EFEKTI GJENOTOKSIK I DUHANIT TE NJERIU

BESIANA XUN  QORRAJ


  

1. HYRJE


Konsumimi i duhanit vazhdon të jetë gjerësisht i përhapur në shoqërinë njerëzore. Monitorimi dhe vlerësimi i efektit gjenotoksik të duhanit është shumë i rëndësishëm për të hulumtuar dhe konstatuar pasojat e rrezikshme të tij në shëndetin e njeriut. Hulumtimet për efektin gjenotoksik të duhanit kanë filluar shumë kohë me parë, pasi që duhani konsiderohet si shkaktari kryesor i shumë sëmundjeve duke përfshirë kancerin dhe sëmundjet kardiovaskulare (Finney dhe bashkëp., 2008). Përafërsisht 1/3 e botës e moshës ≥15 vjeç konsumon duhan (sipas OBSH-së 1997), po ashtu është vlerësuar se duhani ka shkaktuar vdekjen e 5.4 milion njerëzve në botë (sipas OBSH-së 2004). Pirja e duhanit dëmton pothuajse çdo organ të trupit. Duhani është përzierje e mijëra komponimeve toksike, pjesa më e madhe janë hidrokarbure aromatike policiklike, nitrosamine dhe amine aromatike (Hoffmann dhe Hoffmann 1997; Smith dhe bashkëp., 2003). Sipas studimeve të Balachandar dhe bashkëp.,(2007) është konstatuar se komponimet mutagjene përfshirë nitrosaminet specifike, të cilat gjenden në duhan, janë përgjegjëse për formimin e mikronukleuseve në qelizat epiteliale të gojës. Këto komponime krijohen nga nikotina nën veprimin e aktivitetit enzimatik ose bakterial (Balachandar dhe bashkëp., 2007).
Tymi i duhanit - përmban në vetvete mijëra komponime toksike që rezultojnë nga djegia jo e plotë e duhanit. Tymi përmban rreth 4000 komponime të ndryshme, prej të cilave me qindra substanca janë të paqëndrueshme dhe të paktën 50 nga këto substanca janë kancerogjene. Tymi i duhanit shkakton dëmtime gjenetike në qelizat epiteliale të gojës dhe rritë rrezikun për kancer të gojës (Gabriel dhe bashkëp., 2006). Komponentët toksike të duhanit ndikojnë edhe në funksionimin e organeve të brendshme, zvogëlimin e aktivitetit të sistemit imunitar të trupit, si dhe sulmojnë qelizën në nivel molekular, duke i shkëputur vargjet e molekulës së ADN (Piyathilake dhe bashkëp., 1995).
Është raportuar se duhani shkakton: mikronukleus, fluks të shtuar të bakterieve në gojë, mutacione gjenetike, polimorfizëm të ADN-ës, abnormalitete kromosomale dhe shumë studime klinike, kanë lidhur ndryshime të tilla në qelizat e mukozës së gojës me tumore malinje (Proia, 2006). Është konstatuar se 15-37% e femrave gjatë shtatzënisë fatkeqësisht konsumojnë duhan, i cili ka ndikim shumë negativ në fetus duke dëmtuar enët e gjakut. Konsumi i duhanit gjatë shtatzënisë është shkaktar i frekuencës së lartë të komplikimeve siç janë abortet spontane si dhe dëmtimet e hershme morfologjike të placentës etj. (Hofhuis., 2003). Studimi i autorëve Lam W. dhe Lam S., (2007) në lidhje me ndryshimet gjenetike te duhanxhinjtë, kanë konstatuar se tymi i duhanit mund të ndikojë në funksionimin e gjeneve, duke “fikur” dhe “ndezur” disa gjene. Disa ndryshime gjenetike, të shkaktuara nga komponentët e duhanit, mund të riparohen pas ndërprerjes së konsumit të duhanit, e disa të tjera jo. Shembuj të riparimit të gjeneve janë: funksionet ksenofobike, metabolizmi i nukleotideve dhe sekrecioni i mukusit, ndërsa shembuj të jo-riparimit janë disa gjene të cilat janë përgjegjëse për riparimin e ADN-së. Tymi i duhanit shkakton fikje jo-reverzibile të disa gjeneve përgjegjëse për mbrojtjen e paraqitjes së kancerit në trup (Lam W. dhe Lam S., 2007).
Është konstatuar se duhani shkakton edhe fenomenin e zvogëlimit të aktivitetit të veprimit të hormonit estrogjen te njeriu, për arsye se shkakton dëmtime të ADN dhe në të njëjtën kohë ndryshon metabolizmin e estrogjenit, duke formuar derivate katekolike të estrogjenit, të cilat kontribuojnë në formimin e radikaleve të ndryshme (Berstein me bashkëp., 2006).Studimet po ashtu kanë konstatuar se në efektin gjenotoksik të duhanit luan rol të rëndësishëm polimorfizmi gjenetik si dhe intereaksioni gjen-gjen (Palma dhe  bashkëp., 2007).
Përbërësit kryesor në tymin e duhanit janë: nikotina, benzo[a]pireni, akroleina, kadmiumi, kotinina, arseniku, formaldehidi, monoksidi i azotit, etj. Kur njeriu e konsumon tymin e duhanit komponentët që gjenden në të e shtyjnë katranin brenda mushkërive. Katrani vetë përmban numër të madh të kemikaleve, disa prej të cilave janë të njohura që të njerëzit shkaktojnë kancer. Në tymin e duhanit janë gjetur 30 lloje të metaleve (Wynder dhe Hoffmann, 1967; IARC, 1986).
Nikotina - është alkaloidi kryesor i duhanit i cili është përgjegjës për varësinë psikoaktive që zhvillon njeriut ndaj duhanit. Nikotina gjendet në sasi prej 0,8-1,8 mg për cigare (Benowitz dhe bashkëp., 1983; Rosa dhe bashkëp., 1992) dhe varet nga marka dhe madhësia e cigares. Afërsisht 1 mg i nikotinës mund të absorbohet me pirjen e një cigareje të vetme (Barbieri dhe bashkëp.,1986). Nikotina është një alkaloid shumë toksik, i cili vetëm 10 sekonda pas inhalimit të tymit arrin në tru. Po ashtu, absorbohet shpejt nëpërmjet traktit respirator, mukozës së gojës, lëkurës dhe është gjetur në çdo pjesë të trupit si dhe në qumështin e nënës (Gandini dhe bashkëp., 1997). Rreth 80-90% e nikotinës metabolizohet vetëm nëpërmjet mëlçisë, por gjithashtu metabolizohet edhe nëpërmjet veshkave dhe mushkërive (Armitage dhe bashkëp., 1975).
Benzo[a]pireni - hynë në grupin e hidrokarbureve aromatike policiklike dhe bën pjesë në grupin e ndotësve të ambientit. Hidrokarburet aromatike policiklike kanë aftësi të lidhen për molekulën e ADN-së (Koreda dhe bashkëp., 1978). Duhanxhinjtë që konsumojnë 20 cigare brenda 8 orëve inhalojnë 0.0067-0.568 μg benzo[a]piren (Kaiserman dhe Rickert, 1992). Benzo[a]pireni është një mutagjen dhe kancerogjen i njohur (IARC, 1986). Metaboliti kancerogjenik (8a-dihydroxi-9a,10a-epoxy-7,8,10-tetrahydro-benzo[a]pyrene) është derivat i benzo[a]pirenit i cili i lidh në mënyrë të veçantë 2 amino-grupet e guanozinës në molekulën e ADN-së. Ky ndryshim është i pariparueshëm dhe është burim i madh i gjenotoksicitetit (Denissenko dhe bashkëp., 1996).
Akroleina - është një aldehid reaktiv dhe mutagjenik. Gjendet në sasi 1000 herë me të madhe në tymin e duhanit se hidrokarburet aromatike policiklike. Sasia e tij sillet rreth 10-500 μg për një cigare, kur lirohet nga tymi i duhanit reagon shpejt me grupet tiole të proteinave duke formuar komponime karbonile. Ajo i jep tymit të duhanit një erë të keqe, irituese dhe lotsjellëse. Akroleina kontribuon në paraqitjen e kancerit të mushkërive për dy arsye: ndikon direkt në dëmtimin e ADN-ës dhe inhibon riparimin e ADN-ës (Feng dhe bashkëp., 2006) .
Kadmiumi - është njëri nga metalet e pranishme në tymin e duhanit, i cili, përveç duhanit, ndodhet edhe në ujë, tokë dhe ushqim (Norman, 1977; Steassen dhe bashkëp., 1990). Kadmiumi ndodhet në sasi prej 1.0-2.0 μg për cigare (Nandi dhe bashkëp., 1969), ku 70% e kësaj sasie humbet nëpërmjet djegies, kurse 10% e kadmiumit që ndodhet në cigare (0.1-0.2 μg) inhalohet (Schröeder dhe Balassa, 1961; Nandi dhe bashkëp., 1969; Szadkowski dhe bashkëp., 1969).
Kotinina - është metaboliti më i madh dhe më i rëndësishëm i nikotinës, dhe komponim shumë më stabil se nikotina, gjysmëjeta e së cilës është 24 orë, ndërsa nikotina gjysmëjetën e ka vetëm 2 orë. Kotinina përdoret si markër për zbulimin e konsumuesve të freskët të duhanit (Issac dhe Rand, 1972; Davis dhe bashkëp., 1991; Rosa dhe bashkëp., 1992), si dhe për përcaktimin e dozës së konsumuar (Benowitz dhe bashkëp., 1983).
Arseniku - Sipas Agjensionit Ndërkombëtar për Hulumtime në Kancer (IRAC), arseniku është klasifikuar si kancerogjen human i lidhur për shumë kancere humane si: kancerin e mushkërive, kancerin e lëkurës, kancerin e uretrës, mëlçisë, veshkave etj. Konsumuesi i duhanit thith nga 0.8-24 μg për paketë të duhanit dhe rreth 40% e tij deponohet në traktin respirator. Ky metal shkakton edhe toksicitet neurologjik (Hernendez-Rosa, 2007). Po ashtu, ky metal prezent në duhan, mund të shkaktojë edhe dëmtime të ADN mitokondriale duke atakuar funksionin oksidativ të mitokondrive (Wam, 2007).
Formaldehidi - Është substancë gjenotoksike, e cila, kur lidhet me ADN, formon lidhje kryqore proteinore me të, DPX (DNA-Protein-Cross-Links). Mosriparimi i këtyre dëmeve shkakton formimin e mutacioneve, respektivisht mutacione kromosomale dhe mikronukleus në qelizat proliferative. Falë reaktivitetit të tij të madh, ai shkakton primarisht efekte lokale gjenotoksike në vendin e kontaktit. Mikronukleusët janë një indikator senzitiv për veprimin mutagjen të formaldehidit (Spait dhe bashkëp., 2006).
Dëmtimet gjenetike të shkaktuara nga këta toksikant, mund të manifestohen me formimin e mikronukleuseve.
Monoksidi i azotit - është një radikal shumë i rëndësishëm që lirohet nga tymi i duhanit i cili, në reaksione të ndryshme, krijon NO2, radikalet perokside dhe radikalet e izoprenit. Tymi i duhanit përmban gjithashtu një numër të madh të aldehideve, të cilat lirohen brenda minutës dhe shkaktojnë katabolizmin e proteinave si dhe oksidimin e grupeve tiole të proteinave plazmatike. Si rezultat i konsumimit aktiv të duhanit, përafërsisht  430 000 njerëz vdesin në vit si dhe zvogëlohet jetëgjatësia për 15-25 vjet. Në një studim është konstatuar se vetëm 42% e meshkujve që konsumojnë duhan arrijnë moshën 72 vjeçare, krahasuar me 78% prej joduhanxhinjve (WHO, 1997). Pirja e duhanit është më e rrezikshme tani sesa 30 vjet më parë, sepse niveli më i ulët i nikotinës dhe katranit, në shumicën e markave të cigareve, është shkaku që njerëzit e inhalojnë shumë më fuqishëm e më thellë.
Tymi i duhanit është shkaktar i stresit oksidativ (Stone dhe  Bermudes, 1986;
Chruch dhe Pryor, 1990). Konsumimi i duhanit ka efekt në potencialin reproduktiv. Studimet epidemiologjike të popullatës kanë treguar se pjekuria reproduktive (puberteti), si rezultat i konsumit të duhanit vonohet për dy muaj (Zenzes, 1995; Hughes dhe Brennan, 1996; Bolumar dhe bashkëp., 1996) si dhe zgjatët mosha e menopauzës për dy vjet (Midgette dhe Baron, 1990).
Njerëzit që janë të ekspozuar në tymin e dorës së dytë janë në rrezik, sepse tymi që lirohet me frymënxjerrje, jo vetëm që përmban kontaminuesit e njëjtë të rrezikshëm që ndodhen në tymin e inhaluar, por grimcat e tymit të ekspiruara jashtë janë më të vogla, kështu që ato mund të kalojnë në distanca më të mëdha në mushkëritë e konsumuesve pasivë të duhanit, duke shkaktuar dëmtime të mëdha.
Ende nuk ka të dhëna mbi pragun e rrezikshmërisë së tymit të duhanit. Hulumtimet e kohës së fundit mbi efektin e duhanit tregojnë edhe për rrezikun e dorës së tretë, sipas të cilave tymi i duhanit lë mbetje të cilës ne i ekspozohemi pa vetëdije. Është vërtetuar se këto mbetje përmbajnë metale të rënda dhe materie radioaktive, të cilat kanë efekte toksike sidomos të fëmijët që janë kategoria me e ndjeshme ndaj duhanit (Winicoff dhe bashkëp., 2009)



1.1. DUHANI DHE KANCERI

Kanceri është aktualisht një ndër sëmundjet me të frikshme te njeriu. Kanceri i gojës prek me shumë se 274 000 njerëz në mbarë botën çdo vit. Kjo frekuencë është e lidhur me përdorimin e llojeve të ndryshme të duhanit e që është kontribuuesi më i madh i vdekjeve kronike (Balachandar me bashkëp., 2008).
Sipas IARC, konsumi i duhanit shkakton kancer të së paku tetë organeve në krahasim me substancat tjera kancerogjen ose toksike. Këto organe janë studiuar për të konstatuar lidhjen në mes konsumit të duhanit dhe efektit gjenotoksik të komponentëve të tij. Organet me të ndjeshme ndaj komponentëve të duhanit dhe në të cilat shkaktojnë kancer janë: goja, ezofagu, faringu/laringu, mushkëritë, pankreasi, organet mieloide, ureteri dhe cerviksi (Marini dhe  bashkëp., 2005).
Konsumi i duhanit është shkaktar kryesor i kancerit të mushkërive të dy gjinitë. Është konstatuar se 85-90% e individëve me kancer të mushkërive janë konsumues duhani ose ish-konsumues duhani.
Konsumuesit e duhanit janë 22 herë me të rrezikuar nga kanceri i mushkërive sesa jo-konsumuesit e duhanit. Është konstatuar se individët të cilët ndërprenë konsumin e duhanit në moshë mesatare e shmangin në masë të madhe rrezikun për kancer të mushkërive, ndërsa ndërprerja e konsumit të duhanit para moshës mesatare shmangë 90% të çdo rreziku që vjen si rezultat i konsumi të duhanit (Peto dhe bashkëp., 2000).




1.2. GJENOTOKSICITETI

Ndryshimet të cilat paraqiten në strukturën dhe funksionin e materialit gjenetik, nën veprimin e faktorëve të caktuar gjenotoksikë, quhen efekte gjenotoksike. Substancat të cilat shkaktojnë mutacione gjenetike dhe kontribuojnë në paraqitjen e kancerit quhen substanca gjenotoksike. Mutacionet paraqesin ndërrime në materialin gjenetik, të cilat mund të jenë spontane dhe të induktuara.
Mutacionet spontane krijohen për shkak të gabimeve gjatë replikimit të ADN-së, jo stabilitetit të lidhjeve kimike në molekulën e nukleotideve.
Mutacionet e induktuara krijohen nën veprimin e faktorëve fizikë, kimikë dhe biologjikë të cilët kanë efekt gjenotoksik. Nëse këta faktorë veprojnë drejtpërdrejt në molekulën e ADN-së, duke e çrregulluar replikimin e saj, një veprim i tillë quhet veprim direkt. Veprimi indirekt bazohet në faktin se këta faktorë në formën fillestare janë joreaktivë, por më vonë kalojnë në formë reaktive dhe gjenotoksike, duke dhënë metabolit gjenotoksik reaktiv, ose duke liruar radikale të lira të cilat janë shumë reaktive (Müller, 1986).
Biomarkerët citogjenetikë siç janë: aberracionet kromozomale (CA), shkëmbimi i kromatideve motra (SCE) dhe mikronukleusi (MN), kanë gjetur përdorim të gjerë në studimin gjithëpërfshirës të potencialit gjenotoksik të agjentëve të caktuar kimikë dhe fizikë (Carere dhe bashkëp.,1999; Ishakawa dhe bashkëp., 2004).
Mikronukleusët e formuar in vivo mund të ekzaminohen nga: limfocitet, qelizat epiteliale të mukozës së gojës, të hundës dhe traktit urinar (Moore dhe bashkëp., 1993; Surrales dhe bashkëp., 1996a, 1997; Albertini dhe bashkëp., 2000; Kirsch-Volders dhe Fenech, 2001). Mikronukleus testi në qelizat epiteliale të mukozës së gojës, që për herë të parë është punuar nga Stich dhe Rosin (1983), është i rëndësishëm si një biomarkër citogjenetik. Mikronukleus testi në qelizat epiteliale të mukozës së gojës është një metodë shumë efektive për detektimin e aberracioneve kromozomale pasi rreth 92% të rasteve të kancerit origjinojnë nga indet epiteliale (Tolbert dhe bashkëp., 1992). Epiteli i hapësirës së gojës është një burim alternativ i indeve që shërbejnë për monitorimin e ekspozimit human ndaj gjenotoksikantëve  që merren përmes inhalimit të njerëzit (Surreales,  dhe bashkëp., 1997), për arsye se ky ind paraqet kontaktin e parë në rrugën përmes së cilës merren pollutantët, pra është ind target i intoksikimit nga pollutantët të cilët merren përmes inhalimit siç është  duhani.
Qelizat epiteliale merren nga epiteli i gojës, i cili përbëhet nga katër shtresa: shtresa bazale, gjembore, e mesme dhe sipërfaqësore. Epiteli i gojës e mirëmban veten me një sistem të vazhdueshëm të ripërtëritjes, ku qelizat e reja përtërihen me mitozë në shtresën bazale dhe prej aty migrojnë në shtresat sipërfaqësore për të zëvendësuar qelizat e deskuamuara. Kështu, mukoza e gojës është e ndërtuar nga popullacionet qelizore të pjekura pararendëse (Ten Cate dhe bashkëp.,1998). Mikronukleusi është masë kromatine në citoplazmë dhe duket si bërthamë e vogël.
Ekzistojnë dy mekanizma të cilët ndikojnë në formimin e mikronukleusit në qelizat mitotike:
1 - Këputja e kromozomeve
2 - Disfunksionimi i aparatit mitotik
Mikronukleusët mund të formohen nga kromozomet acentrikë, nga pjesë të kromozomeve, ose kromozome të tëra, përkatësisht nga kromatidet e vonuara në anafazë e që mbesin jashtë bërthamave bija në telofazë (Ford dhe bashkëp., 1988; Catallan dhe bashkëp., 2000; Falck dhe bashkëp., 2002). Ngecja prapa e kromozomeve gjatë lëvizjes drejt poleve Cenini (Cenini dhe bashkëp., 2002) e përshkruan në atë mënyrë që kromatidet e vonuara kanë orientim bipolar. Bazuar në këtë mekanizëm fundamental, disa mikronukleus kanë origjinë nga thyerja e urave anafazike (Cornforth dhe Goodwin, 1991), të cilat janë formuar nga ri-aranzhimi i kromozomeve, të cilat në qelizat binukleare interfazike formojnë urat nukleoplazmike (U-NPL). Mikronukleusët mund të formohen edhe nga intereaksioni në mes të metaleve dhe tubulines / kinezinez (Their dhe bashkëp., 2003).
Kriteret që përdoren për identifikimin e mikronukleusëve në qelizat epiteliale të mukozës së gojës (Titenko-Holand dhe bashkëp.,1998, Fenech dhe bashkëp., 2003) janë:
·        të jetë më i vogël se 1/3 e diametrit të nukleusit kryesor
·        të jetë në fokus të njëjtë me bërthamën
·        të ketë ngjyrë, ndërtim dhe refrakcion të njëjtë si bërthama
·        të ketë mbështjellës të lëmuar dhe formë ovale apo të rrumbullakët
·        të jetë qartë i ndarë nga bërthama
Mikronukleus testi në qelizat epiteliale sot ka një përdorim të gjerë si biomarkër i efekteve gjenotoksike, që është rezultat i natyrës jo-invazive të kësaj metode për biomonitorimin e popullatës njerëzore.
Mikronukleus testi në krahasim me aberracionet kromozomale (CA), është më i thjeshtë, kërkon përgatitje më të shkurtër dhe shpenzon më pak kohë. Mikronukleus testi është më senzitiv sesa aberracionet kromozomale (CA), sepse të mikronukleus testi shumë lehtë mund të analizohen mbi 1000 qeliza, përderisa te CA 100 ose edhe më pak se 100 qeliza.


2. QËLLIMI I HULUMTIMIT
         
Qëllimi i këtij hulumtimi është vlerësimi i efektit gjenotoksik i duhanit të njeriu, duke analizuar frekuencën e mikronukleusit në qelizat epiteliale të hapësirës së gojës, të individët e popullatës së regjionit të Gjakovës dhe të Prishtinës.
Zgjedhja jonë që për hulumtim të përdorim qelizat epiteliale të mukozës së gojës te njeriu bazohet në një mori përparësish:
·        izolimi i lehtë i qelizave epiteliale të mukozës së gojës, si traget qeliza të efektit gjenotoksik
·        mundësia e lehtë e sigurimit të grupeve të individëve për nga mosha dhe kohëzgjatja e konsumimit
·        intimiteti (lidhja e ngushtë) me duhanin
·        kostoja relativisht e lirë e sigurimit të materialit të mjaftueshëm për hulumtim.
Parametri i hulumtuar, frekuenca e mikronukleusit në qelizat epiteliale të mukozës së gojës, është njëri nga testet citogjenetike më të preferuara për vlerësimin e efektit gjenotoksik të duhanit .
Frekuenca e lartë eventuale e mikronukleusit në qelizat epiteliale të mukozës së gojës (si qeliza tragete), do të tregonte për efektin gjenotoksik të duhanit në shëndetin e njerëzve.


3. MATERIALI DHE METODAT

3. 1. MATERIALI

Hulumtimet janë bërë te 40 individë në regjionet e Gjakovës dhe Prishtinës 19 joduhanxhinj dhe 21 duhanxhinj .
Të gjithë kandidatëve të hulumtuar u është dhënë paraprakisht të plotësohet një pyetësor, për të marrë të dhëna të mjaftueshme personale si: mosha e individëve, statuti dhe kohëzgjatja e konsumimit të duhanit, numri i cigareve të konsumuara brenda ditës.
Personat e grupit kontroll janë përshtatur me personat e grupit të analizuar sipas moshës dhe gjinisë. 
                                            

3.2. METODAT

3.2.1. ANALIZA E MIKRONUKLEUSIT        
                 
Koleksioni i qelizave dhe përgatitja e preparateve citologjike është bërë sipas procedurës së përshkruar nga Titenko-Holand (Titenko –Holand dhe bashkëp., 1994), por e modifikuar.
Nga çdo individ, pas shpëlarjes së gojës me ujë, qelizat epiteliale të hapësirës së gojës janë kolektuar në mënyrë gjentile me citobrush për 30 sekonda, pastaj citobrusha është zhytur në 5 ml solucion kripe (0.9 % NaCl) të bartur paraprakisht në epruvetë sterile. Mostrat janë sjellë në laborator dhe i janë nënshtruar procedurës së mëtutjeshme:
Së pari është bërë centrifugimi për 10 minuta  në 1200 rpm, pastaj është dekantuar supernatanti dhe qelizat i janë nënshtruar fiksimit në 5 ml fiksativ (metanol: acid acetik raporti 3:1) për 20 minuta. Pas fiksimit, mostrat janë centrifuguar për 10 minuta në 1200 rpm. Pas dekantimit të supernatantit fundërrinës së qelizave i është shtuar 500 μl fiksativ të freskët. Nga dy sllajde janë përgatitur për çdo individ . Pas tharjes në temperaturë të dhomës për dy-tri orë, sllajdet ngjyrosen me May-Grunwald–Gimsa sipas protokollit standard: së pari ngjyrosen me May-Grunwald për 2-3 minuta, pastaj shpërlahen me ujë të distiluar dhe kundër ngjyrosen me Gimza 10% të zbutur në pufer fosfat (pH=6.4), për 10 minuta. Shpëlarja e preparateve është bërë me ujë të distiluar. Nga preparatet e përgatitura në këtë mënyrë janë numëruar nga 2000 qeliza epiteliale të hapësirës së gojës për çdo individ, janë analizuar në mikroskopin e tipit Leica në zmadhim 1000X, ndërsa identifikimi dhe numërimi i mikronukleusave është bërë sipas kritereve të përcaktuara nga Fenech dhe Titenko-Holand (Fenech dhe bashkëp., 2003; Titenko-Holand dhe bashkëp., 1998).

3.2.2. PËRPUNIMI STATISTIKOR I TË DHËNAVE

Rezultatet e këtij punimi janë shprehur si vlera mesatare (X) dhe ± devijim standard (DS). Përpunimi statistikor i të dhënave është realizuar me kompjuter, duke përdorur programin për përpunimin statistikor të të dhënave Sigma STAT, versioni 3.1

4. REZULTATET

Rezultatet tona të hulumtimit të efektit gjenotoksik të duhanit te njeriu janë paraqitur në tabelat 1, 2, 3 dhe 4; figurën 1 dhe fotot 1, 2, 3, 4.

Tabela 1. Frekuenca e MN në 2000 qeliza epiteliale të hapësirës së gojës te duhanxhinjtë
Numri


Nr. i cigareve
Koha
Frekuenca


rendor i
Mosha
Gjinia

E
dx
dx²
individeve


konsumuara
(vite)
MN


I
32
M
20
12
4
1.2
1.44
II
48
M
40
25
9
-3.8
14.44
III
41
M
40
20
2
3.2
10.24
IV
35
M
20
18
7
-1.8
3.24
V
26
M
40
10
8
-2.8
7.84
VI
24
M
60
24
6
-0.8
0.64
VII
25
M
20
10
7
-1.8
3.24
VIII
32
M
20
4
6
-0.8
0.64
IX
30
M
20
7
7
-1.8
3.24
X
21
M
20
2
5
0.2
0.04
XI
38
M
20
10
3
2.2
4.84
XII
22
M
20
3
5
0.2
0.04
XIII
24
M
30
10
3
2.2
4.84
XIV
50
M
20
1
7
-1.8
3.24
XV
26
M
20
6
4
1.2
1.44
XVI
23
M
20
6
3
2.2
4.84
XVII
54
M
20
15
7
-1.8
3.24
XVIII
53
M
20
30
6
-0.8
0.64
XIX
45
M
20
15
6
-0.8
0.64
XX
22
M
20
8
3
 2.2
4.84
XXI
26
M
20
1
2
 3.2
10.24








Mesatarja
33.1

25.2
11.2
5.2

∑dx²=83.84





Tabela 2. Frekuenca e MN në 2000 qeliza epiteliale të hapësirës së gojës joduhanxhinjtë

Numri


Nr. i cigareve
Koha
Frekuenca


rendor i
Mosha
Gjinia

E
Dx
dx²
individëve


konsumuara
(vite)
MN


I
48
M
0
0
1
0.7
0.49
II
24
M
0
0
0
1.7
2.89
III
26
M
0
0
2
-0.3
0.09
IV
30
M
0
0
2
-0.3
0.09
V
41
M
0
0
3
-1.3
1.69
VI
30
M
0
0
0
1.7
2.89
VII
50
M
0
0
2
-0.3
0.09
VIII
25
M
0
0
0
1.7
2.89
IX
38
M
0
0
1
0.7
0.49
X
18
M
0
0
0
1.7
2.89
XI
40
M
0
0
3
-1.3
1.69
XII
26
M
0
0
1
0.7
0.49
XIII
29
M
0
0
3
-1.3
1.69
XIV
24
M
0
0
2
-0.3
0.09
XV
55
M
0
0
4
-2.3
5.29
XVI
58
M
0
0
4
-2.3
5.29
XVII
21
M
0
0
1
0.7
0.49
XVIII
40
M
0
0
2
-0.3
0.09
XIX
44
M
0
0
3
-1.3
1.69








Mesatarja
35.1

0
0
1.7

∑dx²=31.31




Në bazë të rezultateve të paraqitura në tabelat 1, 2 dhe 3 shihet se te grupi i duhanxhinjve janë analizuar 21 individë me moshë mesatare 33.1±11.0 (shtrirja 21-54); ndërsa të grupi kontroll janë analizuar 19 individë me moshë mesatare 35.1±11.9 (shtrirje 18-58 ).
Mesatarja e numrit të cigareve të konsumuara brenda ditës është 25.2±10.7
(shtrirja 20-60) si dhe mesatarja e viteve të konsumimit të duhanit te individët që konsumojnë duhan është 11.2±8.24 (shtrirja 1-30); Mesatarja e frekuencës se mikronukleuseve të grupi i individëve që konsumojnë duhan është 5.2±2.0 (shtrirja 2-9); ndërsa të grupi kontroll është 1.7±1.3
(shtrirja 0-4).
Tabela 3. Frekuenca e MN në 2000 qeliza epiteliale të hapësirës së gojës te duhanxhinjtë dhe joduhanxhinjtë


I
II


Duhanxhinjtë
Joduhanxhinjtë
Sinjifikanca
Mosha
33.1±11.0
35.1±11.9


(21)
(19)

Shtrirja
21 - 54
18 - 58

Nr. i cigareve
25.2±10.7

I :II
të konsumuara
(21)
0

Shtrirja
20 - 60

p<0.001
Kohëzgjatja e
11.2±8.24


konsumit të duhanit
(21)
0

Shtrirja
1 - 30


Frekuenca e
5.2±2.0
1.7±1.3

mikronukleusit
(21)
(19)

Shtrirja
2 - 9
0 - 4


Vërejtje:Rezultatet janë shprehur si vlera mesatare aritmetikore X dhe devijim standard DS; ±. NS= nuk është sinjifikant.


Siç po shihet nga tabela 3 është konstatuar frekuencë e lartë në shkallë sinjifikante (p<0.001) e mikronukleusit në qelizat epiteliale të hapësirës së gojës të duhanxhinjtë (5.2±2.0) krahasuar me joduhanxhinjtë (1.7±1.3)


Tabela 4. Koeficienti i korrelacionit në mes të moshës, kohëzgjatjes së konsumimit të duhanit, numrit të cigareve dhe frekuencës së mikronukleusit.

Parametrat
Koeficienti i korrelacionit ( r )
Sinjifikanca ( p< )
Mosha/Frek. e MN të duhanxhinjtë

r = 0.413

NS
Kohëzgjatja e konsumit të duhanit/Frek. e MN të duhanxhinjtë

r = 0.295

NS
Nr. i cigareve të konsum.brenda ditës/ Frek. e MN të gr. i ekspoz.(totali) duhanxhinjtë

r = 0.329

NS
Mosha / Frek. e MN të duhanxhinjtë dhe jo- duhanxhinjtë

r = 0. 321

p <0.04



Siç shihet nga tabela 4 është konstatuar korrelacion pozitiv, por jo në shkallë sinjifikante, në mes të moshës/ frekuencës së mikronukleusit të duhanxhinjtë (r=0.413); kohëzgjatjes së konsumimit të duhanit/frekuencës së mikronukleusit (r=0.295); numrit të cigareve të konsumuara brenda ditës/frekuencës së mikronukleusit (r=0.329) si dhe është konstatuar korrelacion pozitiv (r=0.321) në shkallë sinjifikante (p<0.04) në mes të moshës/frekuencës së mikronukleusit të duhanxhinjtë dhe joduhanxhinjtë si një grup. 

5. DISKUTIMI

Frekuenca e lartë në shkallë sinjifikante (p<0.001) e mikronukleusit, në qelizat epiteliale të hapësirës së gojës të duhanxhinjtë, krahasuar me joduhanxhinjtë në hulumtimet tona, është në harmoni me rezultatet e Suhas (Suhas dhe bashkëp., 2004), i cili gjatë hulumtimeve të efektit gjenotoksik të tymit të duhanit te 50 individë në Indi, të cilët kanë qëndruar në ambiente ku konsumohet duhani (25 prej tyre duhanxhinj dhe 25 joduhanxhinj si grup kontroll), ka konstatuar frekuencë të lartë në shkallë sinjifikante (p<0.01), të mikronukleusit në qelizat epiteliale të hapësirës së gojës krahasuar me kontrollin.
Rezultatet tona po ashtu janë në harmoni me rezultatet e Bonass-it (Bonassi dhe bashkëp., 2003), i cili ka konstatuar frekuencë të lartë të mikronukleusit në limfocitet e gjakut periferik të duhanxhinjtë aktivë dhe joaktivë.
Rezultate të ngjashme, sa i përket efektit gjenotoksik të duhanit, ka konstatuar edhe Piyathilake më 1995. Ky autor ka konstatuar rritje në shkallë sinjifikante të frekuencës së mikronukleusit në qelizat epiteliale të hapësirës së gojës të konsumuesit e duhanit, dhe deficiencë intracelulare të vitaminave B12 dhe C krahasuar me kontrollin.
Sarto dhe bashkëp., (1987) po ashtu, kanë konstatuar frekuencë të lartë të qelizave epiteliale me mikronukleus të duhanxhinjtë krahasuar me ata joduhanxhinj.
Rezultatet tona janë po ashtu në harmoni edhe me rezultatet e Letaj (Letaj dhe bashkëp., 2008), i cili po ashtu ka konstatuar frekuencë të lartë (4.1±2.9), në shkallë sinjifikante (p<0.01) të mikronukleusit në qelizat epiteliale të hapësirës së gojës të duhanxhinjtë krahasuar me grupin kontroll (0.87±1.1). Po ashtu, studimet e Balachandar dhe bashkëp., (2007) kanë konstatuar frekuencë të lartë të mikronuklesit në shkallë sinjifikante (p<0.01) në qelizat epiteliale të gojës dhe në limfocitet e gjakut periferik te individët duhanxhinj në krahasim me joduhanxhinj.
Konstatimi jonë i frekuencës së lartë në shkallë sinjifikante (p<0.001) të MN në qelizat epiteliale të hapësirës së gojës të duhanxhinjtë, krahasuar me joduhanxhinjtë e grupit kontroll, po ashtu është në harmoni me Pitarque dhe bashkëp., 1997; Çelik dhe bashkëp., 2003; Benites dhe bashkëp., 2006, etj. të cilët po ashtu kanë konstatuar frekuencë të lartë në shkallë sinjifikante të mikronukleusit në qelizat epiteliale te duhanxhinjtë krahasuar me joduhanxhinjtë
Mekanizmat biokimikë dhe molekularë të dëmtimit të ADN mund të sqarohen me rritjen e metaboliteve bazalë dhe radikaleve të lira (Karparzak, 1995), siç janë llojet reaktive të oksigjenit (Reactive Oxygen species, ROS).
Radikalet e oksigjenit si dhe grupet e tjera reaktive krijohen gjatë metabolizmit aerob dhe ekspozimit të organizmit në toksikantë të ndryshëm me origjinë natyrore dhe sintetike (Davis, 2000). Si shkak i prishjes së balancit pro-oksidant/anti-oksidant shkaktohet stresi oksidativ (Fraga dhe bashkëp., 1996). Akumulimi i stresit oksidativ indukton dëmtime të ADN në mitokondrie dhe bërthamë (Ames dhe bashkëp., 1994; Ballinger dhe bashkëp., 1996).
 ROS (O2-, H2O2, 1O2) nuk veprojnë drejtëpërdrejtë në ADN, por me metale formojnë komponime reaktive (Imlay dhe bashkëp., 1988) të cilat shkaktojnë stres oksidativ të lipoideve dhe të proteinave strukturale ADN të cilat involvohen në ndërrimin e bazave të nukleotideve. Niveli i dëmtimeve oksidative të ADN në inde të ndryshme, te njeriu dhe të modelet e ndryshme, varet edhe nga shkalla e ekspozimit të organizmit me substanca gjenotoksike (Marnett, 2000). Sipas Johnson-it (Johnson dhe bashkëp., 1996) tentimet e riparimit të ADN të dëmtuar përfundojnë me mutacione ose apoptozë. Mutacionet, nëpërmjet gjenomit përcillen në gjeneratat e mëvonshme të qelizave (Murray, 1992). 


 6. KONKLUZAT

Në bazë të rezultateve të punës sonë lidhur me efektin gjenotoksik të duhanit në qelizat epiteliale të hapësirës së gojës është konstatuar:
·        Frekuencë e lartë në shkallë sinjifikante (p<0.001) e mikronukleuseve në qelizat epiteliale të hapësirës së gojës të grupi i duhanxhinjve krahasuar me grupin e joduhanxhinjve.
·        Korrelacion në shkallë sinjifikante (p<0.04) në mes të moshës / frekuencës së mikronukleusit të duhanxhinjtë dhe joduhanxhinjtë si një grup
·        Në bazë të këtij hulumtimi dhe literaturës së shfrytëzuar edhe një herë u konstatua për efektin e dëmshëm të duhanit, përkatësisht komponentëve të tij në gametogjenezë , funksionim të gjeneve , si dhe në paraqitjen e ndërrimeve në strukturën e ADN-së që rezulton me kancer të shumë organeve të njeriu duke marr parasysh konsumuesit aktiv ,pasiv (dorës së dytë) si dhe ata të dorës se tretë ndaj duhanit.

7. LITERATURA


  1. Ames, B.N., Motchnik,P.A., Fraga, C.G., et al. (1994): Antioxidant prevention of birth defects and cancer. In Mattison, D.R. and Olshan, A. (eds), Male-mediated Developmental Toxicology.Plenum Press, New York USA, pp. 243-259.
  2. Bonassi, S., Neri, M., Lando, C., Ceppi, M., Lin, Y., Chang, W., Holland, N., Kirsch-Volders, M., Zeiger, E., Fenech, M. (2003): Effect of smoking habit on the frequency of micronuclei in human lymphocytes: results from the Human Micronucleus project. Mutacion Reserch 543. 155-166.
  3. Balachandar, V., Lakshmankumar, B., Suresh, K., Manikantan,P., Sangeetha,R., Mohanadevi, S., sasikala,K.,  (2008): Cytogenetic damage in Khaini users  of Tamilnadu ,Southern India ;Braz J Oral Sci.April/June 2008 –vol.7-number 25.
  4. Benites, C., Amado, L., Vianna, R. and Martino-Roth, R., (2006): Micronucleus Test on gas station attendants; Genet. Mol. Res. 5 (1): 45-54 March 9, 2006.
  5. Berstein, L.M. ,. Tsyrlina, E.V., Poroshina, T.E., Levina, V.V., Vasilyev, D.A.
            Kovalenko I.G., Semiglazov, V.F., Genotoxic factors associated with the
           development of receptor-neGative breast cancer: potential role of the phenomenon
           of switchinG of estroGen effects. Exp Oncol (2006), 28, 1, 64–69
  1. Carere, A., Antoccia, A., Cimini, D., Crebelli, R., Degrassi, F., Leopordi, P., Marcon, F., Sgura, A., Tanzarella, C. and Zijno, A. (1999): Analysis of chromosome loss and non-disjunction in cytocinesis- blocked lymphocytes of 24 male subjects. Carcinogenesis vol. 14 no. pp. 491-496.
  2. Cimini, D., Fioravati, D, salmon, E. D.,and degrassi, F. (2002): Merotelic
       kinetochore orientation versuschromosome mono-orientation in the origin of
       lagging chromosomes in human primary cells. J Cell Sci., 115, 507-515.
8.      Catalan, F., Falc, G. C. –M., Norppa, H. (2000): The X chromosome frequently lags behind in female lymphocytes anaphase. Am. J. Hum. Genet. 66, 687-691.
  1. Çelik, A.,  Çavaş, T., and Ergene-Gözükara, S. (2003): Cytogenetic biomonitoring in petrol station attendants:micronucleus test inexfoliated buccal cells. Mutagenesis vol. 18 no. 5 pp. 417-421.
10.  Conforth, M. N. and Goodwin, E. H. (1991): Tranmission of radiation-induced acentric chromosomal fragments to micronuclei in normal human fibroblasts. Radiat. Res., 126, 210-217.
  1. Davis, R.A., Stiles, M.F., deBethyzi, J.D. and Reynolds, J.H. (1991) Dietary nicotine: a source of urinary cotinine . Food. Chem. Toxicol., 29, 821-827.     
  2. Davis, K. J. A. (2000): Oxidative Stress, Antioxidant Defenses, and damage removal, Repair, and Replacement Systems. IUBMB Life, 50: 279-289.
  3. Dennisenko, M.F., Poa, A., Tang, M. and  Pfeirfer, G.P. (1996) Preferential formation of benzol(a)pyreni adduct  at lung cancer  mutational hotspots in p53. Science, 274, 430-432.
14.  Falck, G. C-M., Catalan, J. and Norppa, H. (2002): nature of anaphase laggards and micronuclei in female Cytocinesis-blocked lymphocytes. Mutagenesis, 17, 111-117.       
15.  Fenech, M., Chang, W. P., Kirsch-Volders, M., Holand, N., Bonassi, S, Zeiger, E. (2003): HUMN project: detailed description of the scoring criteria for the cytokinesis-block micronucleus assay using isolated human lymphocyte cultures. Mutation Res. 534, 65-75.
  1. Ford, J. MH. And Corell. (1992): Chromosomes errors at mitotic anaphase. Genome, 35, 702-705
  2. Feng, Zh., Hu, W., Hu,Y., and Moon –shong Tang : Acrolein is a major cigarette-related lung cancer agent :Preferential binding at p53 mutational hotspots and inhibition of DNA repair . Panas ,2006,vol 103,15404-15409,no 42.
  3. Fraga, C.G., Motchik, P.A., Wyrobek, A.J., et al. (1996) Smoking and low antioxidant levels increase oxidative  damave to sperm DNA. Mutat. Res., 35, 199-203.
  4. Finney Rutten, J. F.L., Augustson, M .E., Moser, P. R.,  Ellen Burke Beckjord,  B.E., Hesse, W.B.,(2008). Smoking knowledge and behavior in the United States:
          Sociodemographic, smoking status, and geographic patterns. Nicotine & Tobacco
          Research  Volume 10, Issue 10 October 2008 , pages 1559 - 1570 .
  1. Gandini, L., lambardo, F., Lenzi, A. et al.(1997). The in vitro effects of nikotine and cotinine on sperm motility. Hum. Reprod.12, 727-733.
  2. Gabriel, E. H., Crott, W. J., Ghandour, H., Dallal, E. G., Choi, W .S., Keyes, K. M., Jang, H., Liu , Zh., Nadeau, M., Johnston , A., Mager, D., and Mason,B.J (2006). Chronic cigarette smoking is associated with diminished folate status ,altered folate from distribution ,and increased genetic damage in the buccal mucosa of healthy adults ; Am J Clin Nutr 2006 ;83 :835 -41 .
  3. Hernandez-Rosa, E., Davidson, M.M. and Hei, T. K. (2007): Arsenic neurotoxicity, a review; Hum. Exp. Toxicology, 2007, 26:823-832.
  4. Hoffmann,D and Hoffmann,I.(1997):The changing cigarette,1950-1955. Toxicolo. Environ Health 50, 307-364.
  5. Hofhuis, W., Jongste de C.J.,  Merkus,P.J.F.M.,(2003): Adverse health effects of prenatal and postnatal tobacco smoke exposure on children. Arch Dis Child 2003;88:1086-1090.
      25. Imlay, J.A. and Linn, S. (1988): DNA damage and oxygen radical toxicity.
            Science 240.
26. Isaac, P.F. and Rand, M.J.(1972) Cigarette smoking in plasma levels of
       nicotine. Nature, 236, 308-310.
27. Ishikawa, H., Yamamoto, H., Tian, Y., Kawano., Yamauchi , T., Yakoyama, K
     (2004): Evidence of association of the CYP2E1 genetic polymorphism with
      micronuclei frequency in human peripheral bllod. Mutation Resech, 546. 45-53
      28. Johnson, T.M., Yu, Z.X., Ferrans, V.J., Lowenstain, R.A. and Finkel, T.
            (1996): Reactive oxygen species are downstream mediators of p53-dependent
             apoptosis. Proc. Natl Acad. Sci. USA, 93, 11848-11852.
     29.  Kasparzak, K.S. (1995): Possible role of oxidative damage in metal induced
            carcinogenesis. Cancer Invest. 13, 411-430.
     30.  Kaiserman, M.J., and Rickert, W.S. (1992) Carcinogens in tobacco smoke.
      Benzo(a)pyrene from Canadian  cigarettes and cigarette  tobacco. Am. J.
      Public  Health, 82, 1023-1024.
31. Lam.L.W., Lam.S., Chari.R., Lonergan.M.K., Ng Raymond., MacAulay.C:
      Effect of active smoking on the human bronchial epithelium transcriptone.
      (2007) BMC Genomics, volume 8 ,page 29.
32. Letaj. K., Elezaj,I., Kurteshi,K., and Selimi,Q., Frequency of micronuclei in
      epithelial buccal cells of ssmokers.(2008)
33. Müller, L. (1986): Consequences of cadmium toxicity in rat hepatocytes
       Mitochondrial disfunction and lipid peroxidation. Toxicology. 40: 285-92
34. Marnett, L.J.(2000): Oxiradicals and DNA demave .Carcinogenesis vol.21
       no.3    pp. 361-370
      35. Murray, A. W. (1992): Ceative blocks: cell-cycle checkpoints and feedback
             controls. Nature  (London) 359, 599-604.
36. Nandi, M., Slone, D., Jick, H. and  Shapiro, S. (1969) Cadmium content in
      cigarettes. Lancet, ii, 1329-1330.
37. Norman, V. (1977) An overview of  the vapor phase semi-volatile and non-
      volatile components in cigarette smoke. Recent. Adv. Tobacco Sci., 3, 28-58. 
38. Pitarque, M, Carbonell, E., Lapena, N., Marsa, M., Torres, M., Creus, A.,
      Xamena, N., and Marcos, R.( 1996): No increse in micronuclei frequency in
      cultured bllok lyphocytes from a grup of fillin ststion attendnts. Mutat. Res.
      367, 161-167.
39. Piyathilake, C.J., Macaluso, M., Hine, R. J., Vinter, D.W., Richards, E.W. and
      Krumdieck, C.L.(1995):Cigarette Smoking, Intracellular Vitamin Deficiency, and
      Occurrence of Micronuclei in Epithelial Cells of the Buccal Mucosa.Cancer
      epidemiology, Biomarkers & Prevention Vol. 4. 751-758.
40. Palma, S., Cornetta,T., Padua,L., Cozzi,R., Appolloni,M., Ievoli,E.,
     Testa,A.,(2007).Influence of glutathione S- transferase polymorphisms on
     genotoxic effects induced by tobacco smoke. Mutat Res .2007 sep 1;633(1):1-
     12.Epub 2007 Jun 2.
    41. Proia, K. N., Paszkiewicz, G. M., Sullivan, M. A., Franke, G. F. and Pauly, J.,
     (2006): Smoking and smokeless tobacco-associated human buccal cell mutations
     and their associstion with oral cancer-A revieë; Biomrkers&Prevetion, Vol. 15,
     1061-1077.
   42.  Peto,R., Darby,S., Deo,H., Silcocks,P., Whitley., Doll,R, (2000). Smoking,
          smoking cessation and lung cancer in the UK since 1950:combination of national
          statistics with two case-control studies. BMJ 2000;321:323-329.
43. Rosa, M., Pacifici, R., Altieri, I et al. (1992) How the steady-state cotinine
      concetration in cigarette smokers is directly related to nikotine intake.
      Pharmacol. Epidemiol. Drug Util.,52, 324-329.
44. Schröeder, H.A. and Balassa, J.J.(1961) Abnormal trace metals in man:
      kadmium. J.Chronic. Dis., 14, 236-239.
45. Staessen, J., Yeoman, W.B., Fletcher, A.E. et al. (1990) Blood kadmium in
      London civil servants. Int. J. Epidemiol., 19, 362-399.
46. Suhas, S., Ganapathy, K.S., Gayatridevi and Ramesh C. (2004):Application of
      the micronucleus test to exfoliated epithelial ncells from the oral cavity of
      beedi smokers, a high-risk group nfor oral cancer, Mutation Research? Genetic
     Toxicology and Environmental Mutagenesis, Vol. 561, pages 15-21.
47. Surrales, J. and Natarajan, A. T. (1997): Human lymphocytes micronucleus
      assay in Europe. An international survey. Mutat. Res. 392, 165-174.
      48. Szadkovwski, D., Schulze, H., Shaller, K.L. and Lhnert, G.(1969) Ecological
           significance of heavy metal content in cigarettes: assay of lead, kadmium and
             nickel and analysis of gas phase and particle phase and in tobaco. Adv. Hyg.
             Bacteriol., 153, 1-5.
49. Smith, C. J., Perfetti, T. A., Garg ,R., and Hansch, C .(2003): IARC
      carcinogens reported in cigarette mainstram smoke nand their calculated log P
      values. Food Chem.Toxicol.. 41,807-817.
50. Ten Cate, A.R., Ten Cate, R., and Coperad E. (1998): Oral Hystology:
     Development, Structure and Funcion. Mosby-Year Book, St Louis, MO.
51. Their, R., Boncker, D., Stoiber, T., Bohhm, K. J., Wang, M., Unger, E., Bolt,
       H. M. and Degen, G. (2003): Interaction of metal salts with cytiskeletal motor
        protein systems. Toxicology Letters.Volumes 140-141, pages 75-81.
52. Titenko-Holand, N,, Moore L.E., Smith M.T.; (1994): Measurement and
      characterization of mikronuclei in exfoliated human cells by flurescence  in
      situ hybridization with a centromeric prob. Mutat Res 312:39-50. Davis, K. J.
      A. (2000): Oxidative Stress, Antioxidant Defenses, and damage removal,
      Repair, and Replacement Systems. IUBMB Life, 50: 279-289.
53. Titenko-Holand, N., Jacob, R., Shang, N., Balaraman, A., Smith, M.(1998):
      Micronuclei in lymphocytes and exfoliated buccal cells of postmenopausal
       women with dietary changes in folate. Mutation Reserch 417: 101-114.
54. Tolbert, P.E., Shy, C.M. and Allen, J.W. (1992): Micronuclei and ther nuclear
      abnormalities in buccal smears: methods and development. Mutat. Res ., 271,
      69-77.     
55. Sarto, F., Finotto, L., Giacomelli, D., Mazzotti, R., Tomanin and A. G. Levis
      (1987): The micronucleus assay in exfoliated cells of the human buccal mucosa;
      Mutagenesis 2:11-17, 1987.
56. Spait, G. and Schmid, O. (2007): Local genotoxic effects of formaldehyde in
      humans measured by the MN test ëith exfoliated epithelial cells; Cancer Res.
      2007, 67:2147-2145.*8
57. Wan, X.and Ficker, E. (2007): Arsenic Induced Mitochondrial DNA Damages
      and Altered mitochondrial Oxidative Function for Genotoxic Mechanisms in
      mammalians Cells; Cancer. Res. 2007, 67:5239-5247
      58. Winickoff ,P .Jonathan., Friebely, J., Tanski,E. S., Sherrod, Ch., Matt, E.Georg.,
            Hovell, F. M., McMillen, C,R., (2009). Beliefs about the health effects of
          “Thirdhand” smoke and home smoking bans: Pediatrics vol.123 no.1 ,pp.e 74-e79.
           statistics with two case-control studies. BMJ 2000;321:323-329.
     59. Zenses.T.M (2000): Smoking and reproduction:gene damage to human
     gametes and embryos; Human Repruduction Update 2000, Vol. 6 No. 2 pp. 122- 131.

8. REZYME

Ky hulumtim paraqet përpjekje për vlerësimin e efektit gjenotoksik të duhanit, përmes analizës së incidencës së mikronukleusit në qelizat epiteliale të hapësirës së gojës.
Hulumtimet janë bërë te 40 individë në regjionin e Gjakovës dhe Prishtinës; 19 joduhanxhinj si grup kontroll dhe 21 duhanxhinj si grup analize.
Koleksioni i qelizave dhe përgatitja e preparateve citologjike është realizuar në ditën e njëjtë, ndërsa analiza e frekuencës së MN në qelizat epiteliale është bërë sipas kritereve të përcaktuara.
Pas shqyrtimit të rezultateve të fituara të hulumtimit të efektit gjenotoksik të duhanit të individët që konsumojnë duhan në regjionin e Prishtinës dhe Gjakovës është konstatuar:
·        Frekuencë e lartë në shkallë sinjifikante (p<0.001) e mikronukleuseve në qelizat epiteliale të hapësirës së gojës te grupi i duhanxhinjve krahasuar me grupin e joduhanxhinjve.
·        Korrelacion në shkallë sinjifikante (r=0.321; p<0.04) në mes të moshës dhe frekuencës së mikronukleusit të duhanxhinjtë dhe joduhanxhinjtë si një grup.
·        Në bazë të këtij hulumtimi dhe literaturës së shfrytëzuar edhe një herë u konstatua për efektin e dëmshëm të duhanit, përkatësisht komponentëve të tij në gametogjenezë , funksionim të gjeneve , si dhe në paraqitjen e ndërrimeve në strukturën e ADN-së që rezultojnë me kancer te shumë organeve të njeriu ,duke marr parasysh konsumuesit aktiv ,pasiv (dorës së dytë) si dhe ata të dorës se tretë ndaj duhanit.

9. SUMMARY

This research represents an effort to assess the genotoxic effect of tobacco, smoking through analysis of the incidence of epithelial cells micronuclei in the mouth area.
Investigations were made to 40 individuals in the region of Gjakova and Pristina; 19 smokers as control group and 21 smokers as analysis group.
Collection of cells and preparation of cytological preparations was conducted in the same day, while analysis of MN frequency in cells was carried out according epithelial criteria.
After reviewing the research, results obtained on genotoxic effect of smoking in individuals consume are found in the region of Pristina and Gjakova :
·        High frequency on significant degree (p <0,001) of the micronuclei epithelial cells of the mouth area of smokers group compared with non smokers.
·        Positive significantly correlation (r=0.321; p<0.04) between the age and the frequency of micronuclei, to smokers and non smokers as one group.
·        Based on this research and the literature that was used we  can conclude once again about the  harmful effect of smoking, respectively their components in gametogenes, genes functioning, as well as the on introduction of changes to DNA structure that results in cancer , taking into account active and passive (second hand) consumers and as well the third hand smoking.


                                      

BESIANA XUN QORRAJ, ka lindur me 03. 01.1981 në Deçan .Shkollën fillore e ka përfunduar në Carrabreg të ultë në Sh.F. “Lidhja e Prizrenit”, ndërsa të mesmen e ka përfunduar në Deçan në Gjimnazin e Përgjithshëm “Vëllezërit Frashëri “.

 Në vitin akademik 1999 – 2000 regjistroi studimet në FSHMN – Departamentin e Biologjisë në Prishtinë, drejtimi Biologji aplikative në Prishtinë, të cilat i përfundojë në vitin 2004.

Në vitin akademik 2006/07 regjistroi studimet post diplomike Master, po në FSHMN në Departamentin e Biologjisë, drejtimi Biokimiko-Fiziologjik. Është magjistër e shkencave në FSHMN.

Comments

Popular posts from this blog

Libra të rinj - Shkarkim falas

Ese për Vitin e Ri

Poezi të zgjedhura nga GJERGJ FISHTA (23 tetor 1870 - 30 dhjetor 1940)