EKSPRESIONIZMI



           
Ekspresionizmi është lëvizje artistike e fillimit të shekullit të 20-të. Ky drejtim letrar u shfaq ndërmjet vitit 1910 dhe 1920, ndërsa vetë emërtimi doli në revista ndërmjet vitit 1911 dhe 1914. Edhe pse si shfaqje dhe shkollë qe e fuqishme vetëm në Gjermani, nga ndikimet që janë bërë mbi të dhe nga ndikimiet që ai ka bërë, nuk mund të shpjegohet jashtë rrymimeve të përgjithshme artistike në fund të shekullit të 19-të dhe në fillim të shekullit të 20-të. Ekspresionizmi shfaqet si një lloj reaksioni ndaj krizës shpirtërore dhe morale që kishte përfshirë vendin në prag të Luftës së Parë Botërore. Si lëvizje revolucionare ajo shquhet si për nga tematika, ashtu edhe për nga formimi gjuhësor. Emërtimi ekspresionizëm  është marrë nga historia e artit, me të cilin, për dallim nga impresionizmi, me të cilin shënohej drejtimi përkatës në pikturë, përfaqësuesit kryesorë të të cilit janë Sezani, Van Gogu, Munk, kurse në Gjermani grupet pikturale “Die Brücke” (Ura) dhe “Kalorësi i kaltër” (Kandinski, Kle, Kokoshka, Barlah etj.). Për të parën herë termin ekspresionizëm e ka përdorur Zh. A. Erve në vitin 1901, kurse në Gjermani e futi në përdorim kritiku letrar Vilhelm Voringer (Wilhelm Vorringer). Sipas ekspresionistëve nuk duhet nënshtruar rrethit që na rrethon, pamjes së jashtme të gjërave dhe vlerave të paqëndrueshme, duhet luftuar për një moral të ri, kundër harmonisë së rrejshme dhe kundër idealit qytetar të bukurisë së rrejshme. Duhet shprehur (prej këndej edhe fjala ekspresionizëm që vjen nga fjala latine exprimere do të thotë të shprehesh) çdo gjë që shihet në realitetin jetësor, që përjetohet nga shpirti dhe zemra e njeriut. Sipas tyre sendet duhet të përshkruhen drejtpërdrejt duke u shërbyer natyrshëm me gjuhën, pa u zgjatur në përshkrime të sendeve. Të gjitha mund të shprehen përmes mjeteve të reja shprehëse, përmes satirës ose ironisë; prapa dukurive të imagjinuara duhet kërkuar thelbin e sendeve.  
            Edhe ekspresionistët, si edhe të gjithë shkrimtarët avangardë, ngrihen kundër tashëgimisë kulturore. Ata hedhin poshtë vendosshmërisht natyralizmin, simbolizmin dhe impresionizmin; por, megjithatë, ata do të ushqehen me idetë dhe përvojat krijuese të poetëve të mëdhenj pararendës të tyre si, Sharl Bodler, Artur Rembo, F. Greg, Pol Klodel, Zhyl Romen, Andre Zhid (poetë francezë), pastaj të poetit amerikan Volt Vitman me përmbledhjen e vjershave (Fije bari, 1855, Laves of Grass), të romancierit rus Fjodor Mihajloviç Dostojevski, tregimtarit dhe dramaturgut suedez August Strindberg e veçanërisht të dramaturgut gjerman, Frank Vikedind. Përveç këtyre te ta kanë ndikuar edhe filozofët e njohur si: Soren Kjerkegor, Fridrih Vilhelm Niçe, Henri Bergson, Eduard Huserl etj.
            Ekspresionizmi, si rrallë ndonjë lëvizje tjetër letrare, pati lidhje të ngushta me artet figurative, sidomos me piktorët e mëdhenj francezë të gjysmës së dytë të shekullit XIX dhe të fillimit të shekullit XX – Pol Sezan, Van Gog e deri te Pablo Pikaso.
            Edhe pse si djep i ekspresionizmit konsiderohet Gjermania, ai u zhvillua edhe në vende të tjera si në Austri e Zvicër, pastaj kishte disa qendra ku vepronin shkrimtarët ekspresionistë si Berlinin, Mynihun, Vjenën dhe Cyrihun.
            Ekspresionistët kishin edhe revistat e tyre ku i botonin shkrimet e tyre. qofshin ato artistike prozë a poezi, qofshin ese, pamflete apo programe. Revistat më të njohur rreth të cilava u tubuan ekspresionistët ishin Die Aktion (Aksioni), Die Revolution (Revolucioni), Der Sturm (Stuhia). Veç këtyre u botuan edhe disa antologji.
            Ekspresionistët lëvruan lirikën, dramën dhe prozën tregimtare (skicën dhe tregimin e shkurtër).
            Në lirikë ekspresionistët krijuan vlera të qëndrueshme, ndonëse shumica e poetëve lirikë vdiqën ose u vranë shumë të rinj; një numër i tyre kaloi edhe nëpër llogoret e përqëndrimit, disa prej tyre i lanë atje edhe eshtrat, ndërsa një pjesë bëri vetëvrasje. Autorët më të njohur që lanë gjurmë në letërsi qenë: Gottfrid Ben, Georg Trakl, Franc Verfel, Georg Hajm, Ernst Shtadler, Johanes R. Beher. Disa nga temat më të adhuruara që i lëvruan ekspresionistët janë: sëmundja, spitali, vdekja, shkatërrimi; tërmeti, lufta; vëllazëria gjithënjerëzore, kosmosi, konflikti i gjeneratave, qyteti (ekspresionizmi është letërsi qytetare), miniera, fabrika. Qëndrimin e poetëve ndaj këtyre temave e karakterizon emocionaliteti i theksuar, si: tmerri, tronditja, frika, rebelimi, entuziazmi vizionar, monologët lirkë, ritmi dinamik, leksiku dhe figuracioni, ngjyrat e forta. Figura poetike ka për detyrë të paraqetë esencën e gjërave dhe jo pamjen e tyre të jashtme. Ajo duhet të shprehë “vizionin” – një nga veçoritë e poetikës ekspresioniste.
            Ekspresionistët kontribuan edhe në zhvillimin e gjinisë dramatike. Drama ekspresioniste shquhet për renditjen e tablove simbolike të lidhura në mënyrë jo të mjaftueshme – pa veçori individuale, duke mbetur në suazat e dramës ideore (pjesë me probleme ideore dhe me tezë). Skenat shquhen për muzikën, recitimet korale, lojën dhe pantomimën – pa lidhje me koncepte të caktuara kohore dhe hapësinore. Monologu përshkohet nga elemente lirike. Mungojnë karakteret dhe psikologjia e zakonshme, sepse me personazhet zotërojnë instinktet ose forcat e fatit, të cilat i krahasojnë me marionetat; konfliktete dramatike nuk janë individuale, por të përgjithshme: ndeshja e gjeneratave të reja dhe të vjetra  në shoqëri dhe në kulturë. Regjia përpiqet të arrijë shquarjen e përmbajtjes ideore, duke u shërbyer me pamjen e caktuar të skenës (shkallët, skelet, katrorët abstraktë) si dhe me efektet e ndriçimit. Teatri ekspresionist i ka dhënë nxitje skenës (sidomos mënyrës se si ekzekutohen pjesët), por nuk ka ofruar vepra të një rëndësie të qëndrueshme. Dramaturgu më i madh ekspresionist ka qenë Bertolt Breht (1898-1956), i cili shkroi shumë vepra dramatike. Dramat më të njohura të tij janë: Nëna Kurajë dhe fëmijët e saj, Rrethi i Kaukazit me shkumës, Njeriu i mirë nga Seçuani, Baal, Daullet e natës etj. Përveç që është i njohur si poet, prozator e dramaturg, Brehti është i njohur edhe si teoricien i teatrit me veprën e tij teorike Teatri epik. Si dramaturg në kohën e ekspresionizmit shquhen edhe Karl Shternhajm (komediograf) dhe Georg Kaizer (dramaturg). Ernst Toler, pas Luftës së Parë Botërore ishte luftëtar aktiv kundër reaksionit, i burgosur, më vonë antifashist (bëri vetëvrasje në emigraion) shkroi dramën agjitative-ekstatike Njeriu i masës, 1920.
            Kontribut të veçantë ekspresionistët dhanë edhe në fushën e prozës tregimtare e cila shquhet për groteskun, ankthin, tëhujësimin – veçori këto të stilit ekspresionist. Vëmendje e veçantë i kushtohet përqeshjes satirike dhe parodike të qytetarëve dhe mikroborgjezëve, ushtrisë dhe shkollës, gjykatës dhe medicinës, paraqitjes së projekteve shkencore-utopike, vegimeve dhe gjendjeve të sëmura të shpirtit dhe të trupit të njeriut. Madhështinë e saj ndërkombëtare proza ekspresioniste e mbërrinë në veprën e Franc Kafkës (1883-1924), e cila paraqet diçka të re në letërsinë botërore, por Kafka megjithatë – para së gjithash me stilin e vet të ngjeshur si te të gjithë klasikët më të mëdhenj – mbetet jashta qendrës së shkollës ekspresioniste. Vepra tregimtare kanë shkruar Maks Brod, Herman Hese, Franc Verfel, Xhems Xhojs, Miroslav Kërlezha etj.
            Ekspresionizmi si lëvizje iracionaliste që u zhvillua paralelisht me dadaizmin dhe futurizmin rus drejtpërdrejt ndikoi edhe në surrealizmin. Historianët francezë të letërsisë nganjëherë konsiderojnë se disa ekspresionistë në të vërtetë janë surrealistët e parë (sidomos Shebarti). Nga krijuesit ekspresionistë padyshim shquhen: në lirikë Trakli dhe deri diku Hajmi, në prozë Kafka, në risitë e teknikës teatrore Brehti. Ekzistojnë letrarë të cilët edhe pas shuarjes së shkollës ekspresioniste vazhdojnë të shkruajnë në të njëjtën mënyrë dhe në të njëjtën frymë (Brehti, Beni).
            Ekspresionizmi përveç arteve figurative dhe teatrit, ka ndikuar fuqishëm edhe në formën dhe në përmbajtjen e filmit pa zë, sidomos të atij francez dhe gjerman.
            Ekspresionizmi edhe pse si rrymë letrare u zhvillua në letërsinë gjermane, ai u përhap edhe në vende të tjera. Ai pati jehonë edhe në letërsinë shqipe. Këtë e konstaton edhe studiuesi dhe poeti ynë i mirënjohur Agim Vinca. Ndër të tjerët, afëri me ekspresionizmin dhe ekspresionistët, konstaon Agim Vinca, ka pasur Migjeni. Ai konstaton se “temat (mjerimi, papunësia, prostitucioni, fatalizmi), personazhet (fëmijët, gratë, murgeshat, mantenutat, studentët, intelektualët kundërshtarë të moralit patriarkalë etj.), vizionet (vizioni i mbinjeriut dhe i botës së re, në njërën anë, por edhe i fundit të botës, në anën tjetër), mjetet shprehëse që përdor ky poet e prozator dhe format letrare që kultivon ai (poezia lirike dhe proza e shkurtër) kanë tipare të shumta ekspresioniste” (Agim Vinca, Kursi i teorive letrare, Shtëpia botuese, Libri shkollor, Prishtinë, 2002, f. 214-215). Në lidhje me këtë Herman Bar shkruante: “Asnjëherë, asnjë kohë nuk ka qenë e tronditur me aq tmerr, me aq frikë nga vdekja. Asnjëherë bota nuk ka qenë aq e heshtur si varri. Asnjëherë njeriu s’ka qenë aq i vogël. Asnjëherë s’është frikësuar aq shumë. Asnjëherë paqja s’ka qenë aq larg, kurse liria aq e vdekur. Nga ky ankth tash ngrihet klithma: njeriu klith për shpirtin e tij, e tërë bota bëhet e vetmja klithmë e ankthit. Edhe arti i bashkohet kësaj klithme, klith në errësirën e thellë, klith në mesnatë, me klithmë thërret shpirtin: ky është ekspresionizmi” (Fric Martini, Istorija nemačke književnosti, Nolit, Beograd, 1971, f.550). 

Comments

Popular posts from this blog

Libra të rinj - Shkarkim falas

Ese për Vitin e Ri

Poezi të zgjedhura nga GJERGJ FISHTA (23 tetor 1870 - 30 dhjetor 1940)