Nga Jorina Kryeziu Shkreta-Horizonti kadarean i pritjes

Cover photo




Romani “Mjegullat e Tiranës”, i shkrimtarit Ismail Kadare, nga një vepër “e harruar” ose “e braktisur qëllimisht” në arkivin vetjak të dorëshkrimeve, me botimin e tij shërben si një “objekt estetik”, duke e kthyer raportin tekst-lexues në një raport konkret e të prekshëm. Ky roman, edhe pse në dukje i ri, për nga kronologjia e botimeve, përbën një prej krijimeve romanore më të hershme të shkrimtarit Kadare, madje më të hershmin. Kjo vepër letrare, e destinuar për të mos i shkuar lexuesit për të cilin u shkrua, i imponohet një lexuesi të një kohe krejt tjetër, si lexuesit të gjerë ashtu edhe lexuesit të specializuar. Botuesi, siç theksohet edhe në pjesën e pasme të ballinës, fton lexuesit dhe interpretuesit letrarë që të zbulojnë artificet e tekstit artistik. Lexuesi, në këtë rast, orientohet ta pranojë veprën përmes strategjive tekstuale, shenjave të dukshme e të fshehta dhe aluzioneve të nënkuptuara, karakteristika të njohura në krijimtarinë kadareane. Në këtë rast, autori e vlerëson lexuesin si një aktant të rëndësishëm në interpretimin dhe kuptimin e veprës letrare.
Kjo vepër, e shkruar në vitet 1957-1958, gjatë kohës kur autori ishte student në Tiranë, në degën “Gjuhë-letërsi”, nga njëra anë mund të pretendohet si një histori e ndodhur realisht, por nga ana tjetër mund të merret si fiction, një ngjarje e rindërtuar ose “e imagjinuar” prej shkrimtarit të ri. Por, a ekziston një realitetet imagjinar jashtë veprës letrare? Fiction-i në thelb është në gjendje për ta rindërtuar artistikisht realitetin, por nga ana tjetër, mundësitë e pafundme imagjinare sinjalizojnë pamundësinë e rindërtimit të realitetit në shfaqen më të plotë të tij. Nuk ekziston asnjë kriter apo teknikë në kritikën letrare për të matur “konstruktet” e realitetit, kështu që na mbetet të supozojmë se autori nuk është shfaqur “krejtësisht imagjinar” para lexuesit. Në romanin “Mjegullat e Tiranës” rrëfehet për dashurinë pasiononte të dy të rinjve, të Ëmës dhe të Bardhylit, studentë të të njëjtit kurs. Për sa i përket historisë së rrëfyer, e cila dallohet për elemente autobiografike, Kadare shprehet se: … ai [romani] ishte pjesë e jetës sime të njeriut, por jo e asaj të shkrimtarit. (Nga biseda e shkrimtarit me studiuesen Viola Isufaj.)
Kjo vepër, përveçse mund të shihet si një reflektim i një ndodhie ose përjetimi vetjak, vjen përpara lexuesit për të zbuluar se si e kupton dhe se si e zbërthen ai këtë dukuri. Kjo qasje hermeneutike lidhet me mënyrën se si pranohet një vepër letrare. Lind pyetja: A është gjithmonë e nevojshme të njohim kontekstin historik në të cilën u shkrua vepra, sidomos për atë lexues që nuk e njeh këtë kontekst? A mund të bëhet një rindërtim i veprës pa njohur sfondin historik në të cilin ajo u shkrua? Në teorinë e receptimit, teksti merr kuptim, “merr jetë”, vetëm përmes procesit të leximit, në këtë mënyrë distanca estetike (distanca mes horizontit të pritjes dhe horizontit të ndryshimit), bëhet njësi matjeje e rëndësishme e vlerës letrare. Horizonti i pritjes ka të bëjë me idenë se vepra ekziston atëherë kur bie në duar të lexuesit. Pra, nëse vepra nuk do ta kishte njohur dritën e botimit, do të ishte ende e panjohur nga lexuesi.
E njëjta gjë ka ndodhur edhe me romanin “Qyteti pa reklama”, shkruar në vitin 1959 dhe botuar në vitin 2001, të pretenduar prej studiuesit francez Eric Fayé, në parathënien e këtij romani, si romani i parë i shkruar prej shkrimtarit Ismail Kadare. Por, subjekti i këtij romani nuk ishte fare i panjohur për lexuesin, pasi ai ishte botuar, dhe njëkohësisht ndaluar, në vitet 1962-1963, në variantin e shkurtuar “Ditë kafenesh”, në dy numra të gazetës “Zëri i rinisë”. Ndërsa ekzistenca e romanit “Mjegullat e Tiranës” ishte fare e panjohur për lexuesin, përveç një rrethi të ngushtë miqsh të autorit. Si romani “Mjegullat e Tiranës” ashtu edhe “Qyteti pa reklama”, tashmë të pretenduara si veprat e para romanore të shkruara prej shkrimtarit Ismail Kadare, kanë në linjën e tyre histori dashurie. Linja e dashurisë që mbështjell romanin “Qyteti pa reklama” është shumë më e ndërlikuar se ajo e romanit “Mjegullat e Tiranës”. Gjoni, mësuesi i sapodiplomuar dhe i sapoemëruar në qytetin N., pra personazhi kryesor i romanit “Qyteti pa reklama”, dashurohet me Stelën, vajzën e shtëpisë në të cilën ishte vendosur për të qëndruar, e cila rezultoi të ishte edhe nxënësja e tij, e njëkohësisht kishte pasur një raport edhe me të motrën e saj, Dianën. Po tu referohemi veprave të para të botuara prej autorit, “Gjenerali i ushtrisë së vdekur” ose “Përbindëshi”, konstatojmë se ato janë shumë larg zhanrit të romancës, nëse do të guxonim ti quanim romanet e para si të tillë. Veprat e para romanore, të botuara, janë vepra të mirëfillta artistike, madje janë larg skemave artistike e estetike të romaneve të hershme të shkruara prej shkrimtarit Ismail Kadare.
Autori është shfaqur ndryshe para lexuesit të pas viteve 60, në aspektin e botimeve, dhe vjen krejt ndryshe te lexuesi i ditëve të sotme, përmes horizontit të pritjes, duke risjellë në jetë dorëshkrimet e rinisë. Kjo vetëshfaqje autentike e autorit lidhet me krijimet e tij të hershme romanore; krijime, të cilat, nuk kanë gëzuar pjekjen artistike që kanë pasur veprat e botuara. Ndoshta këto vepra, të trajtuara si “paraletërsi”, kanë qenë shkak i vonesës në botim. Me vetëdije të plotë autoriale, krijimet e hershme në prozë, për këtë arsye, lihen qëllimisht në duart e lexuesve dhe të interpretuesve letrarë. Sipas teoricienit Hans-Georg Gadamer, distanca kohore qëndron në themel të procesit të interpretimit, ku sipas tij çdo tekst është kombinim i tekstit dhe i mendimit historik, kombinim ky i cili përfshin realitetin e historisë dhe realitetin e të kuptuarit historik. Të kuptuarit e romanit “Mjegullat e Tiranës” ka të bëjë me një të kuptuar ndërvetjak e ndërsubjektiv, si parakushte kryesore për të arritur në interpretimin e veprës letrare. Interpretimi duhet të zbulojë pyetjet, si përgjigje e të cilave është konceptuar vepra, për të arritur në idenë se si të kuptohet ose të lexohet ajo.
Romani “Mjegullat e Tiranës” vë përballë dy lloj lexuesish: lexuesin për të cilin ai u shkrua, pra lexuesin e viteve 60 të shekullit XX dhe lexuesin, i cili e pret, lexuesin aktual të vitit 2014, të një shekulli dhe periudhe krejt të ndryshme nga ajo e para. Nëse romani “Mjegullat e Tiranës” do të ishte botuar në kohën kur u shkrua, receptimi i tij do të ishte krejt i ndryshëm nga ai i lexuesit të ditëve të sotme. Spektri që do të krijonin këta lexues të dy periudhave katërçipërisht të ndryshme e të largëta, më shumë se gjysmë shekulli, do të ishte i ndryshëm. Përvoja dhe njohuritë e këtyre lexuesve janë krejt të kundërta, çka do të nënkuptonim “autonomi të ndryshme semantike”, dhe absolutisht që do të ndesheshim me mospërputhje pikëpamjesh. Sipas Gadamer-it, megjithëse varemi nga mënyra jonë e vështrimit të botës dhe nga “horizonti” ynë, ne mund të pranojmë “horizontin” dhe këndvështrimin e tjetrit, atëherë kur realizojmë historicizmin e pozicionit tonë. Pra, ne shkrijmë horizontin tonë me atë të së shkuarës, çka do të thotë se të kuptuarit është gjithmonë shkrirja e horizonteve të shkuara dhe të tashme.
Teoritë letrare moderne të receptimit u përqendruan në ndërveprimin mes tekstit dhe lexuesit, për të zbuluar efektet sociale të një vepre artistike në një periudhë të caktuar historike, duke synuar analizimin e vlerave artistike dhe duke njohur rrethanat sociale e kulturore. Këto teori e njohin lexuesin si një agjent aktiv, i cili përçon “ekzistencën e vërtetë” të një teksti letrar. Horizonti i pritjes (i përdorur fillimisht si koncept prej Hans-Robert Jauss) lidhet me mënyrën sesi një lexues kupton, dekodifikon dhe vlerëson një tekst të caktuar në bazë të kodeve të veçanta, të cilat më së shumti lidhen me kohën kur është shkruar vepra, pra me sfondin historik të një teksti letrar. Receptimi i veprës kadareane në ditët e sotme lidhet me mënyrën sesi do të interpretohet dhe do të vlerësohet vepra, një receptim i ndryshëm nga brezi i lexuesve të cilit ajo i drejtohej.
Nëpërmjet interpretimit, një këndvështrim i ndryshëm nga teoritë e mëparshme letrare, të cilat pothuajse e injoronin rolin e lexuesit, teksti letrar merr kuptim përmes lexuesit, i cili është përgjegjës në kuptimin e tij. Kuptimi i veprës letrare mund të përcaktohet nga konteksti dhe rrethanat në të cilat ai është shkruar, por jo vetëm. Pra, a mund ta lexojmë romanin “Mjegullat e Tiranës” duke e vënë veten në rolin e lexuesit të viteve 60? Kjo duket thuajse e pamundur, sidomos për lexuesin që nuk e njeh atë kohë. Por edhe lexuesi, i cili e ka jetuar atë periudhë, nuk mundet kurrsesi që ta receptojë veprën ashtu sikurse do të mund ta receptonte në kohën kur është shkruar. Vallë, a do të mund ta pranonte lexuesi i saj kohe, për të mos folur për kritikën, titullin fillestar të romanit, “Dashuria Nr. 2”? Sipas autorit [në bisedën hyrëse], ky titull ishte një lloj kundërshtimi i “dashurisë romantike”, që ngjante si tipar i prapambetur, i një letërsie të prapambetur… kishte ikur koha e “dashurisë së vetme”, që “sharrohej kurrë”…: Kjo ishte nata e dytë në jetën e tij që po e gdhinte pa gjumë për shkak të një vajze. E para kish ndodhur në gjimnaz, në pranverë. (“Mjegullat e Tiranës”, “Onufri”, Tiranë, 2014, f. 57)
Horizonti i pritjes duket se nuk është një dukuri e panjohur për veprën kadareane, përkundrazi në disa raste ka qenë zgjidhja e vetme që i është ofruar autorit, madje është parë si shpëtim prej censurës së kohës. Përmendim këtu tri veprat e tjera, të shkruara pothuajse në të njëjtën kohë, në mesin e viteve 80: “Vajza e Agamemnonit”, “Hija” dhe “Ikja e shtërgut”, të cilat, gjithashtu, gëzojnë horizont të gjatë pritjeje. Dorëshkrimet e tyre u nxorën fshehurazi nga Shqipëria dhe u depozituan në një bankë të Parisit. Këto vepra janë gjykuar prej autorit për të mos u botuar në kohën kur u shkruan, për shkak të përmbajtjes së tyre. Ndërsa për sa i përket romanit të thukët “Mjegullat e Tiranës”, duket se është lënë qëllimisht “në harresë” prej autorit dhe shkak i horizontit të pritjes së këtij romani është vetëdija autoriale. Sipas tij, ky roman, duke qenë jashtë problemeve të kohës, do ta kishte të pamundur botimin. Kadareja këtë vepër duket se ia dhuron lexuesit, pra autori i fal lexuesit legjitimitetin e veprës letrare.

Comments

Popular posts from this blog

Libra të rinj - Shkarkim falas

Ese për Vitin e Ri

Poezi të zgjedhura nga GJERGJ FISHTA (23 tetor 1870 - 30 dhjetor 1940)