FUTURIZMI


       

                U shfaq kryesisht si lëvizje letrare, por ai pati ndikim edhe në artet e tjera si në pikturë, arkitekturë, teatër, skenografi, balet dhe muzikë. Parim themelor i futurizmit ishte mohimi i traditës (të kaluarës) dhe kthim nga e ardhmja. Nga këndej edhe fjala latine futurum nga e ka prejadhjen fjala futurizëm, do të thotë ardhmëri, nga kjo futurizmi ka qenë lëvizje letrare e cila i është kthyer ardhmërisë dhe beson në afirmimin e tij në ardhmëri. Futuristët besonin se tematikisht dhe shprehimisht kanë zbuluar artin e së nesërmes, nga këndej edhe mohimi kategorik i tyre i çfarëdolloj tradicionalizmi. Një nga “rregullat” e tij ishte “Ta flakim fjalinë si përbindësh antipatik”. Nga ana sintaksore, përfaqësuesit e kësaj rryme letrare mohonin madje edhe rolin e mbiemrave, mënyrët dhe kohët e foljes dhe mendonin se poezisë së ardhmërisë nuk i duhet as metrika, as ritmi, as strofa. Themelues dhe teoricien i futurizmit konsiderohet poeti italian Filipo Tomazo Marineti (1876-1944), i cili më 20 shkurt të vitit 1909, në emër të grupit të vet, publikoi Manifestin futurist në gazetën parisiene Figaro, në të cilën proklamoi programin e futurizmit, ku në mes tjerash thuhej:
             1. Ne dëshirojmë ta këndojmë dashurinë ndaj rrezikut, energjinë nga shprehia dhe guximin e marrë.
             2. Bërësit kryesorë të poezisë sonë do të jenë kryelartësia, guximi dhe rebelimi.
       4.  Ne deklarojmë se shkëlqimi i botës është pasuruar me një bukuri të re: me bukurinë e shpejtësisë. Automobili i shpejtë karreria e të cilit e ngarkuar me gypa të mëdhenj të cilët ngjajnë me gjaprin me frymë ekspolozive, automobili i cili ushton, i cili duket se shpejton në shrapnel, është më i bukur se “fitorja në Akropol”
             5. Dëshirojmë ta lëvdojmë njeriun i cili qëndron pranë timonit, boshti i menduar i të cilit çan tokën e hedhur në orbitën e pistës së saj planetare
             6. Poeti veten e vet duhet ta shkrijë në ngrohtësi, në plangprishje të shkëlqyer, që të mund ta rritë zjarrin entuziast të atyre që janë të ndijshëm në uranium.
             7. Vetëm në luftë gjendet bukuria. S’ka kryevepra pa momentin agresiv. Poezia duhet të jetë sulm mbi forcat e panjohura që t’i ftojë këto të nënshtrohen para njeriut.
             8. Gjendemi në platformën e skajshme të shekujve!…Pse të kthehemi prapa asaj që gjendet pas nesh, tash kur pikërisht i shembim dyert e fshehta të së pamundurës! Koha dhe hapësira janë ngitur dje në lartësi. Ne tashmë jetojmë në absoluten, sepse tashmë kemi krijuar shpejtësinë e amshueshme të pranishme kudo.
         9. Ne duam ta lavdërojmë luftën – të vetmen higjienë të botës – militarizmin, patriotizmin, gjestin, rrënues të anarkistëve, mendimet e bukura të cilat vrasin dhe përbuzjen e gruas.
             10. Duam t’i rrënojmë muzetë, bibliotekat, të luftojmë kundër moralizmit, feminizmit dhe të gjitha poshtërsive të cilat janë oportuniste dhe kanë për qëllim dobinë.
             11. Do të këndojmë për njerëzit që punojnë, për kënaqësinë dhe e kundërta, për shumicën e nuancuar të deteve të hapur të revolucioneve në metropolet moderne, për vibracionet e arsenalitë e natës dhe kontejnierët nën shkëlqimin e fuqishëm të hënave elektrike; për stacionet hekurudhore që gëlltitin plot gjarpinj tymi; për fabrikat të cilat me penjtë e tyre janë ngjitur në re; për urat të cilat si gjimnaste kërcejnë nëpër farkataren e thikave të lumenjve të ndriçuar nga dielli, për anijet aventurore të cilat me flegrat e tyre nuhasin horizontin; për lokomotivat kahëgjera të cilat godasin në shina si kuajt gjigantë të çeliktë të penguar me gypa të gjatë dhe për fluturimin rrëshqitës të aeroplanit elipsi i të cilit valvitet si flamuri në erë dhe duartroket si turma (masa) e rënë në delirium.
            Në aspektin estetik lëvizja futuriste u shfaq si reaksion i sentimentalizmit, pesimizmit, pasivitetit të letërsisë së atëhershme, pastaj kundër traditës; shquhet për frymën e saj militante, për kultin e shpejtësisë, për himnizimin e teknikës etj., dhe lavdëron agresivitetin, terrorizmin, rebelizmin, goditjen, luftën, ëndrrën, aventurën, kënaqësinë etj. 
            Në aspektin gjuhësor futuristët kërkonin thjeshtësimin e gjuhës poetike, flakjen e sintaksës, interpunksionit, mbiemrave, ndajfoljeve dhe lidhëzave, përdorimin e foljeve vetëm në paskajore (infinitiv), interpunksionin e zëvendësojnë me shenja matematikore, me formula kimke dhe me renditjen e veçantë të fjalëve dhe të shkronjave. Në lirikë kultivojnë vargun e lirë. Përveç poezisë futuristët u intersuan edhe për artet e tjera dhe kështu pasuan edhe manifeste të tjera, në të cilat futuristët përpunuan programin e tyre duke propaguar idetë e tyre…Kështu ata publikuan Manisfestin e teatrit futurist sintetik, Manifestin e pikturës futuriste, Kinemaja futuriste etj. Si edhe përfaqësuesit e rrymave të tjera letrare edhe futuristët patën qëndrim kritik ndaj traditës letrare dhe kulturore të së kalurës dhe në këtë aspekt ata u treguan aq radikalë sa që kërkonin rrënimin e muzeve, të cilët i quanin “varreza të artit”, djegien e bibliotekave dhe të akademive, që i konsideronin konservatore që e pengonin zhvillimin e lirë të artit dhe kulturës (Agim Vinca, Kursi i teorive letrare, Shtëpia botuese, Libri shkollor, Prishtinë, 2002, f. 216).
            Konfuzioni i këtillë sociologjik dhe ideor i futurizmit italian shpjegohet me faktin se shkollën futuriste e krijuan poetët të cilët i përkisnin borgjezizë së re italiane të pakënaqur me pozitën në të cilën gjendej Italia, e cila kishte aspirata imperialiste dhe se një pjesë e saj gjendej nën pushtetin austriak çka deri diku e shpjegon militarizmin dhe përqafimin e luftës nga ta, të cilët më vonë iu bashkangjitën fashizmit; dhe se tradicionalizmi në Itali qe më i theksuar sesa në vendet e tjera kapitaliste si në Francë dhe në Angli, nga këndej edhe reaksioni i vrullshëm dhe eksploziv kundër traditës, andaj futuristët italianë i këndojnë luftës, terrorizmit, rebelimit, aventurave dhe kënaqësive. Nga kjo programi i parë futurist më tepër pati karakter social sesa estetik. 

Comments

Popular posts from this blog

Libra të rinj - Shkarkim falas

Ese për Vitin e Ri

Poezi të zgjedhura nga GJERGJ FISHTA (23 tetor 1870 - 30 dhjetor 1940)