2020-01-11

Nga Arif Molliqi : Deçani më rrethinë

Rencesion
( Ju lutem, lexojeni si humor-satirë!)

STUDIM SHKENCOR ME VLERA

(Topuz Bërryli „Deçani më rrethinë”, libër shkencor për toponimin , botoi, Shtëpia Botuese „Nërkunxhe“, 2020)

Shkruan: Boksh Baruti

 Topuz Bërryli, emër i njohur i shkencës shqiptare, autor i shumë veprave shkencore, prozaike e poetike, këtë vit e nisi për së mbari me një botim të ri tejet të nevojshme për shkencën shqiptare. Ai pas një studimi shumvjeçar, pas një kërkimi shkencor, lexuesve, studentëve, intelektualëve, dhe, sidomos për krijuesit më të mëdhenj të kombit tonë, afroj një libër më shumë vlera.
 Bërryli, me një thellësi shpirtërore, ndjesi artistike, ka fisnikëruar shkencën e gjuhësisë, toponimisë dhe historisë sonë, duke sjellë vlera të pakrahasuara prej akademiku, për çka edhe shpresojmë se do të nderohet me shumë çmime nga shteti i Shqipërisë dhe ai i Kosovës.  Sepse, si duket ky libër është shkruar enkas për të marrë çmime, shpërblime, mirënjohje, dekorata e tituj akademik.
 Në ketë prismë mund të themi se autori në fjalë, është një kërkues shkoncor i cili ka gjurmuar vite më radhë, më shumë kujdes në shumë biblioteka kombëtare dhe ndërkombëtare ( megjithse ai më shumë ka dal në fotografi para bibliotekave se sa ka studiua). Pastaj autori ka bërë kerkime shkencore duke u shërbye më literaturë moderne, sidomos nga komentet e Fcb-ut.
 Edhe studimin „Deçani më rrethinë” z. Bërryli, e ka shkruar me vullnet, përkushtim, qëndrueshmëri, miqasi, për të iu ofruar lexuesve të panjohurat e toponimisë.

Toponimia e fshatrave

TOPONIMI f. gjuh.
Tërësia e emrave, e vendeve (të krahinave, të qyteteve, të fshatrave, të lumenjve, të përrenjve, të maleve, të arave etj.), toponimet. Toponimi vendëse. Toponimia historike (e lashtë). Toponimia e fshatit. Studimi i toponimisë.

 Këtë studim, autori e fillon më shpjegimin e toponimisë së fshatit Llukë, që kohëve të fundit është bërë çështje polimikash mes shumë “akademikëve” të këtij fshati.

Fshati Llukë – Sipas autorit zulmadh, ka prejardhje biblike nga Luka (“Ungjilli sipas Lukës” është tek “Dhiata e Re”). Mirëpo, autori gjatë kërkimeve ka pasur edhe dilemat e veta se fshati mundet të jetë sinonim i emrit “Sy + llullë”, që na “sy-llullë”,... sepse në këtë fshat është pi duhani shumë më llullë, pastaj banorët duke ndejur gjithë natën zgjuar në mbrojtje të atdheut, iu kanë mbetë sytë e fryrë ose ndryshe, syllullë.
Në këtë studim, suksesi i autorit qëndron shumë lartë sepse, për herë të parë e rrëzon mitin serb se Lluka ka prejardhje prej fjalës serbe “luk”, që shqip do të thotë “qepë”.
Mirëpo, ka gjasa që për ketë zbulim autori është sherbyer nga disa akademikë tashmë të njohur.

Fshati Skifjan- etimologjikisht-toponimia, sipas autorit rrjedh nga dy fjalë “skifter” dhe “jan” (skifter+jan), që do të thotë; Skifjan. Ai duke bërë krahasime të tilla thotë se kjo ide i erdhi (nga një shoq i veti), sepse banorët e Skifjanit janë sy-skifteri. Si të tillë, një skifjanas pas një beteje që zhvillohet andej nga Prizreni, i paska hyp pelës dhe me vrap prej atje nuk paska shikue prapa. Kur vjen në Skifjan, i gëzuar i këndon pelës:
“Qe Skifjani, qe xhamija
Hallall t´koftë pelë taxhia...”

Fshati Baballoq - sipas autorit, rrënja e këtij emri del nga fjala baba dhe lloq (bab+lloq), duke u krijuar si emër fshati Baballoq. Meqense ky fshat është i njohur për shumë lloq, dhe njënit i kishte pas mbetur baba në lloq, kur e pyetnin: ku e ke baben? Ai përgjigjej: baba n´lloq!

Fshati Gramaqel – Këtu autori ka bërë zbulimin më të madh shkoncor. Ai emrit të gruas në shumës “gra” ia ka shtuar mbiemrin “qel” (gra+qel), dhe ka nxjerr emrin e fshatit Gramaqel. Sipas shpjegimit të tij, në ketë fshat të gjithë burrat kishin qenë “qela” dhe, kur shkojshin mësitnit me kërkua nuse për ta, u thojshin: po kërkojmë gra për qela...

Isniqi, - Për emrin e këti fshati, autori Bërryli si duket është konsulltuar më studiusit më eminent vendas dhe ndërkombëtar që janë marrë me gjeneralogjinë e këtij fshati. Pastaj ka lexuar shumë punime (komente) shkencore të akademikëve të Fcb-ut, dhe ka ardhur në përfundim se emri i fshatit ka lidhje me emrin e heroit tonë kombëtar Isa Boletini. Ai thotë se Isa ka lidhje më Nikën, “literaturë” e gjetur edhe në Fcb-uk, që thotë se: nga Isa+Nika na doli emri Isnika-në Isniq.
Ketë teori e pranojnë edhe shumë akademik, doktora shkence, studius, historian dhe qoban nga Pleqja dhe Roshkodoli...
Mirëpo këtë teori nuk e pranon vetëm Arif Molliqi, sepse, sipas tij emri “Isë” është shumë i vonë, kurse Isniqi është i vjetër mbi 15 shekuj....(?!)

Carrabregu, - Dilemat fillestare të autorit për këtë emër ishin të mëdha. Fjala Carrabreg, tek autori krijoj dilema, a thuhet: “Qarri në breg”?, a “Cari në breg”?! Varianti i parë bie sepse në këtë fshat nuk ka asnjë dru qarri (sepse fshatarët e Carrabregut, jo vetëm Qarrat, por nuk kanë lënë dru mbi dhe pa e prerë deri në Hurdup).
Kurse ideja: “Cari n´breg”, është më shkencor, pasi ky fshat ka shumë “Cara”. Kështu, Carat dalin shpesh n´breg të Kodra e Loshit, dhe të gjithë bërtasin: “Ooo, ku je Cari n´breg”=Carrabreg.

Gllogjani – Kur është fjala të ky fshat studiusi z. Bërryli, është shumë i kujdesshëm në gjetjen e rrënjës, sepse ekzistojnë shumë teori për rrënjet e këtij fshati. Ai nuk e përdor versionin popullor që përmendet shpesh për ketë fshat: “Kanë mbet si Gllogjani n´pleh”?! Ç´lidhje ka plehu më Gllogjan?!, pyet autori dhe, vet përgjigjet: Kurrgjë!
Por autori, shërbëhet edhe më fjalorin e shqipës që e ka botuar Akademia e Shkencave të Shqipërisë, ku rrënjës “Glla-Gllo” ia shton prapashtesen e këngës “Ju ka lali “gjan”, dhe nga Gllo+gjan na del Gllogjan.
( Sipas fjalorit të shqipes, kuptimi i foljes Glla-bërim, glla-bëroj, do më thanë, me gllabërue pasuri që s´është  e jotja...)

Maznik, - rrënja e kësaj fjale, sipas studiusit ka qasje të lehtë. Një fshatari i kish pjellë pela në fushë dhe mazi i posalindur, pa dal mirë kish pas ikë. Kështu i gjithë fshati kishin dalë më e kërkue mazin duke bërdititur: “Oooo, Mazi ka ik”. Pra, nga mazi+ik na doli fshati Maznik.

Beleg, - gjatë kërkimeve shumë të gjata, studiusi Bërryli i këshilluar nga një shoq i veti, e gjen se fshati Beleg ka marrë emrin nga Bela. Megjithse, në aspektin gjuhësor fshati Beleg nuk rrjedh nga Bela, por është afër edhe nga Belaja... Këtë të dytën e mbron fortë një kryetar i një partie sociale... Dilemat e tilla, si duket autori i ka të ngatërruara nga literatura e marrë nga Fcb-u. Prandaj kërkohet vemendje e posaqme kur është fjala të ata emra që kanë prejardhje nga beleja, ngatërresa...

Deçani, - Të toponimi i këtij qyteti autori ia ka huq sepse, shumçka e ka ngatërruar. Ai, pra Bërryli, në fusnotën e literaturës së përdorur permend se këtë sinonim e ka gjetur në Fcb-uk. Një autor tjeter, e paska zberthye se fjala Deçan ka dy rrënjë që vijnë nga bota shtazore: Dash+qan. Mirëpo, autori këtu nuk e ka të qartë se cilën ta merr për bazë: dashin apo qenin ?! Në konsulltim më literaturën e huazuar nga shoqi i tij, ai i thotë: rrënja “dash” i përgjigjet më shumë... Por fjala Deçan, mundet me qenë më rrënja që nga latinishtja: “Deka”, “dekada”...

Prelep, Përlep, Priljep,-Ky toponim etimoligjikisht është i diskutueshëm.  Po të marrim sinonimin e parë Prelep, na del sikur banoret e këtij fshati kanë qenë gjuetar të lepujve, dhe kanë bërtitë: Ooo, prite lepurin ose, Preje lepurin! Pre+lepur=Prelep.
Varianti tjetër Përlep, mundet sipas fjalorit të shpjegohet edhe kështu: PËRLAK m. krahin. kërriç, pulisht.
Ndërsa varianti i tretë, Priljep nuk qëndron si i vërtet, sipas një studiusi anonim nga Fcb-u, se kjo fjalë rrjedh prej sllavishtës “prej+ljepi: Preljep.

 Në fund mund të themi se ky studim i Topuz Bërrylit, është një libër vlerash, i pasuruar me shprehje toponimike duke dhënë elemente të mjaftueshme organeve kopetente se si ti emertojnë fshatrat. Në këtë libër janë zberthye edhe emrat të fshatrave tjerë, që do ti analizojmë herë tjetër.
Prandaj ky libër meriton të bie në duar të çdo lexuesi të vëmendshëm, madje e pasuron bibliotekën e çdo anëtari të Fcb-ut.

 -V a zh d o n-

Verrishtë, janar 2020

No comments:

Post a Comment

Zekë S. Sinanaj (1957 - )

                                                            Zekë S. Sinanaj u lind më 2 korrik 1957 në fshatin Isniq të Deçanit. Ka mbar...