Hasan Hasani: “Tek uji i zi” (poezi për të rritur), botoi “Faik Konica”, Prishtinë, 2009






Shkruan: Shahbaze VISHAJ


SINTEZË POETIKE DYZETVJEÇARE



Hasan Hasani që dyzet e gjashtë vjet është i pranishëmperiodikun letrarKosovë. Nga viti 1967 kur e botoi librin e parë e deri më 2010 botoi dyzet e tetë vepra letrare zhanresh të ndryshme: poezi për të rritur, poezi për fëmijë, tregime për të rritur, romane, monografi, kritika letrare, vepra publicistike dhe leksikografike. Vepra e tij letrare, sidomospoezipër të rritur shënoi ngritje dhe rënie, u lavdërua dhe u kritikua, si çdo krijues që ballafaqohet gjatë krijimtarisë së vet. Kjo rrugë nuk qe e lehtë për Hasan Hasanin, nuk qe rrugë e shtruar vetëm me lule, por edhe me gjemba. Sido që të jetë, Hasan Hasani botoi 18 vëllime me poezi për të rritur me mbi 30.000 vargje. Kur t’i hidhet një shikimretrospektivë gjithë poezisë së tij për të rritur që botoi ky autor, motiveve që trajtoi, vargut dhe gjuhës që përdori, metaforave dhe figurave tjera stilistike, problemeve shoqërore me të cilat u ballafaquajetë, atëherë pa kurrfarë droje mund të pohojmë së vëllimi poetik “Tek uji i zi” është një sintezë poetike dyzetvjeçare. Gjithë ato që shkroi dhe botoi nga libri i parë (1967) e deri të ky i fundit, thëmë dendur, më ngjeshur, e përpunuar dhe e perfeksionuar, vjen te librifjalë, gjë që na paraqet Hasan Hasanin tashmë një poet të pjekur dhe stabil. Kështu, atë që e thapër vite17 vëllimet me poezi për të rritur (ka botuar edhentë vëllime me poezi për fëmijë), e gjejmëvëllimin e fundit “Tek uji i zi”. E them këtë, sepse librifjalë i ndarëdhjetë cikle dhe secili cikël i ngjeshur dhe i stërngjeshur, i kondensuar dhe i shprehur më figurshëm, sipas motiveve, sikur paraqet një tërësi, një libër më vete. Natyrisht kjo vije pas një përvoje të gjatëkëtë fushë të artit poetik, duke paraqitur kulmet e krijimtarisë poetike të këtij autori. Askund më shumë sëkëtë vëllim poetik nuk e shohim autorin më të sinqertë, me një shpirt të çiltër, herë-herë të qetë, po edhe kryengritës, të rebeluar, që buron pikërisht nga shpirti i tij i dëlirë, i rritur dhe edukuarmesin e njerëzve të thjeshtë të Dushkajës, me ç’rast gjatë veprimtarisë së tij poetike ia kushtoi tërë opusin krijues letrar, qoftëfushën e poezisë, po edhe të prozës.
Që nga vëllimi i parë me poezi për të rritur “Krojet e bardha” e deri të ky i fundit “Tek uji i zi”, Hasan Hasani u gjendudhën e rrahur nga poetët e traditës, duke e pasur për zemër  përherë vargun e matur, strofën, rimën, ritmin, muzikalitetin që poezie bëjpoezi. Edhe sot ky poet e vazhdon këtë lloj shkrimi, që bashëmoshatarët e tij (ndonjëherë) nuk ngurrojta quajarkaik. Gjykuar sipas kësaj, disa miq poetë pohojsë Hasan Hasani është klasiku i fundit i fillimshekullit njëzetenjë që e shkruan me xhelozi këtë lloj poezie, duke filluar nga tetë, dhjetë, dymbëdhjetë, katërmbëdhjetë dhe gjashtëmbëdhjetë rrokësh, shpesh me ndihmën e apostrofit, por duke ruajtur ritmin dhe muzikalitetin.
Motivet e Hasan Hasanitkëtë vëllim poetik vijpikërisht nga Dushkaja dhe njerëzit e saj. Poetin e frymëzon muza e Dushkajës, njerëzit (heronjtë) e lirisë së luftës çlirimtare të viteve 1998-1999, gjuha e gurit ku u rrit dhe mësoi alfabetin poeti, kujtimet nga fëmijëria, vargjet elegjiake për simbolin më të dashur, siç ështëna, pastaj miqtë e këngës (poetët-shkrimtarët) që autori e kaloi një jetë të tërë me ta duke ndarë bashkërisht gëzimet dhe hidhërimet për dyzet vjet, këngëtimi për bukuriqë sjell jeta ose duhet të sjellë, por edhe motivet e mllefit dhe të trishtimit që shpesh dit’i mbërthejpoetët, po edhe vargjet për të dashurën e ëndrrave (ndoshta të imagjinuar) që e dashuroi, por kurrë s’ia komunikoi, pra e mbajti të heshturshpirt, për ta përmbyllur vëllimin me vargje për ditët e bardha të veshura me petk të zi, aludimkohëntë cilën po jetojmë.
Pocili është portreti i poetit Hasan Hasani, mendoj dhe jam e bindur qindpërqind, së këtë më së miri e shprehin vargjet e poezisë që i prin vëllimit “Tek uji i zi”, e titulluar “Autoportret”. Këtë poezi njëzet vargjesh po e jap të plotë, të kthyerprozë, ku poetikisht vijëzohet portreti i Hasan Hasanit si njeri dhe si poet:  “Fëmijë shekulli që iku, i veshur me zhgun të zi, /Djal hasreti n’votër, n’mua betoheshin t’gjithë, /Me janxhikshkollë, n’mal pas lopëve kërthi,/ Një mijë herë rrëzuar, po aq herë n’ferra g’rrithë, /Misër mihaara, mblodhalivadhe sa, /Ujita kollomoqet natën, librin përherëduar, /Ikën vitetbanka, jeta m’lidhi n’rrëfa, /Gjakosur ndër driza, n’dekë e dasma burrëruar, /Shkrova vjersha, tregime, emri shpesh n’gazeta, /Botova shumë libra, u bëra dhe guri n’rrugë, /I lavdëruar dhe i sharë, me t’gjitha ç’të fal jeta, /Ngrihu e rrëzohu e ngrihu, ngado që jeta të flugë, /Shkelat’gjashtëdhjetat, thinjat n’kokë inxhi, /Lis zabeli a gur lumi, Dushkajën sjell më vete, /Kush m’thirr bacë, kush axhë… Gjysh me tapi, / Prishtinzemër, Shqiponjën mbi supe jete, /Deshe s’deshe pleqëria erdh, e bardha pleqëri, /Për mua dhe brezin, për mbesat dhe nipat, /Njëqind vjet luftë… sytë shkrepin dashuri, /Kështu përfundon jeta… Kështu rriten pipat!”
Le të gjykojvetë lexuesit e nderuar!
E thashë edhe më lartë së vëllimi poetik “Tek uji i zi” ndahetdhjetë cikle dhe secili cikël sipas motiveve, paraqet një libërth të vogël, më të dendur, më të ngjeshur, më konciz, duke mbërthyervete përvojën e gjatë poetike, që para lexuesve të dalë sa më i qëndrueshëm, sa më bindës, gjithnjë me diç befasuese, jo aq për nga forma, e më shumë për nga përmbajtja.
Këtu më poshtë do të ndalemsecilin cikël veç e veç, me ç’rast çdo cikël paraqet një kapitull më vete. Me këtë rast,ntitujt e këtij shkrimi (kapitujt) do t’i emëroj sipas cikleve, ashtu siç i pagëzoi vetë poeti Hasan Hasani.


Vargje për muzën e Dushkajës

Hasan Hasani është i lindurnjë fshat të Dushkajës, një hapësirë gjeografike kjo prej rreth dyzet fshatrash. Këtu ka kaluar fëmijëri. Këtu edhe ka shkruar vargjet e para, madje edhe vëllimin e parë të poezive “Krojet e bardha”. Andaj, nuk është çudi që pikërisht vargjet për Dushkajën i prijkëtij libri. Sepse, Dushkaja është muza poetike për poetin Hasan Hasani. Ky poet s’e mendon poezie vet pa Dushkajën, kujtimin për të, sepse Dushkaja është emri dhe mbiemri im (pohon autori), për t’iu kënduar kullave me gurë, Shqiponjës (ish-Jabllanicës), kavallit të bariut Avdyl Alija me tingujt e të cilit është rritur poeti kur ai i bintekodër, netët e egra të dimrit, borërat e mëdha të viteve pesëdhjetë, për ta përmbyllur me vargjet përsëri për Dushkajën. Kjo është muza e Dushkajës për të cilën këndoi plot zjarr e mall poeti Hasan Hasani. Qëstrofën e parë të poezisë “Muza e Dushkajës” poeti thotë: “T’falem ty o muzë n’Dushkajë që rri atje lart /N’fronin e perëndiveSukë të Cërmjanit, /Ngado që shkoj frymëziminmua e bart – /Një ditë t’gjitha do t’i kthej n’Zabel t’Gojanit! /Muzë o muzë, gurrë e këngës, o fjalë poeti /Që më ndjek ëndërr-zhgjëndërr n’ Dushkajë, /Lëkunden vargjet, edhe rimat, prej tërmeti /N’ Gjeravicë e Pashtrik muza ime s’di t’qajë!”. Kjo është muza që e përcolli poetin për dyzet vjetpër vargje e rima si rriskë jetezemër. Ngado që hapëroi poeti mbi supe mban Dushkajën, me zërin bubullimë malesh e vetëtimash, sepse: “Pesëdhjetë vjet u bëqë po këndoj për ty Dushkajë /Si bari dhe intelektual me diellin pogaçezemër, /Vargjet m’u bëlisa, fyej, peizazh i zhgrehur n’vajë /Ngado shkova Dushkajë m’u bëre emër e mbiemër!”. Këngëtimi për muzën vazhdon të poezia “Ue kulla”, objekt kulti e nderuar kjo. Poeti thotë: “Jemi t’nderuar kullë, nga Muza e Ora /Ti i ruan me besnikëri n’gji dëshmorët, /T’mos i lagë shiu, t’mos i ngrijë bora – /N’çdo gur tëndin ndrisin sot meteorët! /Udo t’ua recitoj këngët dhe vargjet /Që Shqiponja për trimat i këndon, /Ua bëj më të lehtatrup edhe plagët /Çdo ditë kur dielli yzenit agon!” Pikërishtoborrin e kësaj kulle ku muza e Dushkajës bën roje, sot qëndrojkrenarë dëshmorët e kombit që me gjakun e tyre ujitën hullitë e lirisë, e këta dëshmorë, shumë prej tyre, jaedhe moshatarët e poetit, shokë të fëmijërisë dhe të shkollës, bij të shokëve të poetit qëluftë me serbin bëvdekjen për atdheun. Pos këngëtimit të stive të egra, siç është dimri i vitit pesëdhjetë e gjashtë, poeti kujton (atëherëntëvjeçar) aksionin famëkeq të grumbullimit të armëveKosovë, ku pushteti serb keqtrajtoi,   depërtoi përTurqi dhe vrau shumë shqiptarë të pafajshëm. Çuditërisht, viti pesëdhjetë e gjashtëKosovë jo vetëm që mbahet mend për aksionin e armëve, por edhe si stina më e egër, me dëborë të madhe me rreth dy metra lartësi që kishte bllokuar çdo gjë të mundshme. Duke na dhëme ngjyra rrëqethëse këto skena, poeti përfundon: “Këmbët e ënjtura, lidhur për trungje mollash /N’Cërmjanin e barosur ku mbytej krenaria, /Heu dushkajas rritur mes gjarpërinjsh e bollash /I shihni sot si fusin kokënn bisht qeria?!” Ky cikël përfundon me poezi“Përsëri për Dushkajën” ku poeti edhe pse me trupPrishti, shpirti e mendja përherë i rriDushkajë, madje edhe ëndrrat që sheh, i sheh pikërishtDushkajë, pra atje ku e ka muzën e këngës të fshehur, e cila nga larg i fal frymëzim të këndojë për jetën, andaj spontanisht rrjedhin vargjet: “Me këngëbuzë, një ditë, jo larg, do të vdes /U, copë tokë Dushkaje, n’ qepalla me një gur, /Me sy hapur për dushkajasit e mi do të mbes /Epitafin ta lexoj rrëzë kullës, aty tek ai mur!”

Vargje për njerëzit e lirisë

Vargjet për njerëzit e lirisë arrijkëtë vëllim poetik me moshën e poetit, me gjithë ngjarjet që solli historia dhe fatbardhësisht poeti arriti t’i shijojë, t’i përjetojë. Ky është fat i kësaj gjenerate, e edhe i Hasan Hasanit që arriti ta shijojë lirie shpirtit, lirie shprehjes, lirie lëvizjes, lirie mendimit, lirinjerëzore, lirie Kosovës që më shumë së një shekull e ëndërroi. Këto poezi të këtij cikli, ashtu si i tërë vëllimi poetik “Tek uji i zi” u shkruan gjatë viteve 2007-2009, duke filluar nga Pavarësia e Kosovës, ngjarja më e madhe e pritur njëqind vjet, njëqind vjet luftë për këtë ditë. Poeti këndon: “Dhamë shumë gjak për ty Kosovë oj zonjë e rëndë /Historishkruam me ngjyrë gjaku radhë-radhë, /Ujitëm tokën tënde Kosovë pëllëmbë për pëllëmbë /Që t’arrijmë këtu ku arritëm ne sot – faqebardhë!”, protagonistët e të cilës dalinshesh, si JasharajtPrekaz, HaradinajtGllogjan: “Ademi i JasharajvePrekazin e shenjtë legjendë /Dhe gjeneralët e Haradinajve n’Gllogjanin qëndresë, /Duke ngritur kështjella eshtrash n’mermer gdhendë /Lapidarë n’mileniumin e ri n’bulëza kristali me vesë”, duke kujtuar krojet e gjakut nga Mollë e Kuqe deri të Guri i Shpuem dhe Preveza.
Mirëpo, Hasan Hasani vjen nga një fshat që luftës së funditKosovë i dha shumë. Këta heronj të rëfushën e nderit, (qoftë edhe heronj të gjallë), mbajmbi shpatulla krenarie Shqiponjës dhe të Dushkajës. Hasan Hasani rënien e dëshmorëve, qoftë nga Dushkaja, qoftë edhe nga viset e tjera të Kosovës, e edhe më gjerë (nga Maqedonia, Presheva,Shqipëria,Malii Zi) e përjetoi rëndë, e përjeton me shpirt poeti, siç është shoku i shkollës dhe i fshatit, heroi i kombit Sadri Zeneli, por edhe Besnik Lajçi nga Rugova e Tahir Sinani nga Tropoja. Duke kënduar për heroin Sadri Zeneli, poeti i kujton ditët e fëmijërisë kur loznin topZabel të Gojanit, të Rrahu i Hysës, pastaj shkollën NormaleGjakovë ku vazhduan së bashku, po edhe studimetUniversitetin e Prishtis.Pocili është shpirti i këtij luftëtari dhe intelektuali, ai shpirt i fshehur që strukigji dëshira dhe ëndrra që vërtetë u bërealitet, të cilat shpesh i bisedonte me poetin që si studentë banuan bashkënjë bodrumPrishti. Poeti këndon: “Sadri i dashur, erdhi ajo ditë që me zjarr n’sy e prite /T’ndeshesh me armikun që njëqind vjet egërsi solli, /Legjendat shtrihen horizontalishtt’zezat vite – /Shkollë e gjyshërve: kur t’jeni ngushtë ngrini dolli!” Edhe Tahir Sinani, hero nga Tropoja u shndërrualegjendëluftën çlirimtare të Kosovës, po edhePreshevë dhe Maqedoni. Ky u bë udhërrëfyes për luftëtarët e tij, por edhe frymëzim për poetin Hasan Hasani: “Tërthor u ra hijeve e krojeve, ndër prita, ndër fusha /Gjithkund takoi vdekje n’degë drunjsh, majë gurëve, /N’Pashtrik e Kleçkë… Majë Korabit…Tutje Tanusha /Duke u përulur para varreve t’njoma të ushtarëve!”
Ndërsa një kapitullvete brenda këtij cikli paraqesin  dy figura emblematike të UÇK-së, e këta jalegjendarët Ramush Haradinaj dhe Lahi Brahimaj (nip e dajë). Autori Hasan Hasani u këndoj këtyre dy luftëtarëve (Ramushit si nip i Shqiponjës, ndërsa Lahiut si bashkëvendës), ndërsa këta dy legjendarë ishin nip dhe dajë që pas shumë vitesh luftë, nga ajo ilegale deri të ajo frontale, i rafund me faqe të bardhë dhe triumfuan mbi armikun. Tri poezi i kushtohen Ramush Haradinjat: “Monolog me Ramushin” shkruarmbrëmjen e pavarësisë më 17 shkurt 2007, pastaj “Sheshet u mbushën me dashuri” dhe “Kthimi i legjendarit”, i cili bashkë me Lahi Brahimajn atë ditë e mbronin këtë pavarësi jo mëluftë ballë për ballë me armikin, porGjykatën Ndërkombëtare për Krime lufteHagë.këto tri poezi poetipërmjet të monologut poetik i këndon edhe luftës së tij të paepur edheHagë. Mungesa e tij shpërthen gëzhojën e shpirtit të poetit: “N’sofër t’Pavarësisë një vend i zbrazët mbet sot /Kur mua zemra po m’digjet flakë, zjarr e prush! /Nuk di si buza m’u dridh! M’rrodhi edhe një lot – /Shenjë pleqërie nipalan… O legjendar Ramush!”. Ndërsa “Kthimi i legjendarit” sjell vargjet kur ky legjendar shpallet i pafajshëm nga Gjykata e Hagës, andaj kthimi i tij ishte madhështor për Kosovën. Ndërsa për bashkëvendësin e vet Lahi Brahimajn, poeti Hasan Hasani shkruan katër poezi: “Telefonatë nga Haga ditën e Flamurit”, “Letër e padërguar”, “Do ta pres edhe ditën e kthimit” dhe “U ktheve me pavarësi.këto lirika Hasan Hasani ndaletdisa momente të veçanta,ato që e frymëzuan, si bisedat nga Haga me Lahiun, kujtimet nga fëmijëria, monologët me të nga largësitë, po edhe dialogëtpërmjet të telefonit nga Haga.përmjet vargjeve për Lahiun, poeti zë ngojetë edhe dhjetëra luftëtarë të rënga fshati i lindjes Shqiponjë, tashmë dëshmorë dhe heronj të kombit. Sido që të jetë, këto poezi ngërthejvete klithmën poetike të shpirtit poetik që pikërisht këta njerëz e mbajgjallë. Vargjet sjellin emocione të thella gjatë leximit. Shpesh t’i mbushin sytë me lot. Ja një strofë, pjesë e një bisede telefonike më 28ntor 2007, pikërishtDitën e Flamurit, ku poeti besnikërisht sjell urimet: “- Baca Hasan, nga Haga edhe sot po të telefonoj /Duke t’uruar Ditën e Flamurit ngriturVlorë; /Vitin tjetërKosovë bashkë me ju do t’ kremtoj /Ashtu si kremtova me luftëtarëtshi dhe borë!”. Ky cikël mbyllet me një protestë poetike të poetit, e kjo është poezia “Letër Hilmi Haradinjatditën e pavarësisë” (babai i Ramush Haradinjat), ku për çudi dhe habi të gjithëve, babai i pesë gjeneralëve të Luftës së Ushtrisë Çlirimtare të Kosovë (tre prej tyre heronj e dëshmorë), nuk u ftuakremten e pritur njëqind vjet. Ky moment e shqetësoi tej mase poetin Hasan Hasani dhe reagoi poetikishtpërmjet vargjeve. Poeti e kërkoi babin e legjendarëve të Dukagjinit kudomes të njerëzve, por çuditërisht nuk e takoi atje ku e kërkonte, por e gjetimes të dëshmorëve duke bërë homazhekëtë ditë të lumtur të pavarësisë; e kërkoi poeti me një nervozë të theksuarshpirt, por Hilmiun e gjeti të lapidarët e djemveoborrin e kullës për t’u ngushëlluar me veten; e kërkoi edheekranet televizive kombëtare, por s’e gjeti as përkrah Rifat Jasharitshpalljen solemne të pavarësisësallën e parlamentit dhe sintezë e gjithë kësaj proteste poetike vjen strofa e fundit e kësaj poezie: “Hilmi i dashur, po e mbyll këtë letër n’ditën e Pavarësisë /Shkruar me gjak zemre… Jeta është stërmbushur sprova, /Poetët poetikisht, kryeneçë, mbi supe i hidhen historisë – /M’fal, o burrëse plagët n’këtë ditë t’shenjtë t’i lëndova!”
Mendoj së interpretimi më i detajuar do të ishte i tepërt!

Vargje për gjuhën e gurit

Një motiv tjetër që e frymëzon autorin jaedhe ato që i sjellin poetit kujtime, po edhe thellimlashtësi, e qëpërmjet vargut poetik, sidomos me poezitë: “Heshtja ar”, “Arti i fjalës”, “Lojë zjarresh”, ku shihet një anim kah vargu filozofik, duke gjykuar për heshtjen, për vargun, për këngën, po edhe për mllefin që poetëve shpesh u del përpara si gurirrugë, ku edhe zëthua që shpesh i qon deritheqafje. Heshtja e poetit që pat një rrugëtim poetik me ngritje dhe rënie, shpesh me ndërkëmbja të ngritura nga “miqtë” poetë u bë objekt frymëzimi. Këtu vijeshprehje një gjuhë pak e ashpër e poetit ndaj kësaj kategorie njerëzish. Mirëpo poezia “Arti i fjalës”  sikur e zbulon këtë gjuhë: “Muza poetike për mua përherë ka qee shenjtë /Që iu kam bindur nga hapi i parë i vargut lirik, /Me t’ vetmin qëllim që t’ fisnikëroj shpirtin si diejt /N’rrugën pa fund shaluar mëtimin e vargut homerik”. Kjo është përgjigjja e poetit ndaj këtyre hienave tëntokës, me të cilët ballafaqohetpërmjet fuqisë së vargut dhe tehut të mprehtë të gjuhës poetike.këtë lojë hyn edhe zëri i shpendkeqes dhe e gjen poetin të gatshëm ta japë shpirtin e frymën vetëm që shpirti e zemra të shikojpërtej harrimit që njerëzit i ka kthyerrobër dhe robotë. Përkundër shpërthimit të këtij mllefi, poeti me lojë zjarresh thotë: “N’ rrënjë fjalësh e vargjesh gjej frymëzimin e muzën”.

Vargje për vitet e ikurapakthim

ciklin e katërt Hasan Hasani i kthehet lirikës intime personale. Cikli hapet me poezi“Gjashtëdhjetë”, që është një ndër lirikat më të bukura, më të përjetuara që i këndon vetes, jetës që përkundër të gjashtëdhjetave, i duket sikur hyri për këtë derë dhe doli për tjetrën. Këtë e thovargjet: “Qenkan shumë dhe qenka pak /Hyr n’këtë derë e dil n’atë derë; /Fyell i këputur kurrë me shkak /Me shumë dimra, kurrë pranverë”, që flet se jeta e poetit nuk kishte qedegë fiku, por kishte kaluarpër valë të ngritura detesh e furtunash. Meqë poezie shkroipërvjetorin e gjashtëdhjetë të lindjes, me këtë rast Hasan Hasani u kthehet edhe një herë motiveve nga fëmijëria, duke kujtuar bashkëfshatarët, që tashmë nuk gjendenmesin e të gjallëve, por që dikur poetit fjalët e tyre i kishin lëmbresa, siç jabaca Bajram e baca Mehmet, Sahit Arifi e Mal Shabani (këta të dy ishin ushtarë të Batalionit SS Skanderbeg qëvitin 1944 luftuan dhëmb për dhemb kundër forcave serbo-çetnike-partizaneMal të Zi, me ç’rast Sahit Arifi biefushë të nderit); shokët e fëmijërisë Ali Shabani (dëshmorë i vrarëluftën e fundit) dhe Skënder R. Hoxha (poet dhe studiues), po edhe kujtimet që poetit i dalin para sa herë që kthehetvendlindje. Cikli mbyllet me poezi“Dyzet” që shënon dyzetvjetorin nga botimi i librit të parë të autorit (1967) dhe paraqet edhe një herë rrugëtimin poetik të poetit me të gjitha të papriturat që sjell jeta përkatësisht ky rrugëtim i vështirë për të arritur këtu,krye të dyzet vjetëve nga botimi i librit të parë. Këtë poeti e bën me vargje të matura,përmjet artit të fjalës, vargut të matur dhe muzikal si përherë, duke e stolisur me metafora dhe figura të tjera poetike gjithnjëfunksion të artit. Mendoj si pikërisht këto vargje e ilustrojmë së miri këtë mendim që e thashë: “Dyzet vjet vargje, dyzet vjet rima, /Thelluar n’ mendime, ide dhe fjalë, /Përreth lakej, dhelpra, ulërima – /Laku n’ fyt përherë botë e përdalë. /Me epitete, metafora gjithë fytafyt, /Gdhenda vargun me daltën e urtisë, /Kryeneçe ngrihet muza e më mbyt /Që ta vë fjalën n’ murin e poezisë”.

Vargje përn që iku papritur

Nuk mund ta gjesh një poet, nga letërsia e traditës e deriditët tona, që të mos i ketë kushtuar një apo më shumë vjersha krijesës më të dashurjetë, siç ështëna. Vargjet përn nga poetë të ndryshëm përherë qetë frymëzuara nga dashuria e thellë që ndien përn. Këtë e bëri edhe Hasan Hasanikëtë vëllim poetik. Ai shkroi një poezi 33 strofëshe me 132 vargje 16 rrokësh, por fryma që e përshkon këtë poezi të gjatë ngërthenvete notën elegjiake. Poeti e fillon poezibashkë menudhëtimin e fundit me të përvendlindje, atje ku duhej t’i pushonte trupi dhe eshtrat përjetësisht, atje ku ajo para 62 vjetësh kishte zbritur nga kali si nuse me duvak. Ky udhëtim nga PrishtinaShqiponjë ishte i gjatë, i rëndë, i mundimshëm, madje e sjell poetin ndër kujtime të largëta gjysmë shekulli, nga fëmijëria e derikëtë ditë, bashkë me këshillat e përhershme të saj si bimë shpirti që e kishte. Skenat që i kujton Hasan Hasani përn dhe fatin e saj, përkëdheljet e ngrohta, e pse jo ndonjëherë edhe ndonjë qortim apo shuplakë, e mbushin këtë poezi plot jetë, ku raportet-bir rrjedhin natyrshëm, lëgjurmë të pashlyeshmekujtesën e poetit, i rikthehet ai shirit filmi për shumë vite i harruar si pasojë i dinamikës jetësorekëto dy dekadat e fundit. Duke lexuar këtë poezi, tëdelpara një jetë e tërë e poetit. Sido që të jetë, poeti shpirthyer pohon: “Të lash Natë lashKodër t’Madhe vetëm të lash. /Më fal, këtu ke edhe Babën që të priti për njëzet vjet. /Pota kthej shpin duke u larguar avash-avash – /Kjo nuk duhej t’ngjajë, oj Na, por ja që po ngjet!” Pas gjithë këtij udhëtimi të pafund vije edhe ndarja: “Njëqind vjet zgjati ky rrugëtim, ky kthim i vetmuar /Pa përkëdheljen tënde sot, për mua gjithherë shtytje, /Brenda vetes një gur i zi besimin rrinte duke bluar /Mes jetës e vdekjes duke u luhatur barkëvalëvitje!”

Vargje për miqtë e këngës

Hasan Hasani i lindur me shpirt poeti, përkundër mllefit që shpesh e shprehpërmjet vargjeve ndaj njerëzve dhe çarqeve të caktuara të artit, gjen motiv dhe frymëzim që të hedhletër edhe vargje për miqtë e këngës, për poetë e piktorë, muzikantë e këngëtarë, rapsodë e instrumentistë që e vlerësojpoetin, po dhe ky i vlerëson ata, që e frymëzojdhe i frymëzon, që për dyzet vjet rri me ta dhe pikafe, që bosht bisedash me ta ka letërsidhe artin, përkatësisht poezi. Heronjtë lirikë të këtyre poezive jaemra të njohur të artit, si Nazmi Rrahmani, Nermin Vlora, Lili Tafaj, Adem Istrefi, Xhevat Syla, Xhavit Aliçkaj, Demë Topalli, Jonuz Fetahaj, Demush Avdimetaj etj.këto poezi ku dominon nota dhe shprehja metaforike jepet portreti dhe personaliteti i këtyre miqve të këngës, raportet e ndërsjella që këta kame poetin, shpesh edhe gjykimet për jetën dhe artin, funksionin që duhet lozur poezia, pra debate të ndryshme artistike. Duke monologuar e dialoguar me këto personazhe, Hasan Hasani arrinpërmjet vargut spontan të hedh dritë mbi shumë çështje e dilema, qoftë për jetën, qoftë edhe për artin, e kjo si rezultat i një kohe të pakohë që e jetojmë ne.sevargjet kushtuar poetit Demë Topalli pasqyron rrugëtimin e vështirëpër të cilin kaluan së bashku: “Kohë të neveritshme na rrethojn’ këtë moshë /Mik i dashur, që ecëm bashkë tehut të briskut, /Iku djalëria shtigjeve, tash asgjë më s’na joshë /Mua as ty që jemi tëhuajsuar n’shërbim t’rriskut!”; n’atë kushtuar shkrimtarit Xhevat Syla objekt frymëzimi bëhet gjuha e artit, gjuha e poezisë dhe funksioni i saj: “Nuk di, ma dhurova apo ta vodha këtë varg /Mik i dashur i këngës agimeve hapëruar; /Muza joe fjalës shtigjeve iku shumë larg /Për t’na vësprovë dielli duke perënduar!”; megjithëse mosha e bën të veten, andaj arritjencak të maratos jetësore Hasan Hasani nuk e sheh si të frikshme. Këtë e gjejmë të poezia kushtuar Jonuz Fetahajt, kumbrojtje fton artin, strofat, vargjet, figurat, rimat: “Vdekjes nuk i trembem jo, me vete kemi ushtarët /E strofave dhe vargjeve, kem figurat dhe rimat, /Që vërsulen n’shtigje jete të dalin ndër të parët /Jo shndërruar n’falltorë po n’art me vetëtimat!”; dhe këtë e mbyll me vargjet për një mik të vjetër, për poetin Adem Istrefi, me të cilin rrallë takohen, po kur takohen, atëherë vijedhe vargjet. Këtë Hasan Hasani e ka bërë që nga viti 1979, kur e takoi për herë të parë këtë poetvargun e të cilit gjen prehje shpirti. Andaj edhe takimet e tyre japlot emocione, biseda të uritura, sytë të mbushur me bula loti: “Çdo fjalë na përcillte me nga një dridhje buze /Sikur t’ishim fëmijë, po jemi fëmijë t’një brezi, /Biem e zgjohem e kurrë të fjetur n’gji muze – /Shih Adem, n’kokat tona ka reshë kristale shtrezi!”

Vargje për bukurie jetës

Nuk mund ta gjesh një poet që nuk i ka kënduar bukurive që sjell jeta. Edhese ajo (jeta) ka qee mbushur me dhembje, prapë poetët kandarë nga gjithë ajo dhembje një pjesë të saj, atë bërthamën që është e bukur për t’i kënduar me afshin e fjalës, me afshin e zemrës, me zjarrin e këngës. Sepse bukuria e jetës mbush kohet e shpirtit të çdo poeti me gëzim, çiltri, optimizëm. E këto i sjellin njerëzit, natyra, ambienti ku jeton. Këto poeti Hasan Hasani i gjen të ujëvara e shpirtit, tek Ura e Madhe, te nipat e mbesat, të Olta e Lisa, SMS-at që qarkullojetër për Ditën e Flamurit, të muzgu i bukur, tek Uji i Zi ku dikur takonte Emirën të heshtur e deri të kështjella e rimave duke iu rikthyer përherë vargut dhe misionit poetik. Kjo pjesë e jetës stolis edhe një cikël të këtij vëllimi, duke shtrirë frymëzimet dhe motivetcikle për të përmbushur jetën e tij artistike m të gjitha ato që sjell pikërisht jeta, qofshin të bukura, apo edhe të dhembshme. Këto krijojjetën ashtu siç ështëtë vërtetë. Kjo bukuri vërehet edhevargjet e disa prej këtyre poezive të këtij cikli që sjellin bukurie jetëspër zinxhirët e viteve që rrëshqitën të lidhurarrëfan e kujtimeve. “Sa here kthej më pret me ujin tënd lëng bjeshke /E m’përqafon si dikur kur rreziteshazall, /Përroi përbirohejn ty, e tok me ty zjarr eshke /Që m’dogj n’brigjet e ëndrrës që thellë më kall!” sjell kujtimin e fëmijërisë së largët për dekada mbushur me dhembje, për ta hedhur atë pas shpine kur gjendetmesin e shtatë nipave dhe mbesave: “Rrethuar nga t’shtatët, harrova t’gjashtëdhjetat /E borën që shumë vjet mbi flokët e mi ka reshur. /A thua kështu, e tillë qe fëmijëria imet’dyzetat /Kur me diell e hën’ditë janari jam ndeshur!?”. Këta nipa e mbesa, sidomos Olta e Lisa: “Me buzëqeshje ëmbël ma largojzymtësi/Lëshuar n’krahët si dy pëllumba me këmborë, /Mendoj, me çka t’ua kthej mbesave dashuri/Që ditët m’i zgjatin n’perëndim dielli të vo”, ani pse poeti e sheh veten mysafirmuzg të vargut e rimës. Edhe buzëmbrëmjet e vendlindjes kabukurie vet që dehin shpirtin e poetit, qoftë duke përshëndetur malësorët që kthejmbrëmjeve nga put ditore të fushës apo edhe fëmijët që kthejnga shkolla me libran dorë. Për këtë poeti këndon: “Muzgu ka shtrirë krahët mbi qiellin e vendit ku linda /Me pelerin e tejdukshme sipër gërxheve t’hardhisë, /Malli m’pushton t’tërin, për t’njëmijtën herë u binda /Pikthi tak-tak kryen ritin e vet n’lëkurën e qershisë”. Pas gjithë kësaj, pas këtij vikendi poetik, poeti zemërmëngët, duhet të ik nga kjo bukuri e jetës përkryeqytet. Këtë kështu e përjeton dhe gjykon: “Kthej shpin e largohem. Mbuloj fytyrën si grua /E iathem një kënge si gjithherë duke fishkëlluar, /Do pika t’njelmta kokrra kristali lindinmua – /Kjo është bukuria e jetës Hasan-o, ç’je trishtuar?”

Vargje për mllefin dhe trishtimin

Çuditërisht, pas as së bukur të medaljes së jetës, asaj ku e këndoi përherë bukurie jetës, menjëherëciklin vijues delsipërfaqe ana e kundërt e medaljes, tashmë ajo e errëta, ajo që poeti e quan vargje për mllefin e trishtimin, që poetit mund të ia falin edhe nofkën “poet i rebeluar”. Qëpoezie parë me titull “E zeza” poeti shpreh mendimin për jetën e vet: “Çudi, më shumë se çdo ngjyrë tjetër, e dua të zezën /Kjo i veshi t’gjashtëdhjetat e mia me velin e ngjyrën, /Duke ikur vitet edhe kësaj blane ia zbulova gjenezën /U, i fundmi i Përkolajve që e varrosa mynxyrën”, një prolog ky hijerëndë, për të përfunduar me strofën e katërt: “Dhe e zeza hap pas hapi m’përcolli këtu deri më sot /jetë e vargje kur secili përfundon misionin e vet, /Po, u dashurovatë zezën përherë këtu dhe mot /Edhe e zeza ka bukurie vet thoshte një mik poet!”. Motivi që përshkon këto poezi, vërehetshpirtin e poetit gjatë gjithë viteve të krijimtarisë poetike që ka mbjell trishtim, e sidomos vitet entëdhjeta që përfunduan me luftën dhe eksodin biblik të shqiptarëveKosovë, mëdyshjet e Evropës gjatë njëqind vjetëve të shekullit të njëzet, gjakun e fëmijëvedjep që dhuruan për themelet e lirisë së Kosovës ashtu siç vepruan baballarët e tyre, e dhëkjo që nuk ndodhbotën e civilizuar. Kjo e detyroi poetin të pohojë: “Kërkoj si i verbëti ujin e bekuar ta lehtësoj trishtimin /Kështu vjen fundi,bisht të sorrës!”

Vargje për Hyrijen

Vargjet për Hyrijen paraqesin një segment të lirikës intime të poetit Hasan Hasani. Këto lirika që përmes rikujtimit kur gjenerata e tij kremton dyzetvjetorin e maturës, poetit i sjellin kujtime të ikur, të ëmbla e të hidhura, qënjë mënyrë javetëm faqe të verdha fletësh, kujtime me shokë e me shoqe që me ndonjërin as që “njiheshin” si pasojë e largët e ndarjes dyzetvjeçare. Kjo edhe është gjeografia e shpirtit poetik, ku harta tashmë e vjetër dyzet vjet kishte marrë ngjyrën e vjeshtës, vijat e kufijve si rrugë si rrugë zikzake apo lumenj të vegjël ishin zhdukurpër hirin e kujtimeve. Këto momente malli të ndryerazemër jadhëpërmjet vargjeve të latuara me mjeshtëri që ngjallin mall e dhembje njëkohësisht. Kur kësaj t’ia shtojmë edhe personazhin e këtyre lirikave, simpatie poetit që n’ato vite të largëta (gjashtëdhjetë), simpati që gjykuar sipas vargjeve dhe asaj që fshehëtto, e frymëzojkëtë poet që të shkruajë vargjet e para, atëherë shihet qartë qëkëtë takim ky personazh frymëzues mungon (!). Ishte kjo muza e vargut të poetitvitet e largëta, simpati që gjykuar sipas vargjeve, poeti vetëm e simpatizoi, e dashuroi, e ëndërroi, por kurrë nuk ia shprehi prushin e zemrës. Kjo duket sheshazi që ishte një dashuri e çiltër, e kristaltë, dashuri që vetëm poetët dita fshehinzemër për tërë jetën. Dhe jo rastësisht poeti këtë personazh e quajti Hyrije, një simbol ky për të bukurën (kujto Hyrijet e detit) që frymëzojpoetëtvazhdimësi. Kështu, poeti shëtitpër rrugët e qytetit ku dikur e takonte muzën e vet dhe kujton me mall të këputur ato shikime që kishin ndërruar së bashku, ato përshëndetje, ato fjalë e çka jo tjetër. Për të gjitha këto këndoi Hasan Hasanikëto njëmbëdhjetë poezi. Se vërtetë ishte një frymëzim i sinqertë poetik, këtë do ta ilustroj me dy strofa të poezisë “Më fal” ku poeti me respektin më të madh shprehet: “Më fal Hyrije që për pesëdhjetë vjet zemrën s’ta hapa /E të them se vuajtja m’përcoll n’heshtje natë e ditë, /Atëbotë ishim të njomë, buza dridhej, shikimi prapa /Jetova i mbyllur n’guacë frymën e fundit duke pritë. /Pritja s’pat fund, perënduar stit njëra pas tjetrës /Derisa dhe qerpikët m’u kazbardhur brymë e borë, /Mos vallë me ne do të perëndojë edhe bukuria e jetës /Duke pritur amshimin që mbi kokë ta vëmë kurorë!”

Vargje për ditët e bardha me petk të zi

Ky është cikli më i rebeluar i poetit, ani pse këtë motiv e trajtoi edheciklin Vargje për mllefin dhe trishtimin, por me një notë pak më të zbutur, gjë që tashkëtë cikël, rebelimi i poetit rritet, godet ashpër, pamëshirë. Kjo si pasojë e zhgënjimit të poetitgjithë atë që e rrethon, çka nuk e kishte menduar si pikërisht kjo shoqëritranzicion do ta zhgënjente aq shumë. Zhgënjimi bëhet më i madh ngase vjen edhe nga idolët e poetit që dikur kishte pasur për disa prej tyre. Për të qemë e saktë, këtu po jap titujt e dhjetë poezive që janjë pasqyrë besnike e frymëzimit, të cilat poeti i quajti Vargje për ditët e bardha me petk të zi. Këto ja: “Kot”, “Jetë qeni”, “Varrosem vetveten”, “Pa gjak dhe vrer”, “Gjithësia përbëhet nga grimca atomi”, “Vdekje më e rëndë se vdekja”, “Ëndërr e keqe”, “Gacën shpuzë”, “Shall i zi” dhe “Vargjet heshtoj. Të gjitha këto simbolikisht flasin për gjendjen e mjerueshme që po përjeton shoqëriaKosovë, e sidomos njerëzit e artit e të kulturës, (shkrimtarë, piktorë, muzikantë, këngëtarë, aktorë) pa kurrfarë mbrojtjeje institucionale, të cilët sot jakthyershtresën më të mjeruar të shoqërisë. Autori këtë cikël qëllimisht e ka vëfund të librit “Tek uji i zi”, për ta përmbyllur sintezën poetike dyzetvjeçare me një blasfemi trishtuese. Qëpoezie parë “Kot” autori gjykon ashpër: “Dalmëngjes nga apartamenti pa kurrfarë qëllimi /Dhe i dëgjoj këmbët që m’bartin nga duan ato vet’, /Asgjë s’m’bën përshtypje i mbuluar nga trishtimi /S’di, e bart ukokën, apo ajo mua dika më shket!” Ky është fati i poetitshekullin njëzetenjë që bredh kot rrugë më rrugë, kafene më kafene si somnambul nate apo si hutin që gjatë ditës nuk shikon, sepse as aty ku mendonte nuk gjen më prehje, meqë s’i duhet më askujt, andaj edhe është zhgënjyer me vetveten dhe me jetën, duke pohuar se “kështu na gjykon koha të përfundojmëtrishtim”. Tehu i shpatës bëhet më i mprehtë, më i hidhët,poezi“Jetë qeni”, ku, siç pohon poeti, lirie fituam, por humbëm kafshatën e gojës, kohë kjo kur fëmijët ta hedhinfytyrë diplomën e universitetit e cila nuk u hynpuas për pastruesUNMIK e EULEX. Tërë këtë mllef të një jete qeni, e shprehvargjet: “N’këtë blasfemi gjithnjë më e tmerrshme bëhet lufta /Mes pushtetit të parasë dhe tingëllimës së ëndërruar, /Vetëvrasjet s’ishin natyrë jona–pullazeve zbret futa /Mes atyre që ngredhe lypsarëve n’pluhur muruar!”. Kjo frymë i përshkon edhe poezitë e lartpërmendura, ku si kurorëzim i gjithë këtij mllefi, këtij rebelimi, vijvargjet: “Kur arrin kulmin mllefi, shemb para vetes çdo gjë /Edhe ekrani i zi m’u duk se shembej mbi mua e Ju; /Vdekje kobzezë, kur ngrihet gishti e thotë: kurrë më /S’t’ndjek pasha tokë e qiell! Guri n’zemër nguju’!”, që mbyllin këtë cikël, e edhe këtë libër duke përmbyllur kështu sintezën poetike dyzetvjeçare të poetit Hasan Hasani.
Meqë vëllimi “Tek uji i zi” u hap me poezi“Autoportret” të cilën e dhamë të plotëfillim të këtij shkrimi, mendoj së po me këtë duhet mbyllur me poezime titull “Testament”, që nuk e di pse autori nuk e ka vufund të librit, porfaqen 123,fund të ciklit të tetë. Kjo poezi paraqet tërë shpirtin poetik të Hasan Hasanit, kërkesat e tij ndaj vendasve të vet, ndaj atyre që ua kushtoi tërë veprimtarie vet më shumë së dyzetvjeçare përkatësisht me dyzet e tetë libra. Ky testament poetik i Hasan Hasanit shpreh gjithë synimet, gjithë dëshirat që ka ky fjalëzjarrtë i Dushkajës për t’u gjendur pas vdekjes prashokëve të fëmijërisë dhe bashkëvendave të vetShqiponjë.
Ja pra, testamenti poetik i poetit Hasan Hasani që nuk lë mundësi interpretimi. Ky është shkruar kuptueshëm, është i qartë si loti: “S’e di kur vdes, por n’shpirt diç m’rri strukur /Që nuk m’le të qetë as gjumin ta bëj gjumë, /Nuk di, jam duke u çirrur, apo duke u lutur /Brymë më rrëshqet ballit çurg-çurg e lumë! /Do të më gjykojashpër miqtë e mi poetë /Si gjithherë që më quajtën nga pak arkaik, /U mundova t’u jepja gjak nga vargjet – jetë /I trishtuar dënimit, vajin n’buzë melankolik. /Çuditërisht m’tërheq dheu aty ku kam lindur /T’prehem i qetë me djemtë që sollën liri, /A do t’arrij kujtimet e ikura për t’i bindur /Dëshmitarë do ta marrë Myrtën dhe Sadri! /N’perëndim vitesh dhe ukam një dëshirë /T’pushoj tok me ta që ndër vargje i skalita, /Tok me ta t’i përtërijmë bisedat sa më mirë – /Bisedat që bënim tizZabel dy-tre dakika! /pllakën e varrit t’m’i shkruajdy rreshta /Pasqyrë historie të një jete plot me trauma, /Dushkajës i këndova me gjuhë guri n’vreshta /N’brigje jete pa mëshirë përplasur nga furtuna!”

Comments

Popular posts from this blog

Libra të rinj - Shkarkim falas

Ese për Vitin e Ri

Poezi të zgjedhura nga GJERGJ FISHTA (23 tetor 1870 - 30 dhjetor 1940)