LLOJET E POEZISË EPIKE




            Pavarësisht nga mënyra e paraqitjes së proceseve jetësore në të cilat realizohet drama e personazheve të zgjedhur, veprat epike mund të sistemohen ose të grupohen në: poezinë epike në vargje ku bëjnë pjesë kënga epike dhe epopeja (epi), dhe në poezinë epike në prozë, ku bëjnë pjesë tregimi, novela dhe romani. Kuptohet se edhe njëra edhe tjetra kanë nënllojet e tyre; poezia epike në vargje përfshin në vete: idilën, poemën romantike, kurse poezia epike në prozë: anekdotën, skicën, rrëfenjën, shumë lloje që qëndrojnë midis poezisë epike, nga një anë dhe poezisë didaktike (mësimore) (përrallëzat, parabolat), historisë, filozofisë etj, nga ana tjetër. Këtu do të merren në shqyrtim ato lloje të poezisë epike më tipike. Të theksojm se ka edhe epe të shkruar në prozë (“Telemaku” i Marmontelit), si dhe tregime dhe romane në vargje (“Eugjen Onjegini”i Pushkinit, “Enoh Arden” i Tenisonit). Të parat mund të llogariten edhe në romane, kurse të dytat dalin nga kuadri i epikës së pastër dhe shumë pjesë të tyre bëjnë pjesë në lirikë.
            Poezia epike në vargje është krijuar në periodat më të vjetra të zhvillimit të letërsisë dhe atë e kanë kultivuar të gjithë popujt deri në shekullin XVIII dhe pjesërisht deri në gjysmën e shekullit XIX. Poezia epike në prozë, sidomos lloji më kryesor i saj – romani, edhe pse ka qenë i njohur nga koha antike, në kuptimin modern u krijua në shekullin XVII, ashtu që në shekullin XVIII të zhvillohet në formën e tij të plotë dhe që në shekullin XX plotësisht ta zëvendësojë epopenë, ashtu që romani u bë “epope e ditëve tona” (Bjelinski). Për këtë arsye disa teoricinë e ndajnë romanin dhe tregimin në gjini të veçanta letrare (gjini latrare romansore).

            Poezia  epike  në  vargje -  u krijua si krijim popullor, si krijim kolektiv i gjithë popullit. Epet më të vjetra popullore kanë qenë epet greke “Iliada” dhe “Odiseja”, të cilët i mëvishen poeti Homer, i cili ka jetuar përafërsisht në shekullin VIII p.e.s. Pavarësisht se këto vepra janë vërtetë krijime të një poeti të caktuar ose në emrin e Homerit fshihet një varg poetësh nga populli, të cilët kanë i krijuar epet greke, këto vepra konsiderohen si epe popullore, sepse në to është shprehur mendimi kolektiv dhe besimet e një populli në shkallën më të ulët të jetës së tij popullore dhe shtetërore (shekujt X-VIII p.e.s.). Vjetërsi të njëjtë kanë edhe epet popullore indase “Mahabharata” (shek. IV p.e.s. – shek. IV i e,s.) dhe “Ramajana” (shek IV ose III p.e.s.) dhe “Gilgameshi” babilonas. Nga epet më të reja popullore më të njohur janë: “Kënga e Rolandit”, te francezët, “Kënga mbi Nybelungët te gjermanët, “Eda” te islandezët, “Kalevala” te finlandezët etj.
            Në të njëjtën kohë, që nga natika e këndej, poetët e veçantë filluan të shkruajnë epe sipas shembullit të “Iliadës” dhe “Odisesë”. Këto janë epe artistike, krijime të poetëve të veçantë, të cilët në veçoritë e tyre kryesore ishin imitime të epeve popullore greke. Kështu poeti romak Virgjili shkroi “Eneidën”, poetët italianë Taso dhe Ariosto: i pari shkroi “Jerusalemi i çliruar”, kurse i dyti “Rolandi i çmendur”, poeti gjerman Klopshtok shkroi epin me emrin “Mesiada”, poeti rus Lomonosov “Petriada”, Naim Frashëri “Histori e Skënderbeut”, Gjergj Fishta “Lahuta e malcisë” etj.

            Epopeja  ose  epi (gr. epos – fjalë, rrëfim) është një nga llojet më të vjetra të poezisë epike, e cila së pari u shfaq si krijim popullor dhe merret si lloj klasik dhe më i pastër i gjinisë epike.
            Epopeja ose epi është forma më e gjerë epike e cila ka një zhvillim të pasur historik. Epet i njohin thuajse të gjith popujt. Edhe epet, si edhe veprat e tjera letrare, janë krijuar në situata të ndryshme historike. Ai krijohet  në ato periudha kur popullit dhe shoqërisë i kanoset ndonjë rrezik shfarosës, dhe nuk kultivohet në epokat e sigurisë, të optimizmit dhe të fuqisë. Kështu, p.sh. poezia jonë popullore u zhvillua në epokën e robërisë turke, kurse rreziku i përhershëm për ruajtjen e pavarësisë nacionale gjatë shekullit XIX, bëri që të gjithë romantikët tanë intensivisht ta kultivojnë poezinë epike. Mentaliteti i njeriut primitiv, tregon gjendjen në të cilën është gjendur njeriu përpara së panjohurës, e cila tek ai shkaktonte pasiguri dhe frikë në një anë dhe entuziazëm në luftën për mposhtjen e së panjohurës nga ana tjetër. Ai e ndjente të dobët veten para forcave objektive të natyrës, të cilave ai u jepte rol mbinatyror. Këto forca ai i mendonte në formën e hyjnive të antropomorfizuara të cilët përzihen në fatet njerëzore. Si rrjedhojë e kësaj bota epike e njeriut  ishte botë e së çuditshmes dhe e fantastikes, botë në të cilën antropomorfizohen edhe bimët, edhe kafshët, edhe gjërat. Në pajtim me këtë edhe personazhet e poezisë epike paraqiten në përmasa të mëdha, gjysmëperëndi – gjysmënjerëz, kurse figura më e shpeshtë në përshkrimin e personazheve është hiperbola. Kur këto forca u ndanë nga gjërat dhe u organizuan si të pavarura, ata morën forma gjigante dhe u bënë hyjni. Të përzier në veprimet njerëzore dhe fatet e tyre, ata u bënë akterë kryesorë në botëkuptimin primitiv mbi botën, i cili shihet në kuptimin mitik të botës, në mit. Këta hyjni ishin të dipunuar ose si mbrojtës ose si armiq ndaj njeriut; më shpesh ndodhte kjo e dyta, sepse ata ishin prodhim i imagjinatës së dobët, të pafuqishme dhe prandaj të njeriut të frikësuar. Prej këndej në mentalitetin primitiv epik fuqishëm zhvillohet domeni i imgjinatës dhe ndjenjës (frika dhe admirimi);  bota epike është botë e çuditshme dhe botë poetike në të cilën njeriu krijon tablot dhe përfytyrimet më fantastike të cilat i shikon me sytë naivë, admirues dhe të frikësuar.
            Epopeja këndon më shpesh për ngjarjet kolektive (luftërat, ekspeditat, fushatat), një përpjekje kolektive në luftë kundër fuqive natyrore, hyjnore dhe njerëzore. Heroi i epopesë lufton për interesa kolektive (krahaso në epikën tonë popullore Mujin e Halilin dhe heronjtë e tjerë), kurse lufta është e orientuar nga ardhshmëria. Edhe pse këndon për ngjarjet e kaluara, poeti epik sheh në to shembujt heroikë të cilët e frymëzojnë për të ardhshmen. Prandaj edhe epika jonë popullore i ka ngazëllyer romantikët tanë para së gjithash me heroizmin e vet, me shembujt e lavdisë dhe madhështisë së dikurshme, me mbretërinë e Skëndebeut, çfarë paraqiste garanci për lavdinë e sërishme dhe ardhshmërinë. Që kolektivi të arrijë sukses në luftën e tij, i është dashur një udhëheqës, hero, trim, tek i cili janë idealizuar veçoritë më të mira të popullit. Heroi kështu bëhet idol, gjysmëperëndi, përfaqësues i pamposhtur i popullit, i cili është më i dashur nga hyjnitë, sepse hyjnëtë janë të pavdekshëm dhe nuk rrezikojnë asgjë, kurse heroi është i vedekshëm dhe me ekspozimin e tij rreziqeve shumë më tepër i obligon njerëzit. Nga këndej dalin edhe veçoritë e epopesë në mesin e të cilave po përmedim: ajo shquhet për rrëfimin madhështor mbi ngjarje jo të zakonshme dhe të rëndësishme që zhvillohen në një botë të çuditshme. Në të paraqitet heroizmi kolektiv dhe individual, por edhe vdekja heroike e heronjve. Epopeja thuajse ekskluzivisht është kënduar në vargje.
            Epet më shpesh janë klasifikuar sipas lëndës që trajtojnë në disa lloje: epi heroik-historik, në të cilin trajtohet ndonjë ngjarje e rëndësishme historike, e lidhur me jetën dhe veprimin e ndonjë heroi. Në këtë lloj epi përmenden: “Iliada” dhe “Odiseja” të poeti Homer, “Mahabharata” (ku flitet për luftën e madhe në fisin Bharata), “Ramajana” (fatkeqësia e Ramës), “Eneida” e poetit romak Virgjili etj., epi romantik, “Rolandi i çmendur” i poetit italian Ludovico Ariosto; epi religjioz , “Komedia hyjnore” e poetit italian, Dante Alighieri, “Parajsa e humbur” e poetit anglez, John Milton, “Mesiada” e poetit gjerman Friedrich Klopstok, “Qerbelaja” e Naim Frashërit etj., epi idilik flet për jetën familjare dhe fatin e njerëzve të thjeshtë, “Hermani dhe Doroteja” e poetit gjerman Johann W. Goethe, epi heroik-komik, përpunon personazhe të parëndësishme qesharakë dhe joheronj dhe ngjarje në stilin dhe mënyrën e epikës heroike, epi mbi kafshët në mënyrë të sinqertë ose komike paraqet shoqërinë dhe fatet njerëzore në figurat e kafshëve “Dhelpra Raineke” e poetit gjerman Johann W. Goethe etj., epi didaktikPunët dhe ditët” të shkrimtarit grek Hesiod, “Gjeorgjiket” e poetit romak Virgjili, epi filozofik, “Mbi natyrën” e poetit filozof Tit Kar Lukrecit etj.

            Kënga  epike – është e një vëllimi shumë më të vogël se epopeja. Në të rrëfehet vetëm për një ngjarje të një rëndësie më të vogël dhe numri i personazheve që merr pjesë në të është më i vogël sesa në ep. Shkurtësia në raport me epin  vjen prej andej se gjatë rrjedhës së rrëfimit në këngë nuk futen episode të ndryshme, pjesë të cilat nuk lidhen ngushtë me veprimin kryesor. Epika jonë popullore, siç e dimë, ka vetëm këngë epike, ku bëjnë pjesë këngët epike historike dhe johistorike. Në mesin e tyre shquhen për bukurinë e tyre artistike këngët e cilklit të Mujit dhe Halilit, pastaj ato të Gjegj Elez Alisë etj.
                                     

Comments

Popular posts from this blog

Libra të rinj - Shkarkim falas

Ese për Vitin e Ri

Poezi të zgjedhura nga GJERGJ FISHTA (23 tetor 1870 - 30 dhjetor 1940)