për partinë. Ajo që ka qenë mbizotëruese në gjuhën poetike të kësaj letërsie shqipe ka qenë retorizmi dhe patetika, dy element që ne i quanim vlera nëse poezia i përmbushte. Këtë e theu vetëm poezia e Ismail Kadaresë, Fatos Arapit, me një frymë më popullore e Dritëro Agollit dhe të tjerë që sollën një lirizëm në letërsisë për të rritur. Ata sollën vlera. Në atë thesin e letërsisë për fëmijë ishin poezitë e Spiro Çomorrës, të Bedri Dedjës, vepra të cilat kanë vlera dhe sot e kësaj dite. Prandaj unë mendoj se nuk duhet mohuar çdo gjë në mënyrë kategorike, ashtu siç nuk duhet pohuar çdo gjë në mënyrë kategorike. Duhet të nxjerrim atë që është e paprekur për t’ia dhënë brezave të ardhshëm. Kjo është detyrë e kritikës letrare, e botuesve dhe e shkrimtarëve.

Ka pasur shkrimtarë për fëmijë që janë dënuar?

Patjetër që po.

Kush ka qenë?

Ka qenë “Mjeshtëri i madh” Odhise Grillo. Ai duke u nisur nga një këngë popullore e bregut të Himarës, shkroi një këngë për heroin Zaho Kokën. Në këtë këngë popullore thuhej se “O Zaho Koka trimi, në ballë ç’të digjej ylli”. Grillo e merr këtë varg popullor dhe i shton pjesën “ dhe digjen yjet, dhe digjen teserat, dhe digjen flamujt” dhe e boton në rastin e 1 qershorit. Kritika e asaj kohe ia quan gabim ideologjik, sepse nuk ka sesi të digjeshin teserat dhe flamujt. Për këtë e dërgojnë Odhise Grillon në Elbasan ku qëndron 7 vjet rresht. Aty herë punonte si mësues dhe herë si punëtor i thjesht. Në mos gaboj vjersha është botuar tek “Zëri i Popullit”.

No comments:

Post a Comment