LLOJET E POEZISË LIRIKE




            Ndarja e poezisë lirike në lloje të ndryshme është një nga çështjet më të vështira. Ndarja e poezisë lirike në lloje është bërë në mënyrë të ndryshme, duke filluar nga zhvillimi historik i saj dhe stabilizimit të formave lirike, përmes grupimit të saj sipas temave dhe llojeve të emocionit deri te përpjekjet më të reja të klasifikimit sipas strukturës së vjershave lirike. Në teoritë e ndyshme letrare poezia lirike është klasifikuar në disa grupe. Para se flasim për llojet e ndryshme të poezisë lirike të shohim se si është zhvilluar historikisht ajo.
            Dihet se poezia lirike evropiane është zhvilluar nga poezia antike greke dhe romake. Te grekët e vjetër ajo shënonte këngët të cilat përcilleshin me instrumente muzikore (citrën ose lirën, prej këndej edhe emri lirikë) dhe ndahej në këngë eolase, të cilat i ekzekutonte një këngëtar (Terpander, Alkeu, Safo, Anakreon) dhe këngë korale (Alkman. Stezikor, Ibikos, Pindar). Llojet më të preferuara ishin : odja, himni, skolioni dhe elegjia. Në kohën e lojërave dionizike këndohej dhe ekzekutohej kënga pasionante, patetike, ditirambi, të cilën e ekzekutonte kori i ekzekutuesve të kremtes dionizike. Poezia lirike romake i përvetësoi format ekzistuese të lirikës greke. Poetët romakë të ndikuar nga ata grekë i përvetësuan këto forma dhe shkruan sipas modeleve greke. Kështu, Horaci shkroi oden eolase dhe këngën jambike; Katuli, Tibuli, Propreci dhe Ovidi – elegjinë; Marciali – epigramin. Në mesjetë u krijuan këngët religjioze dhe laike: marianase (mbi Shën Mërinë), kryqësore (për propagandimin e luftërave të kryqëzatave), këngët mbi mëkatin (“Dies irae”), këngët laike oborrtare, sidomos këngët erotike të trubadurëve (minnesang), të cilat më parë u krijuan në Provansë, kurse pastaj u përhapën në të gjitha vendet evroperëndimore. Në të njëjtën kohë lindin edhe lloje të ndryshme të këngëve sentenciale-didaktike, të cilat i recitojnë poetët para publikut dhe, këngët politike-satirike ose këngët lavdëruese-dinastike, të cilat këndoheshin ose recitoheshin. Nga fundi i mesjetës, lirika kultivohet në shkollat e vçanta shoqërore kishtare, të krijuara nga radhët e zanatçinjve, të cilët këndonin këngë kishtare me rastin e procesioneve, lutjeve, varrimeve, kurse më vonë edhe në shoqëritë e pavarura të zanatçinjve dhe shoqërive këngëtare, në të cilat hartohen edhe këngë laike mbi dukuritë e ndryshme të jetës së përditshme (të ashtuquajturat meistergesang). Kjo lirikë lulëzon sidomos rreth viti 1500 në Nirnberg, në Austri (Tirol, Shtajerskë), Çeki, Sllovaki dhe zgjat në disa vise deri në fund të shekulli XIX.
            Në kohësn e renesansës rol prijës në zhvillimin e poezisë lirke e ka Italia. Në poezinë lirike të renesansës shfaqen edhe forma të reja poetike: soneti, kancona, stramboto, sestina, stanca, trioleti, madrigali (Dante, Petrarka, Mikelanxhelo). Zhvillimi i mëvonshëm i lirikës në të gjitha vendet evropiane nuk solli nonjë formë të re të qëndureshme vetëm se zgjerohet tematika dhe përmbajtja ideore e lirikës, duke krijuar forma të shumta të shprehjes lirike. Më vonë, poetët evropianë, duke u njohur me poezine e Lindjes së Afërt dhe të Largët, marrin disa forma të poezisë arabe (gazelin, rubainë), ebrejase (psalmet), të lirikës indase dhe kineze, duke e pasuruar kështu fondin e tyre krijues.
            Megjithatë, edhe më e ndërlikar dhe më e ngatërruar është ndarja e lirikës sipa temave, llojeve të ndjenjave, sipas publikut të cilit i dedikohet, ose sipas qarqeve të cilat i këndon, sipas shtresave shoqërore në të cilat krijohet dhe sipas mënyrave të këngëtimit dhe përcjelljes etj.. Kështu, p.sh. është bërë ndarja në poezinë fetare (religjioze) dhe laike; në poezinë popullore dhe artistike; klasore (oborrtare, kalorsiake, borgjeze), sociale, kishtare, fëmijërore, rinore etj. Sipas temave dhe sipas llojeve të ndjenjave, lirka është ndarë në: erotike, patriotike, e përshpirtshme, satirike, elegjiake, deskriptive, idilike, humoristike, didaktike, së cilës i janë shtuar pastaj edhe llojet nga poezia popullore: këngët e punës, ninananat, ceremoniale, vajet, dhe nga tradita historike: himni, odja, ditirambi, ose format e qëndrueshme poetike: soneti, madrigali, stanca. E tërë kjo ka sjellë deri te një larmi e madhe formash të dala nga parimet e ndryshme të ndarjes. Nga ana tjetër është parë se kjo ndarje është mjaft formale dhe nuk bën ndarjen qenësore të lirikës sipas disa veçorive të brendshme lirike dhe strukturore. Disa teoricienë bashkëkohorë, japin një ndarje të re, të mbështetur në veçoritë më të rëndësishme të poezisë lirike, siç është struktura e brendshme e vjershës ose disa skema tradicionale të formave poetike të qëndrueshme. Ndonëse edhe këtu kemi një larmi duke shkuar nga autori në autor, megjithatë përpjekjet për një ndarje të tillë të re pak a shumë janë të përbashkëta për të gjithë: ato për nga esenca janë të pandashme nga poezia lirike si genus i letërsisë artistike.
            Nga ndarjet e moçme është ruajtur edhe më tej ndarja në lirikën popullore (gojore) dhe artistike (të shkruar). Kuptohet, koncepti i poezisë popullore në letërsitë evroperëndimore, dhe në letërsinë tonë, është diçka më ndryshe: atje me nocionin lirikë “popullore” kuptohen të gjitha këngët të cilave nuk u dihet autori dhe të cilat me gojë ose me shkrim janë përhapur në grupacionet e ngushta profesionale: studentore, të zanatçinjve, ushtarake – luftarake etj. Por ajo që është e përbashkët për të gjitha këto këngë, si dhe për këngët tona lirike gojore, që i ndan nga të shkruarat, është thjeshtësia e tyre dhe stabiliteti i formave shprehëse. Poezia e shkruar është më e ndërlikuar, më artificiale, dedikuar një rrethi më të ngustë lexuesish, një rrethi të njerëzve më të arsimuar; ajo ndryshon format e formësimit dhe të shprehjes varësisht nga atmosfera kulturore-letrare, duke i takuar një formacione të caktuar stilistik letrar (romantizmit, simbolizmit, ekspresionizmit, surrealizmit, lirikës moderne). Kënga lirike gojore, përkundër kësaj, ka format e caktuara të përhershme të figurave dhe të shprehjeve poetike, “format stabile”, të cilat i mundësojnë të jetë e pranueshme dhe e ruajtur në traditën e përcjelljes gojore, çka përsëri nga ana tjetër sjell deri te variantet e shumta të së njëjtës këngë, deri te ndryshimi i variantit të përhershëm i këngës. Këngët e letërsisë gojore, pra, u nënshtrohen ndikimeve të kohës dhe rrethit, duke ndryshuar disa hollësi në variante, por duke mbetur stabile në strukturat e veta thmelore.  Stabiliteti, qëndrueshmëria tradicionale, konsolidimi sitemor i formës dhe i shprehjes – janë veçoritë të lirikës gojore (popullore), të cilat e veçojnë fluktualiteti kërkimor i përhershëm i poezisë lirike (artistike) të shkruar (Maja Boškoviċ Štuli).


Comments

Popular posts from this blog

Libra të rinj - Shkarkim falas

Ese për Vitin e Ri

Poezi të zgjedhura nga GJERGJ FISHTA (23 tetor 1870 - 30 dhjetor 1940)