Shkelje e së drejtës së autorit




Kristo Frashëri

Milan Shuflaj me titull “Qytetet dhe kështjellat e Shqipërisë kryesisht në Mesjetë”, Tiranë 2009. 


Vepra në origjinalin gjermanisht është botuar 76 vjet më parë me titull “Städte und Burgen Albaniens hauptsächlich während des Mittelalterst”, Wien und Leipzig, 1924. Botimi i kësaj vepre të Milan Shuflajit në kohën e vet shënonte një hap me rëndësi të veçantë për historinë mesjetare të Shqipërisë. Kjo vepër, edhe sot e kësaj dite pas 76-vjetësh nuk e ka humbur rëndësinë e saj. Kjo, për arsye se deri sot nuk kemi parë asnjë botim të ri që ta ketë tejkaluar për nga materiali burimor i shfrytëzuar, për nga informacioni faktologjik që jep, për nga thellësia e depërtimit në dokumente dhe për nga logjika e ndërlidhjes dhe e ndërvarjes së njoftimeve burimore, monografinë e historianit kroat. Pavarësisht nga këto merita të veçanta që ka monografia e këtij kolosi medievist, i dashuruar me historinë mesjetare shqiptare, ka vend edhe për një vështrim kritik jo për të cenuar vlerën shkencore të saj, por për të ndihmuar lexuesin që të ketë parasysh këndvështrimin që kishte historiani kroat mbi Mesjetën shqiptare.
Megjithatë, para se të hyjmë në truallin e vështrimit kritik mbi veprën e M. Shuflajit është e nevojshme të thuhen disa fjalë mbi botimin e saj në gjuhën shqipe. Mbi përkthimin në vetvete nuk jemi në gjendje të bëjmë asnjë vërejtje, mbasi nuk e njohim gjuhën gjermanishte të origjinalit. Vërejtjet tona kanë të bëjnë vetëm me aspektin ligjor të botimit shqip, tërthorazi edhe me aspektin ligjor që duhet të praktikojë një shtëpi botuese në të tilla raste. Nga kjo pikëpamje, vepra e Milan Shuflajit e përkthyer në gjuhën shqipe dhe e shtypur nga shtëpia botuese “Onufri”, ka dy defekte, të cilat ne i konsiderojmë serioze: e para, botimi nuk e ka emrin e përkthyesit; e dyta, botimit shqip i mungon një hyrje për të ndriçuar lexuesin shqiptar se kush ishte Milan Shuflaji dhe cili ishte këndvështrimi i tij mbi Shqipërinë mesjetare.
Vërejtje mbi botimin e përkthimit
Në faqen 2 të kësaj vepre shënohet titulli i saj në origjinalin gjermanisht (njoftim i domosdoshëm), jepet emri i autorit (Milan Shuflaj), vendi i botimit (Wien dhe Leipzig), viti i botimit (1924). Më tej shënohet se kjo vepër u “përgatit për botim nga Luan Malltezi”, se “redaktore dhe hartuese e indeksit është Vjollca Noti”, se “arti grafik është bërë nga Rita Kananaj dhe Afërdita Cesula” dhe më në fund se “të drejtat e autorit i takojnë L. Malltezit”. Më në fund, vihet emri i shtëpisë botuese “Onufri”. Të gjitha këto janë elemente të nevojshme. Por, na çudit fakti se përse nuk është vënë emri i përkthyesit. A thua se përkthyesi nuk ka rëndësi? A thua se përkthyesi nuk është përgjegjës për saktësinë e përkthimit ashtu si autori është përgjegjës për saktësinë e përmbajtjes? A thua se përkthyesi ka më pak rëndësi se përgatitësi për botim ose se hartuesit e artit grafik, të cilët në vetvete nuk kanë se çfarë të përgatisin për botim po të mos jetë përkthyesi? Vepra e përkthyer me titullin në shqip “Qytetet dhe kështjellat e Shqipërisë veçanërisht në kohën e mesme” ndodhet e daktilografuar në arkivin e Institutit të Historisë Tiranë me sinjaturën A-5 dhe me numrin e ri të inventarit 229 (nr. i vjetër i inventarit 120). Ajo është përkthyer që në fillim të viteve ’50 të shekullit të kaluar. Përgatitësi për botim i punimit nuk mund të thotë se nuk dihet kush është përkthyesi i kësaj vepre të Milan Shuflajit. Edhe po të mos e dinte, të shënonte të paktën se kemi të bëjmë me një përkthyes anonim. Megjithatë, me sa dimë ne, vepra e përmendur e Shuflajit është përkthyer nga inxhinieri dhe arkeologu Jovan Adhami, i diplomuar në Austri, njohës i mirë i gjermanishtes.
Në vitet e regjimit komunist ndodhte jo rrallë që emri i përkthyesit, kur ky nuk shihej me sy të mirë nga pushteti i asaj kohe, të mos publikohej. Por tani kohët kanë ndryshuar. Tani nuk ka më indekse me emra të ndaluara. Veç kësaj, Jovan Adhami ka punime të botuara si para ashtu dhe pas Luftës së Dytë Botërore. Lind pyetja: përse emri i atij arkeologu të nderuar është fshirë nga botimi i veprës së Milan Shuflajit? Edhe po të kishim të bënim me një përkthim të ri të veprës së Shuflajit, përsëri emri i përkthyesit duhej të vihej. Por, në këtë botim nuk duket se kemi të bëjmë me një përkthim të ri. Para së gjithash, me sa dimë ne, përgatitësi për botim nuk e njeh gjermanishten. E dyta, duke krahasuar dorëshkrimin e daktilografuar të dr. Jovan Adhamit që ruhet në arkivin e Institutit të Historisë Tiranë me tekstin e botuar nga shtëpia botuese “Onufri”, përgatitur për botim nga L. Malltezi, nuk shohim ndonjë ndryshim që të na bindë se kemi të bëjmë me një përkthim të ri. Ka vetëm tek-tuk zëvendësim fjalësh të huaja me fjalë shqip, për shembull fjala kondensim është zëvendësuar me fjalën dendësim, por ka dhe raste të kundërta kur fjala shqip është zëvendësuar me terma të huaj. Për shembull: Jovan Adhami e quan qytetërim, botimi i ri e ka zëvendësuar me fjalën civilizim, a thua se qytetërim është fjalë e huaj dhe civilizim është fjalë shqip. Të krijohet përshtypja sikur këto ndërhyrje, të cilat kanë karakter redaktimi, jo kurdoherë të goditura, ndoshta janë bërë për të treguar se kemi të bëjmë me një variant të ri. Edhe po të kishim një përkthim të ri, përsëri jo vetëm përgatitësi, por edhe shtëpia botuese duhej të vinte emrin e përkthyesit. Pikërisht këtu qëndron edhe përgjegjësia e shtëpisë botuese, e cila ka të paktën detyrë morale që të mbrojë jo vetëm përgatitësin, por në radhë të parë përkthyesin.
Dikush mund të pyesë: Çfarë ka këtu për t’u shqetësuar? Para së gjithash na shqetëson fakti se këtu kemi të bëjmë me shkelje të së drejtës së autorit, sepse përkthyesi është në një farë mase autor të paktën i përkthimit në shqip. E dyta, na shqetëson fakti se puna e kryer me aq kompetencë nga dr. Jovan Adhami, i cili nuk jeton më, po mohohet. E treta, na shqetëson fakti se kjo praktikë mban erë abuzim. Më në fund, na shqetëson fakti se ndërsa mbarë shoqëria jonë, përfshirë dhe organet e pushtetit qendror, me në krye vetë Kryeministrin, janë angazhuar me të drejtë në luftë për të asgjësuar shpërdorimin, abuzimin, korrupsionin, përvetësimin në fushën e ekonomisë dhe të drejtësisë, nuk ka përse oktapodi të shtrihet edhe në fushën e së drejtës së autorit. Këtu lindin dy pyetje: Ku e gjeti përgatitësi për botim të drejtën të fshijë emrin e përkthyesit? E dyta, ku mbështetet shtëpia botuese kur të drejtën e autorit për ribotimin e përkthimit të Jovan Adhamit ia jep përgatitësit për botim zotit Luan Malltezi?

Comments

Popular posts from this blog

Libra të rinj - Shkarkim falas

Ese për Vitin e Ri

Poezi të zgjedhura nga GJERGJ FISHTA (23 tetor 1870 - 30 dhjetor 1940)