Ç'janë postulatet e Borit ,idetë e Plankut , Postulatet e Ajnshtajnit dhe relativiteti i përgjithshëm

Redaksi Floripress,në pyetje të shumë lexuesve së "Ç'janë postulatet e Borit ,idetë e Plankut , Postulatet e Ajnshtajnit dhe relativiteti i përgjithshëm" sjellë mterjalin si më poshtë i përgatitur nga Flori Bruqi dhe i bazuar nga të dhënat e shumta si dhe nga roteri shkencor  wikipedia.com.

Ç'janë Postulatet e Borit?

Teoritë e fizikes klasike pranonin rrotullimin e planetëve rreth diellit, pasi planetët nuk kishin ngarkese elektrike ndërsa elektronet ishin me ngarkese dhe sipas teorisë klasike një grimce e ngarkuar ne lëvizje duhet te rrezatonte energji. Duke rrezatuar energji do te vinte një moment ku do te ngelej pa energjinë e nevojshme për te lëvizur dhe duke ju nënshtruar forcave te tërheqjes elektrike duhet te përfundonte ne bërthame. Realiteti ishte kokëforte. Elektronet vazhdonin te lëviznin gjate gjithë kohës. Këtë sekret e zbuloi Bohri, i bazuar ne modelin e Radherfordit, ne kuantet e Plankut dhe ne interpretimin e formulës se Balmerit, ne 1913 formuloi teorinë qe thuhet se revolucionoi një fizike te tere.
Postulati I Pare : Elektronet e atomit te Rutherfordit nuk mund te ndodhen ne çdo orbite. Ato ndodhen vetëm ne disa orbita te caktuara, qe quhen orbita stacionare (te qendueshme), ne te cilat elektronet nuk rrezatojnë energji edhe pse janë lëvizje me nxitim te drejtuar drejt bërthamës.
Postulati I Dyte : Elektroni lëviz rreth bërthamës ne një mënyre te tille qe forca centrifuge ekuilibron ekzaktesisht tërheqjen elektrostatike te bërthamës
Postulati I Trete : Momenti këndor i elektroneve ne orbitën stacionare është një shumëfish i madhësisë h/2p, ku h është konstantja universale e Plank-ut.
Postulati I Katërt : Kur një elektron kalon nga një orbite stacionare me me shume energji ne një orbite stacionare tjetër me me pak energji, diferenca e energjisë emërtohet ne formën e një rrezatimi me një energji te dhëne, ose siç thuhet ne fizike, ne formën e kuanteve te Plank-ut, qe ne reastin e rrezatimit elektromagnetik u quajtën fotone. Ne kuadër te postulatit te katërt ai sqaron se elektroni qe gjendet ne orbite stacionare absorbon(thith) vetëm ato foton energjia e te cilit bene te mundur kalimin ekzakt te elektronit nga një orbite stacionare ne një tjetër.

Ç'janë Postulatet e Ajshtajnit?

Teoria speciale e relativitetit bazohet mbi dy postulate të propozuara nga A.Ajshtajni në 1905:
Postulati i parë: (Parimi i relativiteti të Ajshtajnit) Ligjet e fizikës janë të njëjta në të gjitha sistemet inerciale të referimit ( ose në asnje eksperiment fizik nuk mund të vihet në dukje prehja apo L.d.nj e sistemeve inercial ). Postulati i dytë (Parimi i konstantes së shpejtësisë) Shpejtësia e dritës është e pavarur nga lëvizja e burimit ( Shpejtësia e dritës ka të njëjtën vlerë ne të gjitha sistemet inercial te referimit ) Postulati i parë është një zgjerim i parimit të relativitetit të Njutonit .Ai shpall se ligjet e fizikes janë absolute ,universale dhe të njëjta për të gjithë vëzhguesit inercialë ,Ligjet që janë të vërteta për një vëzhgues inercial nuk mund të cënohen nga asnjë vëzhgues tjetër inercial.Pra jo vetëm me anë të dukurive mekanike ,por as me dukuritë elektromagnetike (optike )nuk jemi në gjendje të përcaktojme nëse një sistem lëviz apo është në prehje , shpejtësia e tij nuk hyn fare ne llogaritje . Postulati i dyte pershkruan një veti të përbashkët te të gjtha valëve p.sh. shpejtësia e përhapjes së valëve zanore nuk varet nga lëvizja e burimit të tyre, kur një automobil që i afrohet një vrojtuesi lëshon një sinjal zanor frekuenca që kapet nga vrojtuesi rritet sipas efektit Doppler , por shpejtësia e përhapjes së valëve zanore në ajër nuk varet nga shpejtësia e automobilit . Me këtë parim shpjegohet rezultati negativ i eksperimentit të Majkellson – Morleyt .Ky parim është në kundërshtim të plote me parimet e mekanikës klasike.Sipas Ajshtajnit shpejtësia është relative për çdo objekt materil , por jo per driten . Konceptet Njutoniane mbi hapësirën dhe kohën nuk vlejnë më .

Ç'është Teoria e Borit për atomin e hidrogjenit

Bori bashkoi idetë e Radherfordit mbi bërthamën dhe idetë e Plankut e të Ajnshtajnit mbi kuantet e energjisë dhe fotonet për të shpjeguar qëndrueshmërinë dhe spektrin e atomit të hidrogjenit mbi bazën e dy postulateve të tij, duke arritur në kuantizimin e vlerave të energjisë së elektonit në atom.

Ky aplet ilustron atomin e hidrogjenit sipas modelit grimcor dhe atij valor. Ju mund të zgjidhni numrin kuantik themelor n. Pjesa në të djathtë e grafikut përfaqëson nivelet energjitike në atom. Poshtë grafikut mund të lexoni vlerën e rrezes së orbitës r dhe energjinë e plotë perkatese E.

Në se ju provoni të ndryshoni rrezen e orbitës duke mbajtur butoni e mausit të shtypur, kjo do të çoj në përgjithësi në një gjendje stacionare të paqëndrueshme. Për opsionin "Modeli valor": Vija e valëzuar jeshile, e cila simbolizon valën e De Brojlit, nuk do të mbyllet në të shumtën e rasteve. Vetëm në qoftëse perimetri i rrethit është shumfish i gjysmëgjatësive së valës, merret vala stacionare.

Ç'është Relativiteti i përgjithshëm?

Një vrimë e zezë e simuluar me një masë totale prej dhjetë masash diellore siç shikohet nga një distancë prej 600 kilometrash me Udhën e Qumështit në sfond.

Relativiteti i përgjithshëm ose Teoria e relativitetit të përgjithshëm është një teori gjeometrike e gravitacionit e publikuar nga Albert Ajnshtajni në 1916. Në fizikën moderne teoria konsiderohet si një nga përshkrimet më të përkryera të gravitetit. Ajo unifikon relativitetin special dhe ligjin Njutonian të gravitetit universal, dhe e përshkruan gravitetin si një veti gjeometrike të hapësirës dhe kohës, ose hapësirë-kohës. Në veçanti, kurbatura e hapësirë-kohës është e lidhur direkt me momentin katër-dimensional (relacioni mbi masë-energjinë dhemomentin linear) ose çfarëdo lënde dhe rrezatimi që mund të jenë të pranishme. Relacioni jepet në mënyrë specifike nga ekuacionet e fushës të Ajnshtajnit, një sistem ekuacionesh diferenciale pjesore.

Parashikimet e relativitetit të përgjithshëm ndryshojnë shumë nga ato të fizikës klasike, veçanërisht përsa i përket rrjedhës së kohës, gjeometrisë së hapësirës, lëvizjes së trupave gjatë rënies së lirë, dhe propagimit të dritës. Shembuj të këtyre ndryshimeve përfshinë bymimin gravitacional të kohës, zhvendosjen gravitacionale të dritës, dhe vonesën kohore gravitacionale. Parashikimet e relativitetit të përgjithshëm janë konfirmuar në të gjitha observimet dhe eksperimentet e deri tanishme. Edhe pse relativiteti i përgjithshëm nuk është e vetmja teori relativiste e gravitetit, ajo është teoria më e thjeshtë që është konsistente me të dhënat eksperimentale. Megjithatë pyetje të papërgjigjura ngelen akoma, më themelorja e të cilave është se si mundet që teoria e relativitetit të përgjithshëm të bashkohet me ligjet e fizikës kuantikenë mënyrë që të japë një teori të plotë dhe të vetë-qëndrueshme të gravitetit kuantik.

Teoria e Ajnshtajnit ka aplikime të rëndësishme astrofizike. Ajo dëshmon rreth ekzistencës së vrimave të zeza — rajone të hapësirës në të cilat hapësira dhe koha janë të deformuara në një mënyrë të tillë që as drita nuk mund të largohet — këto objekte janë gjendjet finale për yjetmasivë. Ka evidenca se vrima të zeza yjore si dhe varietete më masive të vrimave te zeza janë të përgjegjshme për rrezatimin intensiv të lëshuar nga disa objekte astronomike si bërthamat galaktike aktive ose mikrokuazarët. Përkulja e dritës nga graviteti çon në fenomenin elentës gravitacionale, ku imazhe të shumëfishta të të njëjtit objekt të largët astronomik janë të dukshme në qiell. Relativiteti i përgjithshëm parashikon gjithashtu ekzistencën e valëve gravitacionale, të cilat janë matur në mënyrë indirekte ; një matje direkte është qëllimi kryesor i projekteve si LIGO. Për më tepër, relativiteti i përgjithshëm formon themelin e modeleve kontemporane kozmologjiketë universit në zgjerim.

Pas publikimit të teorisë së relativitetit special në 1905, Ajnshtajni filloi të mendonte se si të inkorporonte gravitetin në themelin e ri relativist. Ne 1907, duke filluar me një eksperiment mendor te thjeshte që përfshinte një vëzhgues në rënie të lire, ai filloi atë çka do të bëhej një periudhe kërkimi tete-vjeçare për një teori relativiste graviteti. Pas shumë mundimesh dhe rrugësh pa krye, puna e tij u kulminua në nëntor të 1915 me prezantimin para Akademisë Prusiane të Shkencave me ato që tani njihen si ekuacionet e fushës të Ajnshtajnit. Këto ekuacione specifikojnë se si gjeometria e hapësire kohës influencohet nga prezenca e lendes, ato formojnë bazën e teorisë së relativitetit të përgjithshëm të Ajnshtajnit.[1]

Ekuacionet e fushës te Ajnshtajnit janë jolineare dhe si rrjedhoje shumë të vështira për tu zgjidhur. Ajnshtajni përdori përafrime për të marrë parashikimet fillestare të teorisë. Por që në fillim të 1916, astrofizikani Karl Schwarzschild gjeti zgjidhje e pare ekzakte jo-triviale te ekuacioneve të fushës të Ajnshtajnit, te ashtuquajturën metrika e Shvarccildit. Kjo zgjidhje hodhi themelet për përshkrimin e fazave finale te kolapsit gravitacional, ne objekte kozmike që sot njihen si vrimat e zeza. Në të njëjtin vit, hapat e para drejt përgjithësimit të zgjidhjes së Shvarccildit në objekte të ngarkuara elektrikisht u morën, të cilat eventualisht rezultuan në zgjidhjen Reissner-Nordström, që tani lidhet me vrima të zeza të ngarkuara.[2] Në 1917, Ajnshtajni e aplikoi teorinë e tij mbi të gjithë universin, duke i dhëne lindje fushës të kozmologjisë relativiste. Në linje me mendimet e kohës, ai hipotezoi se universi që statik, kështu që ai shtoi një parametër të ri mbi ekuacionet origjinale të fushës —konstanten kzomologjike — në mënyre që të riprodhonte këto "vëzhgime".[3] Megjithatë në 1929, puna e Habellit dhe të tjerëve tregoi se universi po zgjerohej. Kjo shpjegohet nga zgjidhjet kozmologjike zgjeruese të gjetura nga Friedmann në 1922, të cilat nuk kërkojnë prezencën e një konstanteje kozmologjike. Lemaître i përdori këto zgjidhje për të formuluar versionet më të hershme të modeleve të big bangut, në të cilat universi ynë ka evoluar nga një gjendje shumë e nxehte dhe shumë e dendur.[4] Ajnshtajni më vonë deklaroi se shtimi i konstantes kozmologjike që gabimi më i madh i jetës së tij.[5]

Gjate asaj periudhe, relativiteti i përgjithshëm ngeli si një objekt kurioziteti midis teorive të atëhershme fizike. Edhe pse ishte e qarte që teoria ishte superiore në krahasim me gravitetin Njutonian, dhe parimet e teorisë ishin konsistente me relativitetin special si dhe në të njëjtën kohe ajo shpjegonte shumë efekte të pashpjeguara nga teoria Njutoniane. Vete Ajnshtajni në 1915 tregoi se si teoria e tij shpjegonte përparimin anormal të perihelit të planetit të Mërkuri pa futur parametra arbitrare ("faktore pa baza").[6] Gjate kësaj kohe, në 1919 një ekspedite e udhëhequr nga Edingtonikonfirmoi parashikimin e relativitetit të përgjithshëm për përkuljen e dritës yjore nga dielli,[7] duke e bërë Ajnshtajnin menjëherë një personazh të famshëm në skenën publike.[8] Megjithatë teoria hyri në skenën e fizikës teorike dhe astrofizikës vetëm me zhvillimet të bëra midis viteve 1960 dhe 1975, periudhe që tani njihet si Koha e arte e relativitetit të përgjithshëm. Fizikanet filluan të kuptonin konceptin e vrimës së zeze, dhe i identifikuan këto objekte astronomike si kuazare.[9] Më vonë teste akoma më të sakta vazhduan të konfirmojnë fuqinë parashikuese të teorisë,[10] dhe kozmologjisë relativiste, e cila, gjithashtu u be objekt i konfirmimeve eksperimentale.[11]

Nga mekanika klasike tek relativiteti i përgjithshëm

Relativiteti i përgjithshëm kuptohet më mirë duke ekzaminuar ngjashmëritë dhe tiparet dalluese nga fizika klasike. Hapi i pare është të kuptuarit e faktit se mekanika klasike dhe ligjet e Njutonit të gravitetit pranojnë një përshkrim gjeometrik. Kombinimi i këtij përshkrimi me ligjet e relativitetit special rezulton në një derivim heuristik të relativitetit të përgjithshëm.[12]

Gjeometria e gravitetit Njutonian

Në themel të mekanikës klasike është ideja se lëvizja e objekteve mund të përshkruhet si një kombinim i lëvizjes së lirë (ose inerciale), dhe devijimet nga kjo lëvizje. Devijime të tilla shkaktohen nga forca të jashtme që veprojnë mbi trupin sipas ligjit të dyte të Njutonit, i cili pohon se forca që vepron mbi një trup është e barabarte me masën inerciale të trupit herë nxitimin e tij.[13] Lëvizja e preferuar inerciale lidhet me gjeometrinë e hapësirës dhe kohës : në një sistem standard reference të mekanikës klasike, objektet në lëvizje të lirë lëvizin në vijë të drejtë me shpejtësi konstante. Në zhargonin teknik, trajektoret e tyre janë gjeodezikë, vija botërore të drejta në hapësirë-kohë.[14]

Një top që bie në shesh në një raketë që kryen lëvizje të nxituar (majtas), dhe në Tokë (djathtas)

Nga ana tjetër, njëri mund të mendojë se lëvizja inerciale, po të identifikohet duke vëzhguar lëvizjen aktuale të trupave si dhe duke marre parasysh efektin e forcave të jashtme (si elektromagnetizmi ose të fërkimit), mund të përdoret për të përcaktuar gjeometrinë e hapësirës, si dhe të koordinatëskohore. Megjithatë, këtu kemi një dilemë kur marrim parasysh rolin e gravitetit. Sipas ligjit të gravitetit të Njutonit, i cili u verifikua eksperimentalisht nga eksperimente si ato të Eötvös dhe pasardhëseve të tij (shikoni eksperimenti i Eötvös), ekziston një universalizëm i rënies së lirë (i njohur gjithashtu si principi i dobët i ekuivalencës, ose barazimi universal i masës gravitacionale pasive dhe masive) : trajektorja e një trupi prove në rënie të lire varet vetëm tek pozicioni dhe shpejtësia fillestare e tij, por jo në vetitë materiale të trupit.[15] Një version i thjeshtuar i këtij parimi është i përfshirë në eksperimentin e ashensorit të Ajnshtajnit, i ilustruar në figurën në të djathtë : për një vëzhgues në një dhomë të vogël të mbyllur, është e pamundur të vendosësh, vetëm në bazë të trajektores së përshkruar nga trupa si për shembull një top në rënie të lire, nëqoftëse dhoma është në prehje në fushën gravitacionale, ose në prehje në një hapësire brenda një rakete që lëviz me nxitim lart.[16]

Me universalitetin e rënies së lire, del se nuk ka ndonjë dallim të vëzhgueshem midis lëvizjes inerciale dhe lëvizjes nën influencën e një forcë gravitacionale. Kjo sugjeron përcaktimin e një klase të re të lëvizjes inerciale, pra te objekteve në rënie të lire nën influencën e gravitetit. Kjo klase e re e lëvizjeve të preferuara, përcakton gjithashtu, gjeometrinë e hapësirës dhe kohës në terma matematike, ajo është lëvizja gjeodezike e lidhur me një lidhje specifike që varet tek gradienti i potencialit gravitacional. Hapësira në këtë ndërtim, akoma zotëron një gjeometri Euklidiane. Megjithatë, hapësirë koha si e tërë është me e komplikuar se kaq. Duke përdorur eksperimente mendore të thjeshta mund të tregohet se po të ndjekim trajektoren në rënie të lire të thërrmijave të ndryshme provash, rezultati i transportimit te vektorëve të hapësirë-kohës që tregojnë shpejtësinë e thërrmijës (vektorë kohore) do të variojë me trajektoren e thërrmijës ; nga pikëpamja matematike, lidhja Njutoniane nuk është e integrueshme. Nga kjo, mund të deduktojmë se hapësirë-koha është e kurbuar. Rezultati është një formulim gjeometrik i gravitetit Njutonian duke përdorur vetëm konceptekovariante, pra një përshkrim i cili është i sakte në çdo sistem koordinativ.[17] Në këtë përshkrim gjeometrik, efektet valore — nxitimi relativ i trupave në rënie të lire — është i lidhur me derivatin konektiv, që tregon se si gjeometria e modifikuar shkaktohet nga prezenca e masës.[18]

Përgjithësimi relativistik

Koni dritor

Edhe pse graviteti Njutonian është një teori intriguese, themeli i saj është, mekanika klasike e cila është thjesht, rasti limit i mekanikës relativiste (speciale).[19] Në gjuhën e simetrisë : kur graviteti mund të neglizhohet, fizika posedon një invariance Lorenciane si në relativitetin special në krahasim me invariancën e Galileut në mekanikën klasike (Simetria përcaktuese e relativitetit special është grupi i Poincaré që përfshin translatimet dhe rrotullimet). Dallimet mes të dyjave bëhen të mëdha kur merremi me shpejtësi që përafrohen me shpejtësinë e dritës, dhe fenomene të tjera të energjisë së lartë.[20]

Simetria e Lorencit sjell me veten saj disa struktura shtese të cilat luanje role të rëndësishme. Ato përcaktohen nga një set konesh dritore (shikon figurën në të djathte). Konet dritore përcaktojnë një strukture kauzale : për çdo ngjarje A, ekziston një bashkësi ngjarjesh që në parim ose influencojnë ose mund të influencohen nga A nëpërmjet sinjaleve ose bashkëveprimeve që nuk mund të udhëtojnë më shpejt se drita (si ngjarja B tek figura), dhe një bashkësi ngjarjesh për të cilat influencimi është i pamundur (si ngjarja C tek figura). Këto bashkësi janë të pavarura nga vëzhguesi.[21] Në lidhje me vijat botërore të thërrmijave në rënie të lire, koni dritor mund të përdoret për të rindërtuar një metrike semi-Rimaniane hapësinore kohore, të paktën deri tek një faktor skalar pozitiv. Në terma matematike, kjo përcakton një strukture konformale.[22]

Relativiteti special përcaktohet në mungesë të gravitetit, kështu që për aplikime praktike, ai është i mundur vetëm kur graviteti mund të neglizhohet. Po të sjellim në loje gravitetin dhe të marrim parasysh se rënia e lire është universale, një logjike analoge mund të aplikohet si ne seksionin e mëparshëm : pra nuk ekzistojnë sisteme inerciale referimi globale. Në vend të tyre kemi kënde të përafërta inerciale që lëvizin përkrah thërrmijave në rënie të lire. E përkthyer në gjuhën e hapësirë kohës : vijat e drejta janë vija kohore që përcaktojnë një kënd inercial pa gravitet janë të shndërruara në vija që janë të përkulura në lidhje me njëra tjetrën, të cilat sugjerojnë që përfshirja e gravitetit kërkon një ndryshim të gjeometrisë së hapësirë kohës.[23]

Ekuacionet e Ajnshtajnit

Formulimi i versionit gjeometrik, relativistik të efekteve të gravitetit çon tek çështja e burimit të gravitetit. Në gravitetin Njutoninan burimi është masa. Në relativitetin special, masa del të jetë pjesë e një madhësie me të përgjithshme të quajtur tensori i energji-momentit, i cili përfshin si dendësinë e energjisë ashtu edhe atë te vrullit si dhe stresin (pra, shtypjen dhe shkarjen).[24] Duke përdorur parimin e ekuivalencës, ky tensor mund të përgjithësohet lehtësisht në hapësirë-kohën e kurbuar. Duke përdorur më tej analogjinë me gjeometrinë e gravitetit Njutonian, është e natyrshme të hipotezojmë se ekuacionet e fushës për gravitetin e lidhin këtë tensor me tensorin e Riçit, i cili përshkruan një klasë të caktuar te efekteve valor : ndryshimi në volum për një re të vogël të thërrmijave prove që zakonisht janë në prehje, dhe me pas janë në rënie të lire. Në relativitetin special, konservimi i energjisë dhe momentit (impulsit) i korrespondon pohimit se tensori i energji-momentit është i lire nga divergjenca. Kjo formulë, gjithashtu, mund të përgjithësohet në hapësirë-kohën e kurbuar duke zëvendësuar derivatet pjesore me manifoldet - e kurbura korresponduese, derivatet kovariantetë studiuara në gjeometrinë diferenciale. Me këtë konditë shtese - divergjenca kovariante e tensorit të energji-momentit, dhe çfarëdo që është në anën tjetër të ekuacionit, është zero — bashkësia më e thjeshte e ekuacioneve janë ato që quhen ekuacionet (e fushës) të Ajnshtajnit :

Në anën e majtë kemi kombinimin specifik që është i lirë nga divergjenca të tensorit të Ricit  dhe metrikën e njohur si Tensori i Ajnshtajnit. Në veçanti,

është kurbatura skalare. Tensori i Ricit ne vetvete është i lidhur me tensorin e kurbaturës së Rimanit i cili është me i përgjithshëm nga relacioni

Në anën e djathte, T_ab kemi tensorin e energji-momentit. Të gjithë tensorët shkruhen në notacionin e indeksit abstrakt.[25] Parashikimet e teorisë janë ballafaquar me rezultatet observuese përorbitat planetare (ose, për regjimin e gravitetit të dobët, limiti i shpejtësisë së ulet është ai i mekanikes Njutoniane), konstantja e proporcionalitetit mund të fiksohet si κ = 8πG/c⁴, me G konstantja gravitacionale dhe c shpejtësia e dritës.[26] Kur lënda nuk është e pranishme, në mënyre që tensori i energji momentit të zhduket marrim ekuacionet e Ajnshtajnit në vakum,

Ka disa alternativa te relativitetit të përgjithshëm të ndërtuara mbi të njëjtat premisa, të cilat përfshinë rregulla shtese dhe disa kondita të tjera, të cilat japin ekuacione të ndryshme të fushës. Shembuj janë Teoria Brans-Dicke, teleparalelizmi, dhe teoria e Ajnshtajn-Kartanit.[27]

Derivimet e përshkruara në seksionin e mëparshëm përmbajnë të gjitha informatat e nevojshme për të përcaktuar relativitetin e përgjithshëm, ato përshkruajnë vetitë e saj kyçe, dhe adresojnë një pyetje me rëndësi vendimtare në fizikë, domethënë si mund të përdoret teori për ndërtimin e modelit.

Përcaktime dhe vetitë bazë

Relativiteti i përgjithshëm është një teori e gravitacionit se metrikës. Në thelbin e saj janë ekuacionet e Ajnshtajnit, të cilat përshkruajnë lidhjen midis gjeometrisë për një manifold katër-dimensional gjysmë Riemannian që përfaqëson hapësirë-kohën nga njëra anë, dhe energji-impulsin të përmbajtura në këtë hapësirë kohën nga anën tjetër.[28] Fenomeneve që në mekanikën klasike janë atribuuar veprimit të forcës së gravitetit (të tilla si rënie e lirë, lëvizja orbita, dhe trajektoret e anijeve kozmike), korrespondojnë me lëvizje inerciale brenda një kurbaturë të hapësirë-kohës, në relativitetin e përgjithshëm, nuk ka forcë gravitacionale që i përkul objektet nga trajektorja e tyre natyrore drejtvizore. Në vend të kësaj, graviteti shkakton ndryshime në vetitë e hapësirës dhe kohës, ndryshime të cila ndyshojnë shtigjet e mundshme që materia do të ndjekë natyrshëm.[29] Kurbatura shkaktohet nga prezenca e materies, vektori energji-moment i materies. Po të parafrazojmë relativistin John Archibald Wheeler, hapësirë-kohën i tregon lendes se si të lëvize ; materia i tregon hapësirë-kohën si të kurbohet.[30]

Edhe pse relativiteti i përgjithshëm zëvendëson skalarin potenciale gravitacional të fizikes klasike me një tensor simetrik të rendit të dytë, i pari reduktohet tek i fundit në disa raste të kufizuara. Përfusha të dobëta gravitacionale dhe shpejtësi të ngadalta në lidhje me shpejtësinë e dritës, parashikimet e teorisë konvergojnë me ato të Ligjin e gravitetit universal te Njutonit . [31]

Meqenëse është ndërtuar duke përdorur tensorë, relativiteti i përgjithshëm shfaq kovariance të përgjithshme : ligjet e saj dhe ligjet e tjera të formuluara brenda kuadrit të përgjithshëm relativist-marrin formë të njëjtë në të gjitha sistemet koordinativ.[32] Për më tepër, teoria nuk përmban asnjë strukture sfond invariant gjeometrike. Kjo kështu kënaq një parim më të rrepte te parimit të përgjithshme të relativitetit, d.m.th se ligjet e fizikës janë të njëjta për të gjithë vëzhguesit.[33] Vendor, e shprehur si në parim e ekuivalencës, hapësirë kohën është një hapësirë minkovskiane, dhe ligjet e fizikes kanë invariance lokale lorenciane. [34]

Ndërtimi i modeleve

Koncepti bazë i ndërtimit të modeleve të relativitetit të përgjithshëm është ai i zgjidhja e ekuacioneve të Ajnshtajnit. Duke pasur parasysh dy ekuacionet e Ajnshtajnit dhe ekuacionet e përshtatshme për vetite e lendes, një zgjidhje e tillë konsiston në një gjysmë manifold të veçantë-riemannian (përcaktuar zakonisht duke i dhënë metrikën në koordinata specifike), dhe fushat e materies të përcaktuara në këtë manifold. Materia dhe gjeometria duhet të plotësojë ekuacionet e Ajnshtajnit, kështu që në mënyrë të veçantë, tensori i energji-impulsit i lëndës duhet të jetë pa divergjenca. Lënda duhet, sigurisht, të përmbushë çfarëdo ekuacionet plotësuese që vihen ne vetitë e saj. Me pak fjalë, një zgjidhje e tillë është një univers model që përmbush ligjet e relativitetit të përgjithshëm, dhe mundësisht ligje të tjera që qeverisin çfarëdo lende mund të jetë e pranishëm. [35]

Ekuacionet e Ainshtainit janë ekuacione diferenciale pjesore jolineare dhe, si të tilla, janë të vështira për të zgjidhur saktësisht.[36] Megjithatë, një numër i zgjidhjeve të sakta janë të njohura, edhe pse vetëm pak kanë aplikime të drejtpërdrejta fizike.[37] Zgjidhje më të sakta të mirë-njohura, dhe ato që janë më interesante nga pikëpamja fizike e parë, janë zgjidhja e Schwarzschild, zgjidhja Reissner Nordstrom dhe metrika e Kerrit, secili i korrespondon një lloji të caktuar të vrimës së zezë në një univers tjetër bosh,[38] dhe Friedmann-Lemaître-Robertson-Walker dhe universi de Sitter, secili duke e përshkruar një zgjerim specifik te kozmosit.[39] Zgjidhjet e sakta me interes të madh teorik përfshijnë metriken Gödel (i cili hap mundësinë intriguese te udhëtimit në kohë në hapësirë kohën e lakuar), zgjidhja Taub-NUT (një univers model që është homogjen, por anizotropik), dhe zgjidhjen Anti-de Siter (e cila kohët e fundit ka marrë rëndësi në kontekstin e asaj që quhetkonjektura e Maldacenës).[40]

Duke pasur parasysh vështirësitë e gjetjes së zgjidhjeve të saktë, ekuacionet e fushës së Ajnshtajnit zgjidhen shpesh nga integrimi numerik në një kompjuter, ose duke marrë në konsideratë perturbacionet e vogla të zgjidhjeve të sakta. Në fushën e relativitetit numerik, kompjutera të fuqishëm janë të punësuar për të simuluar gjeometria e hapësirë kohën dhe për të zgjidhur ekuacionet e Ajnshtajnit për situatat interesante si dy vrima të zeza që përplasen.[41] Në parim, këto metoda mund të aplikohet në çdo sistem, duke ditur burime të mjaftueshme për kompjuterin, dhe mund t'i drejtohen pyetje thelbësore të tilla si Singularitete të zhveshura. Zgjidhje të përafërta mund të jetë gjetur nga teori perturbuese si graviteti i linearizuar[42] dhe përgjithësimin e tij, post zgjerimi njutonian, të cilat janë zhvilluar nga Ajnshtajni. Kjo e fundit ofron një qasje sistematike për zgjidhjen për gjeometrinë e hapësirë-kohës që përmban një shpërndarje të lëndës që lëviz ngadalë krahasuar me shpejtësinë e dritës. Zgjerimi përfshin një seri të termave, kushtet e para përfaqësojnë gravitetin njutonian, ndërsa kushtet më vonë ndonjëherë paraqesin korrigjime të vogla të teorisë për shkak të relativitetit të përgjithshëm të Njutonit.[43] Një zgjatje e ky zgjerim është formalizmi i parametrizuar post-Njutonian (PPN), i cili lejon krahasime sasiore midis parashikimeve të relativitetit të përgjithshëm dhe teorive alternative.[44]

Rrjedhojat e teorisë se Ajnshtajnit

Relativiteti i përgjithshëm ka një numër pasojash fizike. Disa të ndjekin direkt nga aksiomat teorisë së, ndërsa të tjerët kanë bërë e qartë vetëm në rrjedhën e viteve nëntëdhjetë e hulumtimit që pas publikimit fillestar Ajnshtajnit.

Bymimi kohor gravitacional dhe zhvendosja e frekuencës

Paraqitje skematike e zhvendosjes në të kuqe gravitacionale te një valë dritore që emetohet nga sipërfaqja e një trupi masiv

Po të pranojmë se parimi i ekuivalencës është i vërtete, [45] graviteti ndikon mbi kalimin e kohës. Drita (vala e dritës) që humbet në një pus graviteti spostohet në blu, ndërsa drita që dërgohet në drejtim të kundërt (d.m.th. ngjitje nga pusi i gravitetit) është RedShift ed ; kolektivisht, këto dy efekte janë të njohura si ndryshim të frekuencave gravitacionale. Më në përgjithësi, proceset që ndodhin pranë një trupi masiv ndodhin më ngadalë kur krahasohet me proceset që ndodhin më larg, ky efekt është i njohur si bymimi i kohës. [46]

RedShift gravitacional është matur në laborator [47] dhe duke përdorur vëzhgime astronomike. [48] Bymimi kohor gravitacional në fushë gravitacionale të tokës ka qenë e matur disa herë duke përdorur orë atomike, [49] ndërsa vlefshmëria në vazhdim është dhënë si një efekt anësor i funksionimit të GPS (GPS). [50] Testet në fusha të forta gravitacionale janë siguruar nga vëzhgimi i një binar pulsaresh.[51] Të gjitha rezultatet janë në marrëveshje me relativitetin e përgjithshëm.[52]Megjithatë, në nivelin aktual të saktësisë, këto vërejtje nuk mund të dallojnë midis relativitetit të përgjithshëm dhe teorive të tjera në të cilat është parim i ekuivalencës është e vlefshme.[53]

Përkulja e dritës dhe vonesa kohore gravitacionale

Relativiteti i përgjithshëm parashikon që rruga e dritës është e përkulur në një fushë gravitacionale ; drita kur kalon pranë një trupi masiv përkulet ndaj atij trupi. Ky efekt është konfirmuar nga vëzhgimi i dritës se yjeve të largët dhe kuasareve e cila përkulet kur kalon pranë Diellit.[54]

Përkulja e dritës (e dërguar nga pozicioni i treguar me blu) afër një trupi kompakt (te tregua në gri)

Kjo dhe parashikimet e lidhura vine nga fakti se drita vijon ato që janë quajtur vija-dritore ose gjeodezikbosh -një përgjithësim të linjave të drejta përgjatë të cilave drita udhëton në fizikës klasike. Gjeodezike të tilla janë një përgjithësim iinvariancës të shpejtësisë së dritës në relativitetin special. [55] Po të ekzaminojmë model të përshtatshëm te hapësirë kohës (ose të jashtme zgjidhje Schwarzschild ose, për më shumë se një masë të vetme, Zgjerimi post-Njutonian ),[56] shumë efekte të gravitetit dalin në lidhje me dritën. Edhe pse përkulja e dritës mund të derivohet nga një zgjerim i universalitetit të rënies së lirë tek drita, (([57] këndin e devijimit që rezulton nga një llogaritje e tillë është vetëm gjysma e vlerës së dhënë nga relativiteti i përgjithshëm. [58]

Lidhur ngushtë me shmangie të lehta është vonesa kohore gravitacionale (ose efekti Shapiro), fenomen që sinjalet e dritës duan më shumë kohë të lëvizin nëpër një fushë gravitacionale se ata në mungesë të kësaj fushe. Ka pasur teste të shumta të suksesshëm të këtij parashikimi. [59] Në formalizmin post njutonian të parametrizuar (PPN), matje të përkuljes së dritës dhe vonesës gravitacionale kohore përcaktojnë një parametër të quajtur , i cili kodon ndikimin e gravitetit në gjeometrinë e hapësirës. [60]

Valët Gravitacionale

Unazë thërrmijash prove të cilat rrinë pezull në hapësirë

Unazë thërrmijash provë të influencuara nga vala gravitacionale

Një nga analogjitë e shumta midis gravitetit të një fushe të dobët dhe elektromagnetizmit është që, në analogji me valët elektromagnetike, kemi ekzistencën e valëve gravitacionale : shqetësime në metrikën e hapësirë kohës që propagojnë meshpejtësinë e dritës.[61] Tipi më i thjeshte i valëve të tilla mund të vizualizohet nga veprimi mbi një unaze thërrmijash që rrinë pezull (imazhi në të djathte). Një valë sinusoidale që kalon përmes kësaj unazë në drejtim të lexuesit e shformon unazën në një mënyre ritmike karakteristike, (imazhi i animuar në të djathtë).[62] Meqenëse ekuacionet e Ajnshtajnit të fushës janë jo-lineare, valët gravitacionale në mënyrë arbitrare nuk i binden parimit të mbivendosjes lineare, duke bërë përshkrimin e tyre të vështirë. Megjithatë, për fushat e dobëta, një përafrim linear mund të bëhet. Valët gravitacionale të linearizuara në mënyrë të tillë janë mjaft të sakta për të përshkruar valë jashtëzakonisht të dobëta që pritet të mbërrijnë këtu në tokë nga ngjarjeve kozmike të largëta , të cilat në mënyrë tipike rezultojë në rritjen dhe rënien relative të distancave nga  ose më pak. Metodat e analizave të të dhënave në mënyrë rutinore përdorin faktin se këto valë mund të linearizohen duke përdorur dekompozimin e Furierit.[63]

Disa zgjidhje të sakta i përshkruajnë valët gravitacionale pa ndonjë përafrim, p.sh., një tren valësh që udhëton përmes hapësirës boshe [64] ose i ashtë-quajturi universi i Gowdit , një varietetet i zgjerimit të kozmosit i mbushur me valët gravitacionale. [65] Por, për valët gravitacionale të prodhuar në situata astrofizike përkatëse, të tilla si në bashkimin e dy vrimave të zeza, metodat numerike janë aktualisht mënyra e vetme për ndërtimin e modeleve të përshtatshme. [66]

Efektet orbitale dhe relativiteti i drejtimit

Relativiteti i përgjithshëm ndryshon nga mekanika klasike në një numër parashikimesh lidhur me trupat orbitale. Ai parashikon një rrotullim të përgjithshme (precedent) të orbitave planetare si dhe një degjenerim të orbitës të shkaktuara nga emetimi i valëve gravitacionale dhe efekteve lidhur me relativitetin e drejtimit.

Precesioni apsidal

Orbita njtuoniane (e kuqe) vs orbitës së Ajnshtajnit (blu) për një planet që sillet rrotull një ylli

Dobësimi orbital

Dobësimi i syrit për PSR1913 16: ndryshim kohë në sekonda, përgjatë më shumë se tre dekadash. [67]

Në bazë të relativitetit të përgjithshëm, një sistemin binar do të lëshojë valë gravitacionale, duke humbur energji. Për shkak të kësaj humbje, distanca në mes dy trupave orbitale zvogëlohet, si dhe perioda e tyre orbitale. Brenda sistemin diellor ose për yll i dyfishtë të zakonshëm, efekti është shumë e vogël që të jetë i dukshëm. Jo aq i ngushtë pulsari binar, një sistem dy orbital me dy yje neutronike, një nga të cilat është një pulsar : nga pulsar, vëzhguesit në tokë marrin një seri të rregullt radio pulsesh që mund të shërbejë si një orë shumë të saktë, e cila lejon matje të sakta të periudhës së orbitës. Që nga yjet neutron janë shumë kompakte, sasi të konsiderueshme të energjisë emetohet në formë të rrezatimit gravitacionale. [68]

Vëzhgimi i parë i një rënie në periudhën e orbitës për shkak të emetimit të valëve gravitacionale është bërë nga Hulsedhe Zachary Taylor, duke përdorur pulsarin binar PSR1913+16 që ata kishin zbuluar në vitin 1974. Ky ishte zbulimi i parë i valëve gravitacionale, megjithëse të tërthorta, për të cilat janë dhënë Nobeli i 1993 në fizikë. [69] Që prej asaj kohë, disa të tjera pulsars binare janë gjetur, në veçanti pulsar dyfishtë PSR J0737-3039, në të cilën dy yjet janë pulsars. [70]

Precesioni gjeodetik dhe tërheqja e hapësirë-kohës në zonën rrethuese

Disa efekte relativiste janë të lidhura direkt me relativitetin e drejtimit.[71] Njëra është precedent gjeodezike : drejtimi i boshtit te një xhiroskopi në rënie të lirë në hapësirë-kohën e lakuar do të ndryshojë kur të krahasohet, për shembull, me drejtimin e dritës marrë nga yjet e largët - edhe pse ky xhiroskop përfaqëson mënyrën e mbajtjes së një drejtim të qëndrueshme sa me saktësisht që të jetë e mundur ("transporti paralel").[72] Për sistemin Hënë-Tokë, ky efekt është matur me ndihmën e lazeri hënor variacional.[73] Kohët e fundit, ajo ka qenë e matur për pesha provë në bordin e satelitit Gravity Probe B një saktësi të mirë se sa 1 për qind.[74]

Pranë një mase rrotulluese, ekzistojnë të ashtu-quajturat efekte gravitomagnetik ose efektet e tërheqjes së hapësirës rrethues. Një vëzhgues i largët do të përcaktojë se objektet afër masës të marrë "tërhiqen rreth saj". Kjo është më ekstreme për vrimat të zeza rrotulluese ku, për çdo objekt duke hyrë në një zonë të njohur si ergosfere, rotacioni është i pashmangshme.[75] Efekte të tilla mund përsëri të testohen përmes ndikimit të tyre në orientimin e xhiroskopit në rënie të lirë.[76] Deri diku testet të diskutueshme janë kryer duke përdorur LAGEOS satelitë, duke konfirmuar parashikim relativist.[77]. Gjithashtu hetim i Mars Global Surveyor rreth Marsit është përdorur[78] [79] ; shih hyrjen e tërheqja e hapësirë kohës për një llogari të debatit.

Një matje precize është qëllimi kryesor i misionit Gravity Probe B, me rezultatet e pritura në shtator 2008.[80]

Lentja gravitacionale

Kryqi i Ajnshtajnit: katër pamjet e objektit të njëjtë astronomike, të prodhuar nga një lente gravitacionale

Shmangja e dritës nga graviteti është përgjegjëse për një klasë të re fenomenesh astronomike. Nëse një objekt masiv është i vendosur midis astronomit dhe një objekti të largët me masë të caktuar dhe distancë relative të përshtatshme, astronomi do të shohi imazhe të shumta të shtrembëruara në mënyrë të caktuar. Efektet të tilla janë të njohur si lente gravitacionale .[81] Në varësi të konfigurimit, shkallës, dhe shpërndarjes masive, mund të ketë dy ose më shumë imazhe, një rrjet të shkëlqyer të njohur si unaza e Ajnshtajnit, apo unaza të pjesshme që quhen harqe.[82]

Shembujt më të hershëm u zbuluan në vitin 1979 ;[83] qysh atëherë, më shumë se njëqind lente gravitacionale janë vërejtur. Imazhe [84] edhe nëse imazhet janë shumë të afërt dhe të shumëfishtë efektet e tyre ende mund të maten, p.sh., si një përgjithësim i shkëlqimit të objektit të vërejtur, një numër "ngjarjesh mikrolente" janë vërejtur.[85]

Lentja gravitacionale është zhvilluar në një mjet thelbësor të astronomisë observuese. Ajo është përdorur për të zbuluar praninë dhe shpërndarjen emateries së errët, duke paraqitur kështu një teleskop "natyror" për vëzhgimin e galaktikave të largëta, dhe për të marrë një vlerësim të pavarur tëkonstantes së Habellit. Vlerësime statistikore të të dhënave të lenteve gravitacionale japin informacione të vlefshme në evoluimin strukturor tëgalaktikave.[86]

Astronomia gravitacionale valore

Përshtypje artistike e detektorit hapësinor të valëve gravitacionaleLISA

Vëzhgimet e pulsareve binare japin dëshmi të forta të tërthorta për ekzistencën e valëve gravitacionale (shih Zvogëlimi i orbitës, më lart). Mirëpo, valët gravitacionale duke arritur tek ne nga thellësitë e kozmosit nuk janë zbuluar në mënyre të drejtpërdrejtë, e cila është një objektiv i madh i kërkimeve aktual shkencore në teorinë e relativitetit.[87] Disa detektore gravitacionale valësh të bazuar në tokë janë aktualisht në veprim, më posaçërisht detektori interferometrik gjeo 600, LIGO (tre detektorë), tama 300 dhe VIRGO.[88] Një detektor i bazuar në hapësirë është projekti, LISA, është aktualisht nën zhvillim,[89]me një mision pararendës LISA Pathfinder) e duhur për të fillojë në fund të 2009.[90]

Vëzhgimet e valëve gravitacionale premtojnë plotësimin e vëzhgimeve në spektrin elektromagnetike.[91] Ata pritet të japin informacion në lidhje me vrimat të zeza dhe objekte të tjera të dendur si dhe yjet neutronike, xhuxha të bardhë, rreth llojeve të caktuara të shpërthimeve supernova, dhe për proceset në universin shumë e herët, duke përfshirë edhe nënshkrimin e llojeve të caktuara të kordave kozmik hipotetike.[92]

Kozmologjia

Modelet aktuale të kozmologjisë janë të bazuar mbi ekuacionet e Ajnshatjnit duke përfshirë konstanten kozmologjike Λ, e cili ka ndikim të rëndësishëm mbi dinamikën e kozmosit ne shkallë të madhe ,

ku g_ab është metrika e hapësirë-kohën.[93] Zgjidhjet isotropike dhe homogjene të këtyre ekuacioneve të zgjeruara, zgjidhja Friedmann-Lemaître -Robertson-Walker,[94] lejojnë fizikanë të arrijnë tek modeli i gjithësisë që ka evoluar mbi 14 miliard vitet e fundit nga një, fazë e nxehtë në fillim Big Bang.[95] Pasi një numër i vogël i parametrave (për shembull densiteti mesatar i masës së universit) janë caktuar nga vëzhgimi astronomik,[96] të mëtejshme mund të përdoret për të vënë modele ne testim.[97] Parashikime, të gjithë të suksesshëm, përfshijnë bollëkun e elementeve kimike fillestar të formuar në një periudhë të nukleosintezës së lashtë,[98] strukturat e shkallës të madhe te universit,[99] dhe ekzistencës dhe vetitë e një "ekoje termike" nga universi i lashte, rrezatimit i sfondit kozmik.[100]

Pamja e rrezatimit emetohet jo më shumë se njëqind mijë vjet pas pak zhurmë e madhe, kapen me teleskopi satelitWMAP

Vërejtje astronomike te kursit të zgjerimin kosmologjik lejojnë vlerësimin e shumës së përgjithshme te lëndës në univers, megjithëse natyra e kësaj çështje mbetet pjesërisht misterioze. Rreth 90 përqind e të gjitha lendes duket të jetë e ashtu-quajtur materieja e errët, e cila ka masë (ose ekuivalente, ndikimi gravitacional), por nuk ndërvepron elektromagnetikisht dhe, kështu, nuk mund të shihet drejtpërdrejt.[101]Nuk ka përshkrim të pranuar përgjithësisht të këtij lloji të ri të materies, brenda kuadrit e njohur fizikës bërthamore(([102] ose ndryshe.[103]Dëshmi vëzhgimor nga analizat statistikore të RedShiftit (zhvendosja nga e kuqja) te supernovave të largët dhe matjet e rrezatimit të sfondit kozmik gjithashtu tregojnë se evolucioni i universit tonë është ndikuar ndjeshëm nga një konstante kosmologjike duke rezultuar në një përshpejtimin e zgjerimit kozmik ose, nga një formë e energjisë me një ekuacion të pazakontë gjendjeje, e njohur si energjia e errët, natyra e të cilave mbetet e paqartë.[104]

E ashtu-quajtura fazë inflacionare,[105] një fazë shtesë e zgjerimit të fuqishëm të përshpejtuar në kohë kozmike prej rreth  sekonda, ishte hypotezuar në vitin 1980 për llogari të disa vëzhgimeve të mistershme që ishin të pashpjegueshme nga modelet klasike kosmologjikel, të tilla si homogjenitet gati i përsosur i rrezatimit te sfondit kozmik.[106] E fundit e rrezatimit sfondit kozmike kanë rezultuar në prova e parë për këtë skenar.[107] Megjithatë, ka një shumëllojshmëri te skenarëve të mundshme inflacioniste, të cilat nuk mund të kufizohet nga vëzhgimet e tanishme.[108] Një pyetje edhe më të mëdha është fizika e gjithësisë së hershme, para fazës inflacioniste dhe afër ku modelet klasike parashikojnë singularitetin Big Bang. Një përgjigje autoritare do të kërkojë një teori të plotë të gravitetit kuantik, e cila ende nuk është zhvilluar[109] (shih seksionin mbi gravitetit kuantik, më poshtë).

Struktura kauzale dhe gjeometria globale

Diagrami i Penrose i një universit Minkowskiante pafund

Në relativitetin e përgjithshëm, asnjë trup lëndor nuk mund të arrijë ose te parakalojë një impuls drite. Asnjë ndikim nga një ngjarje A mund të arrijë në jë vend tjetër X para se drita te dërgohet nga A në X. Si pasojë, një eksplorim i të gjitha vijave botërore dritore (gjeodesik i pavlefshëm) jep informacion të rëndësishme për strukturën kauzale të hapësirë-kohës. Kjo strukturë mund të shfaqet duke përdorur diagramet Penrose-Carter në të cilat rajoni pafundësisht i madh i hapësirës dhe intervale të pafund në kohë janë te ("kompaktifikuara") në mënyrë që të përshtaten mbi një hartë të fundme, ndërsa drita udhëton përgjatë diagonaleve si në një diagram standard të hapësirë-kohës .[110]

I vetëdijshëm për rëndësinë e strukturës kauzale, Roger Penrose dhe të tjerët zhvilluan atë që është e njohur si gjeometria globale. Në gjeometrinë globale, objekt i studimit nuk është i veçantë për zgjidhjen (ose familjen e zgjidhjeve) për ekuacionet e Ajnshtajnit. Përkundrazi, marrëdhëniet janë të vërteta për të gjitha gjeodezikët, të tilla si ekuacioni Raychaudhuri, dhe jo supozime shtesë specifike në lidhje me natyrën e materies (zakonisht në formën e të ashtu-quajturave kondita energjetike) janë përdorur për të nxjerrin rezultatet e përgjithshme.[111]

Horizontet

Duke përdorur gjeometrinë globale, mund të tregohet që disa hapësirë-kohëra kanë kufij të quajtur horizonte, të cilat caktojnë kufijtë e një rajoni nga pjesa tjetër e hapësirë-kohës. Më të njohura janë shembujt e vrimave të zeza : në qoftë se masa është e ngjeshur në një rajon mjaft kompakt të hapësirës (përcaktuar si konjektura Hoop, shkalla përkatëse e gjatësisë është rrezja e Schwarzschildit [112]), nuk ka dritë nga brenda që mund të shpëtojë jashtë. Meqenëse nuk ka trup që mund të arrij një impuls drite, e gjithë lënda e brendshme është e burgosur. Kalimi nga e hapësira e jashtme tek ajo e brendshëm është ende i mundur, duke treguar se kufiri i horizontit te vrimës së zezë, nuk është një pengesë fizike.[113]

Ergosfera e një vrimë të zezë rrotulluese, e cila luan një rol kyç kur bëhet fjalë për nxjerrjen e energjisë nga këto vrimave të zeza

Studimet e hershme të vrimat e zeza ishin mbështetur në zgjidhjet e sakta të ekuacioneve të fushës së Ajnshtajnit, sidomos zgjidhja e Schwarzschild e cila është sferikisht simetrike (përdoret për të përshkruar një vrimë te zezë statike) dhe asimetrike zgjidhja Kerr (përdoret për të përshkruar një, vrimë të zezë stacionare rrotulluese, dhe karakteristika interesante e prezantuar si ergosfera). Duke përdorur gjeometrinë globale, më vonë studimet kanë zbuluar veti më të përgjithshme të vrimat e zeza. Nga pikëpamja e një afati të gjatë kohor, ato janë objekte shumë të thjeshta të karakterizuar nga njëmbëdhjetë parametrat të specifikuar energji, impulsi linear, impulsi këndore, vendndodhja në një kohë të caktuar dhe ngarkesa elektrike. Kjo është deklaruar nga teorema unike e vrimave të zeza : "vrimat e zeza nuk kanë flokë", (emri vihet mbi faktin që vrimat e zeza, nuk ka shenja dalluese si flokët e njerëzve). Pavarësisht nga kompleksiteti i objektit që pëson një kolaps gravitacional për të formuar një vrimë të zezë, objekti që rezulton (duke emetuar valët gravitacionale) është shumë i thjeshtë.[114]

Edhe më i veçantë është fakti, që ka një sërë ligjesh të përgjithshme të njohur si mekanika e vrimave të zeza, e cila është analoge me ligjet e termodinamikës. Për shembull, nga ligji i dytë i mekanikës së vrimave të zeza, rasti i zonave te horizontit të një vrimë të zezë të përgjithshme nuk do të ulet me kalimin e kohës, analoge me entropinë e një sistemi termodinamik. Këto kufizime të energjisë që mund të nxirren me mjete klasike nga një vrimë e zezë e radhës (p.sh. nga procesi i Penrose).[115] Nuk ka dëshmi të forta se ligjet e mekanikës se vrimave të zezë janë, në fakt, një forme e ligjeve të termodinamikës, dhe se zona e vrimave të zezë është proporcionale me entropinë e saj.[116] Kjo çon në një ndryshim të ligjeve origjinale të mekanikës së vrimës e zezë : për shembull, si ligji i dytë i mekanikës vrima e zezë bëhet pjesë e ligjit të dytë të termodinamikës, është e mundur për një zonë në një vrimë të zezë të zvogëlohet -për aq kohë sa për proceset e tjera të siguruar që, në përgjithësi, rritet entropia. Si objekte termodinamike me temperatura jo-zero, vrimat e zeza duhet të rrezatojnë rrezatim termik. Gjysëm-llogaritjet klasike tregojnë se me të vërtetë ato e bëjnë këtë, me sipërfaqe gravitetit duke luajtur rolin e temperaturës sipas ligjit të Plankut. Ky rrezatim është i njohur si rrezatimi Hawking (shikoseksionin mbi teorinë kuantike, më poshtë).[117]

Ka lloje të tjera horizontesh. Në një univers të zgjeruar, një vëzhgues mund të gjejë se në disa rajone ne të kaluarën nuk mund të respektohet ("horizont i grimcës"), dhe disa rajone në të ardhmen nuk mund të ndikohen nga (horizonte ngjarjesh).[118] Edhe në hapësirën e Minkowskit, kur përshkruhet nga një vëzhgues i përshpejtuar (hapësira e Rindler), do të ketë horizonteve të lidhura me një rrezatim gjysmë-klasik i njohur si rrezatimi Unruh.[119]

Singularitetet

Një tjetër tipar i përgjithshëm dhe mjaft shqetësues i relativitetit të përgjithshëm është pamja e kufijve hapësinorë-kohorë të njohur si singularitete. Hapësirë-koha mund të hulumtohet duke ndjekur nga pas gjeodesikët kohore dhe dritorë, të gjitha mënyrat e mundshme të udhëtimit që mund të ndjekë drita dhe grimcat në rënie të lirë. Por disa zgjidhje nga ekuacionet e Ajnshtajnit kanë rajonet të njohura si singularitete hapësinore-kohore, ku shtigjet e dritës dhe grimcat bien në një shteg te papritur, ku gjeometria bëhet e pa-përcaktuar ose e përcaktuar në mënyrë të keqe. Në rastet më interesante, këto janë "singularitete përkulje", ku sasitë gjeometrike që karakterizojnë lakimin e hapësirë-kohës, si skalari i Riçit, marrin vlerat të pafundme.[120] Shembuj të mirënjohur të hapësirë kohës me singularitete në të ardhmen-ku fundi i vijave botërore janë zgjidhje të Schwarzschild, e cila përshkruan një tipar të veçantë brenda një vrimë te zezë të përjetshme statike,[121] ose zgjidhja Kerr një tipar i veçantë me unazën e saj brenda një vrime të zezë të përjetshme.[122] zgjidhje e Friedmann-Lemaître-Robertson-Walker s, dhe hapësirë kohëra të tjera që përshkruajnë universe të tjera, kanë singularitete të kaluara në të cilën fillojnë vija botërore, domethënë singularitete të tipit Big Bang, dhe disa kanë singularitete në të ardhmen (Kolapsi i madhe) si.[123]

Duke pasur parasysh se këto shembuj janë shumë simetrike dhe të thjeshtuara - kështu që është joshëse për të përfunduar se shfaqja e singulariteteve është një artifakt ose idealizim. Teorema e singularitetit, janë provuar duke përdorur metodat e gjeometrisë globale, e thënë ndryshe : singularitetet janë një karakteristikë e përgjithshme e relativitetit të përgjithshëm, dhe e pashmangshme pasi shembja e një objekti me veti realistike të materies ka vazhduar më tej në një stad të caktuar[124] dhe gjithashtu në fillim të një klase me të gjerë të zgjeruar universesh.[125] Megjithatë, teoremat thonë pak në lidhje me pronat e singulariteteve, dhe kvrkimet aktual në këtë temë janë përkushtuar që të karakterizojnë këto struktura të njësive gjenerike (të hipotezuara p.sh. nga të ashtu-quajtur konjektura BKL).[126] Hipotezë e censurës kozmike deklaron se të gjitha singularitetet realiste në të ardhmen (pa simetri të përsosur, lëndë me veti realiste) janë të fshehura në mënyrë të sigurt larg pas një horizonti, dhe kështu të padukshme për të gjithë vëzhguesit e largët. Ndërkohë që asnjë provë zyrtare ende nuk ekziston, simulime numerike ofrojnë dëshmi mbështetëse të vlefshmërisë së saj.[127]

Ekuacionet e evoluimit

Secili nga zgjidhjet e ekuacionit të Ajnshtajnit përmbledh të gjithë historinë e një universi - kjo nuk është vetëm disa pamje të asaj se si janë gjërat, por të tërën, hapësirë kohën e cila mund të jetë e mbushur me materie. Ajo e përshkruan gjendjen e materies dhe gjeometrinë kudo dhe në çdo moment në këtë univers të veçantë. Për shkak të kovariancës së përgjithshme, teoria e Ajnshtajnit është e mjaftueshme në vetvete për të përcaktuar evolucionin kohor te tensorit të metrikës. Ajo duhet të jetë e kombinuar me një kondicion koordinate, e cila është analoge me fiksim e madhësivenë teori të tjera të fushës.[128]

Për të kuptuar ekuacionet e Ajnshtajnit si ekuacione diferenciale pjesor, është e dobishme për ti formuluar ato në një mënyrë që përshkruan evolucionin e universit me kalimin e kohës. Kjo është bërë në të ashtu-quajturat "3+1" formulimet, ku hapësirë kohën është e ndarë në tre dimensionet e hapësirës dhe një dimension kohe. Një shembull i mirë-njohur është formalizmi ADM.[129] Këto dekompozime tregojnë se ekuacionet e evolucionit të hapësirë-kohës në relativitetin e përgjithshëm sillen mire nga pikëpamja matematikore (d.m.th. skanë vlera infinite) : zgjidhje gjithmonëekzistojnë, dhe janë të përcaktuara në mënyre unike, kushtet e përshtatshme fillestare janë të specifikuara.[130] Formulimet të tilla te ekuacioneve të fushës të Ajnshtajnit formojnë bazën erelativitetit numerik.[131]

Madhësi globale dhe kuazi-lokale

Nocioni i evoluimit të ekuacioneve lidhet në mënyre të ngushte me një aspekt tjetër të fizikës së relativitetit të përgjithshëm. Në teorinë e Ajnshtajnit, del se është e pamundur të gjejmë një përcaktim të thjeshte për një veti te thjeshte si energjia apo masa e përgjithshme e sistemit. Arsyeja kryesore është se ashtu si fusha gravitacionale çdo madhësi duhet te përshkruhet nga një fushë me një energji të caktuar, por në të njëjtën kohë del se është e pamundur të përcaktojmë se ku është e lokalizuar kjo energji.[132]

Megjithatë, ka disa mundësira për përcaktimin e masës të përgjithshme të sistemit, ose duke përdorur një "vëzhgues hipotetik të largët" (Masa ADM)[133] ose simetritë e duhura (masa e Komarit).[134]

Lidhja me teorinë kuantike

Neqoftese relativiteti i përgjithshëm konsiderohet si një nga dy shtyllat kryesore të fizikës moderne, mekanika kuantike, e cila formon bazat për kuptimin e lendes nga thërrmijat elementare deri tekfizika e trupit të ngurte, është shtylla tjetër.[135] Megjithatë, mbetet akoma një pyetje e hapur se si konceptet e mekanikes kuantike mund të vihen në përputhje me ato te relativitetit të përgjithshëm.

Teoria kuantike e fushës në hapësirë-kohën e kurbuar

Teoritë e zakonshme të fushës, të cilat formojnë bazat e fizikës të thërrmijave bërthamore, përcaktohen në një hapësirë të sheshte të Minkowskit, e cila është një përafrim i shkëlqyer kur vjen puna për përshkrimin e thërrmijave mikroskopike në një fushe të dobët gravitacionale si ajo që gjendet në toke.[136] Në mënyre që të përshkruajmë situata ku graviteti është aq i forte sa të mund të influencoje lenden (kuantike), por jo aq i forte sa të kërkoje një kuantizim ne vetvete, fizikanet kane formuluar teori te fushës kuantike në hapësirën e kurbuar. Këto teori mbështeten tek relativiteti i përgjithshëm klasik për të përshkruar sfondin e kurbuar të hapësirë-kohës, ato përcaktojnë një përgjithësim të teorisë kuantike të fushës e cila përshkruan sjelljen e lendes kuantike brenda asaj te hapësirë-kohës.[137] Duke përdorur këtë formalizëm, mund te tregohet se vrimat e zeza emetojnë një spektër të trupit të zi te thërrmijave të cilat njihen me emrin Rezatimi Hawking, e cila çon në konkluzionin se ato avullojnë përgjatë kohës.[138] Siç përshkruhet ciptazi tek me lart, ky rrezatim luan një rol të rëndësishëm për termodinamikën e vrimave të zeza.[139]

Graviteti kuantik

Kërkesa për konsistence midis përshkrimit kuantik të lendes dhe përshkrimit gjeometrik të hapësirë kohës,[140] si dhe shfaqja e singulariteteve (aty ku shkalla e gjatësisë së kurbaturës bëhet mikroskopike), tregon qartazi nevojën për një teori të plote të graviteti kuantik : për një përshkrim adekuat të fenomeneve që ndodhin në brendësi te vrimave të zeza, ose për fillimet e universi kërkohet një teori në të cilën graviteti dhe gjeometria e asociuar e hapësirë kohës janë të përshkruara në gjuhën e fizikës kuantike.[141] Megji përpjeket e shumta, tani për tani akoma nuk ekziston një teori e plotë dhe konsistente e graviteti kuantik, duhet thëne se një numër i mirë teorish candidate ekziston.[142]

Projeksioni i një manifoldi Kalabi-Jau, një nga mënyrat e kompaktifikimit të dimensioneve të tepërta të postuluara nga teoria e kordave

Përpjekjet për të përgjithësuar teoritë kuantike të fushës, te përdorura në fizikën bërthamore për përshkrimin e bashkëveprimeve themelore, në mënyre që të përfshijnë gravitetin kanë çuar në problem serioze. Për energji të ulëta ky përafrim është i suksesshëm, sepse çon në rezultate të pranueshme dhe efektive (kuantike) të teorisë së fushës të gravitetit.[143] Për energji shumë të larta, rezultatet çojnë në modele që nuk kanë asnjë gjurme uqije parashikuese ("te pa rinormalizueshme").[144]

Gjendja e tanishme

Relativiteti i përgjithshëm ka dalë si një model shumë i suksesshëm i gravitetit dhe kozmologjisë, i cili ka kaluar çdo test eksperimental. Megjithatë, ka dëshmi të forta që tregojnë se teoria nuk është e plotë.[145] Problemi i gravitetit kuantik dhe pyetja mbi realitetin e singulariteteve të hapësirë kohës mbete e hapur.[146] Të dhënat nga observimet tregojnë se prezenca e energjisë së zezë dhe materies së zezë kërkojnë nevojën për një themel të ri fiziko-teorik,[147] dhe ndërsa e ashtuquajtura anomalia e sondës Pioneer mund të jepet nga një shpjegim konvencional ajo gjithashtu mund të fshehe gjurmët e ndonjë fenomeni të ri fizik.[148] E marre siç është, relativiteti i përgjithshëm ka mundësi të shumta për eksplorime të mëtejshme. Teoricienët relativiste kërkojnë të shpjegojnë natyrën e singulariteteve dhe vetitë themelore të ekuacioneve të Ajnshtajnit,[149] në të njëjtën kohë simulime kompjuterike të fuqishme (si ato që përshkruajnë bashkimin e dy vrimave të zeza) po krijohen dita-ditës.[150] Gara për detektimin e parë të valëve gravitacionale në hapësirë vazhdon,[151] të cilat shpresojnë të testojnë validitetin e teorisë për fusha gravitacionale më të fuqishme në krahasim me ato që ka qenë e mundur deri tani.[152] Më shumë se nëntëdhjete vjet pas publikimit të saj relativiteti i përgjithshëm mbetet një fushë shumë e suksesshme për kërkime teorike dhe eksperimentale.[153]

1. ^ Ky zhvillim jepet në kapitujt 9 deri në 15 të Pais 1982 dhe në Janssen 2005 ; një koleksion kontemporan i kërkimeve të tanishme, duke përfshire dhe prinime të shumë artikujve origjinale, është Renn 2007 ; një shikim aksesibel mund të gjendet tek Renn 2005, p. 110ff.. Një artikull kyç i hershem është Einstein 1907, cf. Pais 1982, ch. 9. Publikimi që ka ekuacionet e fushës është Einstein 1915, cf. Pais 1982, ch. 11–15.
2. ^ Shikoni Schwarzschild 1916a, Schwarzschild 1916b dhe Reissner 1916 (më pas e plotësuar në Nordström 1918).
3. ^ Einstein 1917, cf. Pais 1982, ch. 15e.
4. ^ Artikulli origjinal i Habellit është Hubble 1929 ; një mbishim akssibel jepet tek Singh 2004, ch. 2–4.
5. ^ Siç raportohet tek Gamow 1970. Ky pohim i Ajnshtajnit më vonë do të ishte paksa i pamatur dhe tepër i hershem, cf. seksioni Kozmologjia më poshtë.
6. ^ Cf. Pais 1982, p. 253–254.
7. ^ Cf. Kennefick 2005 dhe Kennefick 2007.
8. ^ Cf. Pais 1982, ch. 16.
9. ^ Cf. Israel 1987, ch. 7.8–7.10 dhe Thorne 1994, ch. 3–9.
10. ^ Cf. seksionet Efektet orbitale dhe relativiteti i drejtimit, bymimi gravitacional i kohës dhe zhvendosja e frekuencës dhe Përkulja e dritës dhe vonesa kohore gravitacionale, dhe referencat e tjera.
11. ^ Cf. seksioni kozmologjia dhe referencat e tjera ; zhvillimi historik jepet tek Overbye 1999.
12. ^ Ekspozimi i mëposhtëm ndjek atë të Ehlers 1973, section 1.
13. ^ Shikoni, për shembull, Arnold 1989, chapter 1.
14. ^ See Ehlers 1973, pp. 5f..
15. ^ Shikoni Will 1993, section 2.4 ose Will 2006, section 2.
16. ^ Cf. Wheeler 1990, kapitulli 2; eksperimente të ngjashme mund të gjenden në shumicën e librave popullore shkencore që shpjegojnë relativitetin e përgjithshëm.
17. ^ Shikoni Ehlers 1973, section 1.2, Havas 1964, and Künzle 1972. Eksperimenti i thjeshtë mendor në këtë rast u përshkrua për herë të parë tek Heckmann & Schücking 1959.
18. ^ Shikoni Ehlers 1973, pp. 10f..
19. ^ Paraqitje të mira jepen me një nivel të caktuar matematik, Giulini 2005, Mermin 2005, dheRindler 1991 ; për shpjegimet e eksperimenteve preçize, cf. pjesa IV e Ehlers & Lämmerzahl 2006.
20. ^ Një krahasim i thelle mes dy grupeve të simetrisë mund të gjendet tek Giulini 2006a.
21. ^ Për shembull Rindler 1991, section 22 ; Një trajtim i plotë mund të gjendet tek Synge 1972, ch. 1 and 2.
22. ^ P.sh. Ehlers 1973, sec. 2.3.
23. ^ Cf. Ehlers 1973, sec. 1.4. dhe Schutz 1985, sec. 5.1.
24. ^ Cf. Ehlers 1973, p. 16; Kenyon 1990, sec. 7.2; Weinberg 1972, sec. 2.8.
25. ^ Shikoni Ehlers 1973, pp. 19–22; për derivime të ngjashme, shikoni seksionet 1 dhe 2 të kapitullit 7 tek Weinberg 1972. Tensori i Ajnshtajnit është tensori i vetëm i cili është i lire nga divergjenca që është një funksion i koeficienteve të metrikës, si dhe se shumti i derivateve të tyre të rendit të parë dhe të dytë, dhe i cili lejon hapësirë-kohën e relativitetit special si një zgjidhje në mungese të burimeve gravitacionale, cf. Lovelock 1972. Tensorët në të dyja anët janë të rendit të dyte, pra mund të imagjinohen si matrica 4×4, seicila ka nga dhjete terma të pavarura ; pra, kemi dhjete ekuacione të çiftëzuar midis tyre. Fakti që, si rrjedhoje e relacioneve gjeometrike të njohura si identitetet e Biankit, bën që tensori i Ajnshtajnit të kënaqe katër identitetet të tjera te cilat i redukton këtë bashkësi në gjashtë ekuacionet të pavarura, psh.Schutz 1985, sec. 8.3.
26. ^ Psh. Kenyon 1990, sec. 7.4.
27. ^ Cf. Brans & Dicke 1961 dhe seksionin 3 tek kapitulli 7 i Weinberg 1972, Goenner 2004, sec. 7.2, dhe Trautman 2006, respektivisht.
28. ^ P.sh. = ((Harvnb | Uolld | 1984 | loc ch. 4)), = ((Harvnb | Weinberg | 1972 | loc ch. 7)) ose, në fakt, ndonjë tekst tjetër libër mbi relativitetin e përgjithshëm.
29. ^ Së paku përafërsisht, cf. ((Harvnb | Poisson | 2004 }}.
30. ^ P.sh. f. xi në ((Harvnb | Wheeler | 1990 }}.
31. ^ P.sh. = ((Harvnb | Uolld | 1984 | loc sec. 4,4 }}.
32. ^ P.sh. në (= (Harvnb | Uolld | 1984 | loc sec. 4,1 }}.
33. ^ Për vështirësitë (konceptuale dhe historike) në definimin e përgjithshme Parimi i relativitetit dhe ndarja e tij nga nocioni i kovariance të përgjithshme, shih ((Harvnb | Giulini | 2006b }}.
34. ^ P.sh. nenin 5 në ch. 12 e ((Harvnb | Weinberg | 1972 }}.
35. ^ Cf. kapitujt hyrëse të ((Harvnb | Stephani | Kramer | MacCallum | Hoenselaers | 2003 }}.
36. ^ Një përmbledhje që tregon për ekuacionin e Ajnshtajnit në kontekst më të gjerë të PDEs të tjera me rëndësi fizike është ((Harvnb | Geroch | 1996)).
37. ^ Për informata dhe një listë të zgjidhje, cf. ((Harvnb | Stephani | Kramer | MacCallum | Hoenselaers | 2003)); një shqyrtim më të fundit mund të gjendet në ((Harvnb | MacCallum | 2006 }}.
38. ^ P.sh. kapitujt 3, 5, dhe 6 e Lemaître ((Harvnb | Chandrasekhar | 1983 }}.
39. ^ P.sh. ch. 4 dhe sec. 3.3. në ((Harvnb | Narlikar | 1993 }}.
40. ^ përshkrimit të shkurtër të këtyre dhe zgjidhjet më interesante mund të gjenden në ((Harvnb | Hawking | Ellis | 1973 | loc = ch. 5 }}.
41. ^ Shih ((Harvnb | Lehner | 2002)) për një vështrim.
42. ^ Për shembull (= (Harvnb | Uolld | 1984 | loc sec. 4,4 }}.
43. ^ P.sh. = ((Harvnb | A | 1993 | loc sec. 4,1 dhe 4,2 }}.
44. ^ Cf. nenin 3.2 të (((Harvnb | A | 2006)) si (Harvnb | A | 1993 | loc = ch. 4 }}.
45. ^ Cf. = ((Harvnb | Rindler | 2001 | loc pp. Pp 24-26 vs. 236-237)) dhe (= (Harvnb | Ohanian | Ruffini | 1994 | loc pp. 164-172)). Në fakt, Ajnshtajni i nxori këto efekte duke përdorur parimin e ekuivalencës që në 1907. (1907)) dhe (përshkrim në Harvnb | Einstein | ((Harvnb | Pais | 1982 | loc = fq. 196-198 }}.
46. ^ = ((Harvnb | Rindler | 2001 | loc pp. 24-26)), ((Harvnb | Misner | Thorne | Wheeler | 1973 | loc = § 38,5 }}.
47. ^ eksperimenti Pound-Rebka, ((shih Harvnb | Pound | Rebka | 1959)), ((Harvnb | Pound | Rebka | 1960)), ((Harvnb | Pound | Snider | 1964)); një listë e eksperimenteve të mëtejshëm është dhënë në ((Harvnb | Ohanian | Ruffini | 1994 | loc = tabelën 4,1 për faqe 186 }}.
48. ^ P.sh. ((Harvnb | Greenstein | Oke | Shipman | 1971)); më të fundit dhe më të sakt janë matjet e B SIRIUS janë botuar në ((Harvnb | Barstow | Bond | Holberg | 2005 }}.
49. ^ Duke filluar me eksperimentin Hafele-Keating, ((Harvnb | Hafele | Keating | 1972a)) dhe ((Harvnb | Hafele | Keating | 1972b)), dhe kulmuan në eksperiment e Probes se gravitetit A, një pasqyrë të eksperimenteve mund të gjenden në ((Harvnb | Ohanian | Ruffini | 1994 | loc = tabelën 4,1 për faqe 186 }}.
50. ^ GPS testuar vazhdimisht duke krahasuar orë atomike në terren dhe në bordin e satelitëve që rrotullohen rreth, për një llogari të efekteve relativiste, shih ((Harvnb | Ashby | 2002)) dhe ((Harvnb | Ashby | 2003 }}.
51. ^ Shqyrtime janë dhënë në ((Harvnb | Shkallë | 2003)) dhe ((Harvnb | Kramer | 2004 }}.
52. ^ Nje shikim i përgjithshëm mund të gjendet në seksionin 2.1. e do të 2006, do të 2003, fq. 32-36; ((Harvnb | Ohanian | Ruffini | 1994 | loc = nenin 4.2 }}.
53. ^ . = ((Harvnb | Ohanian | Ruffini | 1994 | loc pp. 164-172 }}.
54. ^ Cf. ((Harvnb | Kennefick | 2005)) për matjen klasik në fillim nga ekspedita Eddington, për një pasqyrë të matjeve më të fundit, shih ((Harvnb | Ohanian | Ruffini | 1994 | loc = kapitull 4,3)). Për vëzhgimet më saktë direkte moderne duke përdorur quasars, cf. ((Harvnb | Shapiro | Davis | Lebach | Gregori | 2004 }}.
55. ^ Kjo nuk është një aksiomë e pavarur, por mund të rrjedhin nga ekuacionet e Einstein dhe Maxwell Lagranzhit duke përdorur një përafrim WKB, cf. ((Harvnb | Ehlers | 1973 | loc = seksionin 5 }}.
56. ^ Për përshkrime të shkurtër dhe pointers në literaturë mund të gjenden në ((Harvnb | Blanchet | 2006 | loc = seksionin 1,3 }}.
57. ^ Shih Harvnb | Rindler | 2001 | loc = seksion 1,16)); për shembuj historike , = ((Harvnb | Izrael | 1987 | loc f. 202-204.)), Në fakt, Ajnshtajni botoi një derivim të tilla si ((Harvnb | Einstein | 1907)). Llogaritje e tillë mënyrë të heshtur të supozojmë se gjeometria e hapësirës është euklidiane, cf. ((Harvnb | Ehlers | Rindler | 1997 }}.
58. ^ Nga pikëpamja e teorisë së Ajnshtajnit, këto derivime marrin parasysh efektin e gravitetit në kohë, por jo pasojat e tij për përkuljen e hapësirës, cf. = ((Harvnb | Rindler | 2001 | loc sec. 11,11 }}.
59. ^ Për fushë gravitacionale të diellit un duke përdorur sinjalet e radarit reflektuar nga planete të tilla si Venus dhe Merkurit, cf. ((Harvnb | Shapiro | 1964)), me një hyrje pedagogjik të gjetur në ((Harvnb | Weinberg | 1972 | loc = ch. 8, sec. 7)); për sinjalet në mënyrë aktive u kthye mbrapsht nga sondat hapësinore (matje transponderin), cf. ((Harvnb | Bertotti | Iess | Tortora | 2003)); për një pasqyrë, shih ((Harvnb | Ohanian | Ruffini | 1994 | loc = tabela 4.4 në f. 200)); për matje më të fundit përdoren sinjalet e marra nga një pulsar që është pjesë e një sistemi binar, fushë gravitacionale shkakton vonesën kohore është ajo e pulsarit, cf. ((Harvnb | Shkallë | 2003 | loc = nenin 4.4 }}.
60. ^ A & 1993 loc sec. 7,1 dhe 7,2.
61. ^ Për një shikim të përgjithshëm shihni Misner, Thorne & Wheeler 1973, part VIII. Vini re, që për valët gravitacionale, kontribuimi dominues nuk është dipoli, por kuadropoli cf. Schutz 2001.
62. ^ Shumica e teksteve të avancuara për relativitetin e përgjithshëm përmbajnë një përshkrim të këtyre vetive, p.sh. = ((Harvnb | Schütz | 1985 | loc ch. 9 }}.
63. ^ Për shembull Jaranowski & Królak 2005.
64. ^ (Harvnb | Rindler | 2001 | loc ch. 13 }}.
65. ^ Shih ((Harvnb | Gowdy | 1971)), ((Harvnb | Gowdy | 1974 }}.
66. ^ Shiko ((Harvnb | Lehner | 2002)) për një hyrje të shkurtër për metodat e relativitetit numerik, dhe ((Harvnb | Seidel | 1998)) për lidhjet me valët gravitacionale astronomike .
67. ^ Një figurë që përfshin histogramet e gabimit është figura 7, në nenin 5.1 , e ((Harvnb | A | 2006 }}.
68. ^ Shih ((Harvnb | Shkallë | 2003)) dhe (= (Harvnb | Schütz | 2003 | loc pp. 317-321)); një llogari të hapur mund të gjenden në ((Harvnb | Bartusiak | 2000 | loc = fq. 70-86 }}.
69. ^ Një vështrim mund të gjenden në Weisberg & Zachary Taylor 2003; për zbulim e pulsarit, shihHulse & Zachary Taylor 1975; për prova fillestare për rrezatimin gravitacional, shih Zachary Taylor 1994.
70. ^ Cf. ((Harvnb | Kramer | 2004 }}.
71. ^ Shih p.sh. (((Harvnb | Penrose | 2004 | loc = § 14,5)), (Harvnb | Misner | Thorne | Wheeler | 1973 | loc = sec. § 11,4 }}.
72. ^ Shiko = ((Harvnb | Weinberg | 1972 | loc sec. 9,6)), (= (Harvnb | Ohanian | Ruffini | 1994 | loc sec. 7,8 }}.
73. ^ Shih ((Harvnb | Bertotti | Ciufolini | Bender | 1987)) dhe, për një shqyrtim më të fundit, ((Harvnb | Nordtvedt | 2003 }}.
74. ^ Shih ((Harvnb | Kahn | 2007 }}.
75. ^ P.sh. = ((Harvnb | Townsend | 1997 | loc sec. 4.2.1)), (= (Harvnb | Ohanian | Ruffini | 1994 | loc pp. 469-471 .}}
76. ^ P.sh. = ((Harvnb | Ohanian | Ruffini | 1994 | loc sec. 4,7)), (= (Harvnb | Weinberg | 1972 | loc sec. 9,7)); për një shqyrtim më të fundit, shih ((Harvnb | Schäfer | 2004 }}.
77. ^ P.sh. ((Harvnb | Ciufolini | Pavlis | 2004)), ((Harvnb | Ciufolini | Pavlis | Perón | 2006)), ((Harvnb | Iorio | 2009))
78. ^ ((cite ditar | authorlink = Lorenzo Iorio | Iorio L. author = | title = KOMENTE, përgjigjet DHE SHËNIME: Një shënim mbi evidencën e fushës gravitomagnetik e Marsi | viti = 2006 | ditar = Klasike Quantum Gravity | vëllim = 23 | 17 çështje = | pages = 5.451-5.454 | doi = 10.1088/0264-9381/23/17/N01))
79. ^ ((cite ditar | authorlink = Lorenzo Iorio | Iorio L. author = | title = Në Lense-Thirring test me Mars Global Surveyor në fushën gravitacionale të Marsit | revistës = Central European Journal of Physics | viti = 2009 | doi = 10.2478/s11534-009-0117-6))
80. ^ Një përshkrim mision mund të gjendet në ((Harvnb | Everitt | Buchman | Debra | Keiser | 2001)); një pas fluturimit të parë të vlerësimit jepet në ((Harvnb | Everitt | | Parkinson | Kahn | 2007)); rejat më tej do të jenë në dispozicion në faqen e internetit mision ((Harvnb | Kahn | ref 1996-2008 }}.
81. ^ Për përshkrime të lentës gravitacionale dhe kërkesat e saj, shih Ehlers , Falco & Schneider 1992 dhe ((Harvnb | Wambsganss | 1998)).
82. ^ Për një derivim të thjeshtë, shih ((Harvnb | Schütz | 2003 | loc = ch. 23)); cf. = ((Harvnb | Narayan | Bartelmann | 1997 | loc sec. 3 }}.
83. ^ Shihni ((Harvnb | Walsh | Carswell | Weymann | 1979}}.
84. ^ të gjitha lentet e njohura mund të gjeni në faqet e projektit, ((Harvnb | Kochanek | Falco | Impey | Lehar | 2007 }}.
85. ^ Për një pasqyrë, shiko ((Harvnb | Roulet | Mollerach | 1997 }}.
86. ^ Shih ((Harvnb | Narayan | Bartelmann | 1997 | loc = sec. 3,7 }}.
87. ^ Për një vështrim, ((Harvnb | Barish | 2005)); te llogarive të arritshme mund të të gjendet në ((Harvnb | Bartusiak | 2000)) dhe ((Harvnb | Bler | McNamara | 1997 }}.
88. ^ Një vështrim është dhënë në ((Harvnb | Hough | Rowan | 2000 }}.
89. ^ Shih ((Harvnb | Danzmann [(| Rüdiger | 2003 }}.
90. ^ Shih ((Harvnb | Landgraf | Hechler | Kemble | 2005 }}.
91. ^ Cf. ((Harvnb | Thorne | 1995 }}.
92. ^ Cf. ((Harvnb | Cutler | Thorne | 2002 }}.
93. ^ Origjinalisht Einstein , Pais & 1982 loc pp. 285-288.
94. ^ Shih = ((Harvnb | Carroll | 2001 | loc ch. 2 }}.
95. ^ Shih Bergström et al. Lahav, ch. 9-11)); përdorimin e këtyre modeleve është i justifikuar nga fakti se, në shkallët e madhe prej rreth qindra milion dritë-vit s dhe më shumë, universin tonë të vërtetë duket të jetë isotropik dhe homogjen, cf. Peebles et al. 1991.
96. ^ P.sh. Për të dhënat vëzhgimor WMAP, shih Spergel et al. 2003.
97. ^ Këto teste përfshijnë vërejtje të veçantë të detajuar për më tej, shih, p.sh., fig. 2 në ((Harvnb.
98. ^ Shih ((Harvnb | Peebles | 1966)); një llogari të fundit parashikimeve, shih ((Harvnb | Coc | Vangioni-gënjeshtër | Descouvemont | Adahchour | 2004)); një llogari të hapur mund të gjenden në ((Harvnb | Weiss | 2006)); krahasuar me vërejtjet në ((Harvnb | ulliri | Skillman | 2004)), ((Harvnb | Bania | kor | Balser | 2002)), ((Harvnb | O'Meara | Tytler | Kirkman | Suzuki | 2001)) dhe ((Harvnb | Charbonnel | Primas | 2005 }}.
99. ^ Një përmbledhje mund të gjenden në ((Harvnb | Lahav | Shuto | 2.004 )) dhe ((Harvnb | Bertschinger | 1998)); për rezultatet më të fundit, shih ((Harvnb | Springel | White | Jenkins | Frenk | 2005 }}.
100. ^ Cf. ((Harvnb | Alpher | Herman | 1948)) dhe, për një hyrje pedagogjike, shih ((Harvnb | Bergström | Goobar | 2003 | loc = ch. 11)); për zbulimin fillestar, shih ((Harvnb | Penzias | Woodrow Wilson | 1965)) dhe, për matje precize nga satelitet observatorë, ((Harvnb | Mather | Cheng | Cottingham | Eplee | 1994)) ([[COBE] ]) dhe ((Harvnb | Bennett | Halpern | Hinshaw | Jarosik | 2003)) (WMAP). Matjet e ardhshme mund të zbulojnë gjithashtu prova për valët gravitacionale në universin e hershem, ky informacion shtesë të përfshira në polarizimin e rrezatimit të sfondit kozmik , cf. ((Harvnb | Kamionkowski | Kosowsky | Stebbins | 1997)) dhe ((Harvnb | Seljak | Zaldarriaga | 1997 }}.
101. ^ Dëshmi për këtë vjen nga përcaktimi i parametrave kosmologjike dhe vërejtje të tjera që përfshijnë dinamika e galaktikave dhe grupimeve galaktike cf. Kapitulli 18 i ((Harvnb | Peebles | 1993)), dëshmi nga lenja gravitacionale, cf. = ((Harvnb | Pallua | 1999 | loc sec. 4,6)), dhe simulimet e formimit të strukturave ne shkallë madhe, shih ((Harvnb | Springel | White | Jenkins | Frenk | 2005 }}.
102. ^ Shih Harvnb | Pallua | 1999 | loc = ch. 12)) dhe ((Harvnb | Peskin | 2007)), në veçanti, vëzhgime tregojnë se të gjithë por një pjesë të papërfillshme të kësaj lende nuk është në formën e thërrmijave te zakonshme bërthamore ("jo-lende jo baronike"), Pallua & 1999 loc ch. 12.
103. ^ Gjerësisht, disa fizikanët kanë pyetur nëse mungesa e provave për lenden errët, është në fakt një tregues për devijime nga përshkrimin e gravitetit ajnshtajnian (dhe njutonian). Pamje e përgjithshme në (= (Harvnb | Mannheim | 2006 | loc sec. 9 }}.
104. ^ Shih ((Harvnb | Carroll | 2.001)); një pasqyrë të qasshme është dhënë në ((Harvnb | Caldwell | 2004)). Këtu, gjithashtu, shkencëtarët kanë argumentuar se prova nuk tregon një formë të re të energjisë, por kanë nevojë për ndryshime në modelet tona kosmologjike, cf. = ((Harvnb | Mannheim | 2006 | loc sec. 10)); modifikimet e lartpërmendur nuk duhet të jenë ndryshimet e relativitetit te përgjithshëm, ata mund, për shembull, të jenë ndryshime në mënyrën se si ne trajtojmë inhomogjenetin në univers, cf. ((Harvnb | Buchert | 2007 }}.
105. ^ Një hyrje e mirë është ((Harvnb | Linde | 1990)); për një shqyrtim më të fundit, shih ((Harvnb | Linde | 2005 }}.
106. ^ Më saktësisht, këto janë të problemi i sheshtesisë, problemi i horizontit dhe problemi i monopoleve ; një hyrje pedagogjik mund të gjenden në ((Harvnb | Narlikar | 1993 | loc = sec. 6,4)), shih gjithashtu (= (Harvnb | Börner | 1993 | loc sec. Matjet 9,1 }}.
107. ^ Shih = ((Harvnb | Spergel | Bean | dorë | Nolta | 2007 | loc sec. 5 & 6 }}.
108. ^ Më konkretisht, funksion potencial që është vendimtare për përcaktimin e dinamikës teinflacionit është thjesht një postulat, por nuk rrjedh nga një teori me themele fizike.
109. ^ Shihni ((Harvnb | Brandenberger | 2007 | loc = sec. 2 }}.
110. ^ Shih ((Harvnb | Frauendiener | 2004)), ((Harvnb | Uolld | 1984 | loc =)) nenit 11.1, dhe ((Harvnb | Hawking | Ellis | 1973 | loc = seksionin 6,8 dhe 6,9))
111. ^ P.sh. = ((Harvnb | Uolld | 1984 | loc sec. 9,2-9,4)) dhe (= (Harvnb | Hawking | Ellis | 1973 | loc ch. 6 .}}
112. ^ Shih ((Harvnb | Thorne | 1972)); për një paraqitje të studimeve më të fundit numerike, shih ((Harvnb | Berger | 2002 | loc = sec. 2,1 }}.
113. ^ Për shkak të evolucionit të këtij koncepti, shih Izrael 1987. Një përshkrim më i saktë matematik dallon disa lloje të horizonteve, sidomos horizontet kausale dhe horizontet e dukshme cf. = ((Harvnb | Hawking | Ellis | 1973 | loc pp. 312-320)) ose ((= Harvnb | Uolld | 1984 | loc sec. 12,2)); ka edhe përkufizime më intuitive për sisteme të izoluara që nuk kërkojnë njohuri të pozicioneve në hapësirë-kohën e pafundme, cf. ((Harvnb | Ashtekar | Krishnan | 2004 }}.
114. ^ Për hapat e parë, cf. ((Harvnb | Izrael | 1971)); shih ((Harvnb | Hawking | Ellis | 1973 | loc = sec. 9,3)) ose ((= Harvnb | Heusler | 1996 | loc ch. 9 dhe 10)) për një rrjedhje, dhe ((Harvnb | Heusler | 1998)) si ((Harvnb | Beig | Chruściel | 2006)) si me rezultateve më të fundit.
115. ^ ligjet e mekanikës së vrimave të zeza u përshkruan të parë në ((Harvnb | Bardeen | Hawking | 1973)); një paraqitje më pedagogjike mund të gjenden tek ((Harvnb | 1979)); për një shqyrtim më të fundit, shih kapitullin 2 të ((Harvnb | Uolld | 2001)). Një libër-prezantimi i plotë, duke përfshirë një hyrje tek matematika e nevojshme ((Harvnb | Poisson | 2004)). Për procesin e Penrose, shih ((Harvnb | Penrose | 1969 }}.
116. ^ Shih ((Harvnb | Bekenstein | 1973)), ((Harvnb | Bekenstein | 1974 }}.
117. ^ Fakti se vrimat e zeza rrezatojnë, në mënyrë kuantike , u hodh për herë të parë në ((Harvnb | Hawking | 1975)); një shikim më i plotë mund të gjendet në ((Harvnb | Uolld | 1975)). Një përmbledhje është dhënë në kapitullin 3 të ((Harvnb | Uolld | 2001 }}.
118. ^ Cf. = ((Harvnb | Narlikar | 1993 | loc sec. 4.4.4 dhe 4.4.5 }}.
119. ^ Horizonte: cf. = ((Harvnb | Rindler | 2001 | loc sec. 12,4)). Efekt Unruh: ((Harvnb | Unruh | 1976)), cf. ((Harvnb | Uolld | 2001 | loc = kapitullin 3 }}.
120. ^ Shih ((Harvnb | Hawking | Ellis | 1973 | loc = nenin 8.1)), ((Harvnb | Uolld | 1984 | loc = nenin 9.1 }}.
121. ^ Shih ((Harvnb | Townsend | 1997 | loc = kapitullin 2)); një trajtim më të gjerë të kësaj zgjidhje mund të gjendet në ((Harvnb | Chandrasekhar | 1983 | loc = kapitullin 3 }}.
122. ^ Shih ((Harvnb | Townsend | 1997 | loc = kapitullin 4 )); për një trajtim më të gjerë, cf. ((Harvnb | Chandrasekhar | 1983 | loc = kapitullin 6 }}.
123. ^ Shih ((Harvnb | Ellis | Pamjeje për Elst | 1999)); një vështrim më të afërt në veçanti vetë është marrë në ((Harvnb | Börner | 1993 | loc = sec. 1,2))
124. ^ Gjerësisht kur ka një sipërfaqe të bllokuar , cf. ((Harvnb | Penrose | 1965 }}.
125. ^ Shih ((Harvnb | Hawking | 1966 }}.
126. ^ Konjektura u bë në ((Harvnb | Belinskii | Khalatnikov | Lifschitz | 1971)); për një shqyrtim më të fundit, shih ((Harvnb | Berger | 2002)). Një ekspozitë e arritshme është dhënë nga ((Harvnb | Garfinkle | 2007 }}.
127. ^ Kufizimi në të ardhmen natyrisht singularitetet përjashtojnë singularitete fillestar si singulariteti i big bang, në të cilën koha në parim mund të jenë e dukshme për vëzhguesit në stadin e vonë kozmik. Supozim i censurës kozmike u paraqit për herë të parë në ((Harvnb | Penrose | 1969)); një tekst të nivelit të librit është dhënë llogari në ((Harvnb | Uolld | 1984 | loc = fq. 302-305)). Për rezultatet numerike, shih shqyrtimin ((Harvnb | Berger | 2002 | loc = sec. 2,1 }}.
128. ^ Cf. = ((Harvnb | Hawking | Ellis | 1973 | loc sec. 7,1 }}.
129. ^ (Për një hyrje pedagogjike, shih ((Harvnb | Misner | Thorne | Wheeler | 1973 (Harvnb | Arnowitt | Deser | Misner | 1962)); | loc = 21,4-§ § 21,7 }}.
130. ^ ((Harvnb | Fourès-Bruhat | 1952)) dhe (për një hyrje pedagogjike, shih ((Harvnb | Uolld | 1984 (Harvnb | Bruhat | 1962)); | loc = ch. 10)); një rishikim online mund të gjenden në ((Harvnb | Reula | 1998 }}.
131. ^ Shih ((Harvnb | Gourgoulhon | 2007)); për një shqyrtim të bazat e relativitetit numerike, duke përfshirë problemet që dalin nga veçantitë e ekuacionet e Einstein, shih ((Harvnb | Lehner | 2001 }}.
132. ^ Cf. Misner, Thorne & Wheeler 1973, §20.4.
133. ^ Arnowitt, Deser & Misner 1962.
134. ^ Cf. Komar 1959; Për një përshkrim pedagogjik, shikoni Wald 1984, sec. 11.2; edhe pse e përcaktuar në një mënyre komplet tjetër, mund të tregohet që ajo është ekuivalente me masën ADM për një hapësirë-kohë stacionare, cf. Ashtekar & Magnon-Ashtekar 1979.
135. ^ Një shikim i përgjithshëm i teorisë kuantike mund të gjendet në tekste standarde si Messiah 1999; Nje trajtim me elementar jepet tek Hey & Walters 2003.
136. ^ Cf. Tekste si Ramond 1990, Weinberg 1995, ose Peskin & Schroeder 1995; një mbishikim më aksesibel mund të gjendet tek Auyang 1995.
137. ^ Cf. Wald 1994 dhe Birrell & Davies 1984.
138. ^ Për rrezatimin e Hawking Hawking 1975, Wald 1975; një hyrje e përshtatshme tek avullimi i vrimave të zeza mund të gjehet tek Traschen 2000.
139. ^ Cf. Kapitulli 3 tek Wald 2001.
140. ^ E vene në një mënyre të thjeshte lënda është burimi i kurbaturës së hapësirë kohës, dhe për shaka se lënda ka veti kuantike duhet të presim qe edhe hapësirë koha të këtë veti të tilla. Cf. seksioni 2 tek Carlip 2001.
141. ^ E.g. p. 407ff. in Schutz 2003.
142. ^ Një histori kohore si dhe një mbishikim i përgjithshëm mund të gjendet tek Rovelli 2000.
143. ^ Shikoni Donoghue 1995.
144. ^ Në veçanti, një teknike e njohur si rinormalizimi, formon një pjesë integrale për derivimin e parashikimeve kur marrim parasysh kontributet nga proceset e energjisë së lartë, cf. Kapitujt 17 dhe 18 tek Weinberg 1996, kjo dështon në këtë rast; cf. Goroff & Sagnotti 1985.
145. ^ Cf. Maddox 1998, pp. 52–59 and 98–122; Penrose 2004, section 34.1 and chapter 30.
146. ^ Cf. seksioni Graviteti kuantik, më lart.
147. ^ Cf. seksioni relativiteti i përgjithshëm#Kozmologjia, më lart.
148. ^ Shikoni Nieto 2006.
149. ^ Shikoni Friedrich 2005.
150. ^ Për një mbishikim të përgjithshëm mbi problemet që janë hasur shiko Lehner 2002.
151. ^ Shikoni Bartusiak 2000 për një tregim të ngjarjeve deri në atë vit; lajme të tanishme mund të gjenden në websitët e projekteve bashkëpunuese të mëdha si GEO 600 dhe LIGO.
152. ^ Për publikimet me të fundit në polarizimin e valëve gravitacionale të yjeve binare kompakt, shikoni Blanchet et al. 2008 dhe Arun et al. 2007; për një kritike të punës mbi yjet binare, shikoniBlanchet 2006 dhe Futamase & Itoh 2006; për një kritike të përgjithshme të testeve eksperimentale të relativitetit të përgjithshëm, shikoni Will 2006.
153. ^ Një pikë e mirë fillestare për kërkimet e tanishme në relativitetin e përgjithshëm është gazeta elektronike Living Reviews in Relativity.

Referenca[redakto]

• Alpher, R. A. & Herman, R. C. (1948), "[[w:Evolution of the universe:|]]", Nature 162: 774–775, doi:10.1038/162774b0
• Anderson, J. D.; Campbell, J. K.; Jurgens, R. F. & Lau, E. L. (1992), [[w:"Recent developments in solar-system tests of general relativity":|]], in Sato, H. & Nakamura, T., [[w:Proceedings of the Sixth Marcel Großmann Meeting on General Relativity:|]], World Scientific, pp. 353–355, ISBN 981-020-950-9
• Arnold, V. I. (1989), [[w:Mathematical Methods of Classical Mechanics:|]], Springer, ISBN 3-540-96890-3
• Arnowitt, Richard; Deser, Stanley & Misner, Charles W. (1962), [[w:"The dynamics of general relativity":|]], in Witten, Louis, [[w:Gravitation: An Introduction to Current Research:|]], Wiley, pp. 227–265
• Arun, K.G.; Blanchet, L.; Iyer, B. R. & Qusailah, M. S. S. (2007), [[w:Inspiralling compact binaries in quasi-elliptical orbits: The complete 3PN energy flux:|]], arXiv:0711.0302
• Ashby, Neil (2002), "http://www.ipgp.jussieu.fr/~tarantola/Files/Professional/GPS/Neil_Ashby_Relativity_GPS.pdf", Physics Today 55(5): 41–47, doi:10.1063/1.1485583, <http://www.ipgp.jussieu.fr/~tarantola/Files/Professional/GPS/Neil_Ashby_Relativity_GPS.pdf>
• Ashby, Neil (2003), "http://relativity.livingreviews.org/Articles/lrr-2003-1/index.html", Living Reviews in Relativity 6, <http://relativity.livingreviews.org/Articles/lrr-2003-1/index.html>. Retrieved on 6 korrik 2007
• Ashtekar, Abhay (1986), "[[w:New variables for classical and quantum gravity:|]]", Phys. Rev. Lett. 57: 2244–2247, doi:10.1103/PhysRevLett.57.2244
• Ashtekar, Abhay (1987), "[[w:New Hamiltonian formulation of general relativity:|]]", Phys. Rev. D36: 1587–1602, doi:10.1103/PhysRevD.36.1587
• Ashtekar, Abhay (2007), [[w:Loop Quantum Gravity: Four Recent Advances and a Dozen Frequently Asked Questions:|]], Stampa:ArXiv
• Ashtekar, Abhay & Krishnan, Badri (2004), "http://www.livingreviews.org/lrr-2004-10", Living Rev. Relativity 7, <http://www.livingreviews.org/lrr-2004-10>. Retrieved on 28 gusht 2007
• Ashtekar, Abhay & Lewandowski, Jerzy (2004), "[[w:Background Independent Quantum Gravity: A Status Report:|]]", Class. Quant. Grav. 21: R53–R152, doi:10.1088/0264-9381/21/15/R01,arXiv:gr-qc/0404018
• Ashtekar, Abhay & Magnon-Ashtekar, Anne (1979), "[[w:On conserved quantities in general relativity:|]]", Journal of Mathematical Physics 20: 793–800, doi:10.1063/1.524151
• Auyang, Sunny Y. (1995), [[w:How is Quantum Field Theory Possible?:|]], Oxford University Press, ISBN 0-19-509345-3
• Bania, T. M.; Rood, R. T. & Balser, D. S. (2002), "[[w:The cosmological density of baryons from observations of 3He+ in the Milky Way:|]]", Nature 415: 54–57, doi:10.1038/415054a
• Barack, Leor & Cutler, Curt (2004), "[[w:LISA Capture Sources: Approximate Waveforms, Signal-to-Noise Ratios, and Parameter Estimation Accuracy:|]]", Phys. Rev. D69: 082005,doi:10.1103/PhysRevD.69.082005, arXiv:gr-qc/031012
• Bardeen, J. M.; Carter, B. & Hawking, S. W. (1973), "http://projecteuclid.org/euclid.cmp/1103858973", Comm. Math. Phys. 31: 161–170, doi:10.1007/BF01645742, <http://projecteuclid.org/euclid.cmp/1103858973>
• Barish, Barry (2005), [[w:"Towards detection of gravitational waves":|]], in Florides, P.; Nolan, B. & Ottewil, A., [[w:General Relativity and Gravitation. Proceedings of the 17th International Conference:|]], World Scientific, pp. 24–34, ISBN 981-256-424-1
• Barstow, M.; Bond, Howard E. & Holberg, J.B. (2005), "[[w:Hubble Space Telescope Spectroscopy of the Balmer lines in Sirius B:|]]", Mon. Not. Roy. Astron. Soc. 362: 1134–1142,doi:10.1111/j.1365-2966.2005.09359.x, arXiv:astro-ph/0506600
• Bartusiak, Marcia (2000), [[w:Einstein's Unfinished Symphony: Listening to the Sounds of Space-Time:|]], Berkley, ISBN 978-0-425-18620-6
• Begelman, Mitchell C.; Blandford, Roger D. & Rees, Martin J. (1984), "[[w:Theory of extragalactic radio sources:|]]", Rev. Mod. Phys. 56: 255–351, doi:10.1103/RevModPhys.56.255
• Beig, Robert & Chruściel, Piotr T. (2006), [[w:"Stationary black holes":|]], in Francoise, J.-P.; Naber, G. & Tsou, T.S., [[w:Encyclopedia of Mathematical Physics, Volume 2:|]], Elsevier, arXiv:gr-qc/0502041, ISBN 0-12-512660-3
• Bekenstein, Jacob D. (1973), "[[w:Black Holes and Entropy:|]]", Phys. Rev. D7: 2333–2346, doi:10.1103/PhysRevD.7.2333
• Bekenstein, Jacob D. (1974), "[[w:Generalized Second Law of Thermodynamics in Black-Hole Physics:|]]", Phys. Rev. D9: 3292–3300, doi:10.1103/PhysRevD.9.3292
• Belinskii, V. A.; Khalatnikov, I. M. & Lifschitz, E. M. (1971), "[[w:Oscillatory approach to the singular point in relativistic cosmology:|]]", Advances in Physics 19: 525–573,doi:10.1080/00018737000101171; original paper in Russian: Belinsky, V. A.; Khalatnikov, I. M. & Lifshitz, E. M. (1970), "[[w:Колебательный Режим Приближения К Особой Точке В Релятивистской Космологии:|]]", Uspekhi Fizicheskikh Nauk (Успехи Физических Наук) 102(3) (11): 463–500
• Bennett, C. L.; Halpern, M.; Hinshaw, G. & Jarosik, N. (2003), "[[w:First Year Wilkinson Microwave Anisotropy Probe (WMAP) Observations: Preliminary Maps and Basic Results:|]]", Astrophys. J. Suppl. 148: 1–27, doi:10.1086/377253, arXiv:astro-ph/0302207
• Berger, Beverly K. (2002), "http://www.livingreviews.org/lrr-2002-1", Living Rev. Relativity' 5, <http://www.livingreviews.org/lrr-2002-1>. Retrieved on 4 gusht 2007
• Bergström, Lars & Goobar, Ariel (2003), [[w:Cosmology and Particle Astrophysics:|]] (2nd ed.), Wiley & Sons, ISBN 3-540-43128-4
• Bertotti, Bruno; Ciufolini, Ignazio & Bender, Peter L. (1987), "[[w:New test of general relativity: Measurement of de Sitter geodetic precession rate for lunar perigee:|]]", Physical Review Letters 58: 1062–1065, doi:10.1103/PhysRevLett.58.1062
• Bertotti, Bruno; Iess, L. & Tortora, P. (2003), "[[w:A test of general relativity using radio links with the Cassini spacecraft:|]]", Nature 425: 374–376, doi:10.1038/nature01997
• Bertschinger, Edmund (1998), "[[w:Simulations of structure formation in the universe:|]]", Annu. Rev. Astron. Astrophys. 36: 599–654, doi:10.1146/annurev.astro.36.1.599
• Birrell, N. D. & Davies, P. C. (1984), [[w:Quantum Fields in Curved Space:|]], Cambridge University Press, ISBN 0-521-27858-9
• Blair, David & McNamara, Geoff (1997), [[w:Ripples on a Cosmic Sea. The Search for Gravitational Waves:|]], Perseus, ISBN 0-7382-0137-5
• Blanchet, L.; Faye, G.; Iyer, B. R. & Sinha, S. (2008), [[w:The third post-Newtonian gravitational wave polarisations and associated spherical harmonic modes for inspiralling compact binaries in quasi-circular orbits:|]], arXiv:0802.1249
• Blanchet, Luc (2006), "http://www.livingreviews.org/lrr-2006-4", Living Rev. Relativity 9, <http://www.livingreviews.org/lrr-2006-4>. Retrieved on 7 gusht 2007
• Blandford, R. D. (1987), [[w:"Astrophysical Black Holes":|]], in Hawking, Stephen W. & Israel, Werner, [[w:300 Years of Gravitation:|]], Cambridge University Press, pp. 277–329, ISBN 0-521-37976-8
• Börner, Gerhard (1993), [[w:The Early Universe. Facts and Fiction:|]], Springer, ISBN 0-387-56729-1
• Brandenberger, Robert H. (2007), [[w:Conceptual Problems of Inflationary Cosmology and a New Approach to Cosmological Structure Formation:|]], arXiv:hep-th/0701111
• Brans, C. H. & Dicke, R. H. (1961), "[[w:Mach's Principle and a Relativistic Theory of Gravitation:|]]", Physical Review 124(3): 925–935, doi:10.1103/PhysRev.124.925
• Bridle, Sarah L.; Lahav, Ofer; Ostriker, Jeremiah P. & Steinhardt, Paul J. (2003), "[[w:Precision Cosmology? Not Just Yet:|]]", Science 299: 1532–1533, doi:10.1126/science.1082158,arXiv:astro-ph/0303180, PMID 12624255
• Bruhat, Yvonne (1962), [[w:"The Cauchy Problem":|]], in Witten, Louis, [[w:Gravitation: An Introduction to Current Research:|]], Wiley, pp. 130, ISBN 9781114291669
• Buchert, Thomas (2007), "[[w:Dark Energy from Structure—A Status Report:|]]", General Relativity and Gravitation 40: 467–527, doi:10.1007/s10714-007-0554-8, arXiv:0707.2153
• Buras, R.; Rampp, M.; Janka, H.-Th. & Kifonidis, K. (2003), "[[w:Improved Models of Stellar Core Collapse and Still no Explosions: What is Missing?:|]]", Phys. Rev. Lett. 90: 241101,doi:10.1103/PhysRevLett.90.241101, arXiv:astro-ph/0303171
• Caldwell, Robert R. (2004), "http://physicsweb.org/articles/world/17/5/7", Physics World 17(5): 37–42, doi:10.1038/nature02139, <http://physicsweb.org/articles/world/17/5/7>
• Carlip, Steven (2001), "[[w:Quantum Gravity: a Progress Report:|]]", Rept. Prog. Phys. 64: 885–942, doi:10.1088/0034-4885/64/8/301, arXiv:gr-qc/0108040
• Carroll, Bradley W. & Ostlie, Dale A. (1996), [[w:An Introduction to Modern Astrophysics:|]], Addison-Wesley, ISBN 0-201-54730-9
• Carroll, Sean M. (2001), "http://www.livingreviews.org/lrr-2001-1", Living Rev. Relativity 4, <http://www.livingreviews.org/lrr-2001-1>. Retrieved on 21 korrik 2007
• Carter, Brandon (1979), [[w:"The general theory of the mechanical, electromagnetic and thermodynamic properties of black holes":|]], in Hawking, S. W. & Israel, W., [[w:General Relativity, an Einstein Centenary Survey:|]], Cambridge University Press, pp. 294–369 and 860–863, ISBN 0-521-29928-4
• Celotti, Annalisa; Miller, John C. & Sciama, Dennis W. (1999), "[[w:Astrophysical evidence for the existence of black holes:|]]", Class. Quant. Grav. 16: A3–A21, doi:10.1088/0264-9381/16/12A/301, arXiv:astro-ph/9912186v1
• Chandrasekhar, Subrahmanyan (1983), [[w:The Mathematical Theory of Black Holes:|]], Oxford University Press, ISBN 0-19-850370-9
• Charbonnel, C. & Primas, F. (2005), "[[w:The Lithium Content of the Galactic Halo Stars:|]]", Astronomy & Astrophysics 442: 961–992, doi:10.1051/0004-6361:20042491, arXiv:astro-ph/0505247
• Ciufolini, Ignazio & Pavlis, Erricos C. (2004), "[[w:A confirmation of the general relativistic prediction of the Lense-Thirring effect:|]]", Nature 431: 958–960, doi:10.1038/nature03007
• Ciufolini, Ignazio; Pavlis, Erricos C. & Peron, R. (2006), "[[w:Determination of frame-dragging using Earth gravity models from CHAMP and GRACE:|]]", New Astron. 11: 527–550,doi:10.1016/j.newast.2006.02.001
• Coc, A.; Vangioni-Flam, E.; Descouvemont, P.; Adahchour, A. & Angulo, C. (2004), "[[w:Updated Big Bang Nucleosynthesis confronted to WMAP observations and to the Abundance of Light Elements:|]]", Astrophysical Journal 600: 544–552, doi:10.1086/380121, arXiv:astro-ph/0309480
• Cutler, Curt & Thorne, Kip S. (2002), [[w:"An overview of gravitational wave sources":|]], in Bishop, Nigel & Maharaj, Sunil D., [[w:Proceedings of 16th International Conference on General Relativity and Gravitation (GR16):|]], World Scientific, arXiv:gr-qc/0204090, ISBN 981-238-171-6
• Dalal, Neal; Holz, Daniel E.; Hughes, Scott A. & Jain, Bhuvnesh (2006), "[[w:Short GRB and binary black hole standard sirens as a probe of dark energy:|]]", Phys.Rev. D74: 063006,doi:10.1103/PhysRevD.74.063006, arXiv:astro-ph/0601275
• Danzmann, Karsten & Rüdiger, Albrecht (2003), "http://www.srl.caltech.edu/lisa/documents/KarstenAlbrechtOverviewCQG20-2003.pdf", Class. Quant. Grav. 20: S1–S9, doi:10.1088/0264-9381/20/10/301, <http://www.srl.caltech.edu/lisa/documents/KarstenAlbrechtOverviewCQG20-2003.pdf>
• Dirac, Paul (1996), [[w:General Theory of Relativity:|]], Princeton University Press, ISBN 0-691-01146-X
• Donoghue, John F. (1995), [[w:"Introduction to the Effective Field Theory Description of Gravity":|]], in Cornet, Fernando, [[w:Effective Theories: Proceedings of the Advanced School, Almunecar, Spain, 26 June–1 July 1995:|]], arXiv:gr-qc/9512024, ISBN 9810229089
• Duff, Michael (1996), "[[w:M-Theory (the Theory Formerly Known as Strings):|]]", Int. J. Mod. Phys. A11: 5623–5641, doi:10.1142/S0217751X96002583, arXiv:hep-th/9608117
• Ehlers, Jürgen (1973), [[w:"Survey of general relativity theory":|]], in Israel, Werner, [[w:Relativity, Astrophysics and Cosmology:|]], D. Reidel, pp. 1–125, ISBN 90-277-0369-8
• Ehlers, Jürgen; Falco, Emilio E. & Schneider, Peter (1992), [[w:Gravitational lenses:|]], Springer, ISBN 3-540-66506-4
• Ehlers, Jürgen & Lämmerzahl, Claus, eds. (2006), [[w:Special Relativity—Will it Survive the Next 101 Years?:|]], Springer, ISBN 3-540-34522-1
• Ehlers, Jürgen & Rindler, Wolfgang (1997), "[[w:Local and Global Light Bending in Einstein's and other Gravitational Theories:|]]", General Relativity and Gravitation 29: 519–529,doi:10.1023/A:1018843001842
• Einstein, Albert (1907), "http://www.soso.ch/wissen/hist/SRT/E-1907.pdf", Jahrbuch der Radioaktivitaet und Elektronik 4: 411, <http://www.soso.ch/wissen/hist/SRT/E-1907.pdf>. Retrieved on 5 maj 2008
• Einstein, Albert (1915), "http://nausikaa2.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/toc/toc.x.cgi?dir=6E3MAXK4&step=thumb", Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin: 844–847, <http://nausikaa2.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/toc/toc.x.cgi?dir=6E3MAXK4&step=thumb>. Retrieved on 12 shtator 2006
• Einstein, Albert (1916), "http://www.alberteinstein.info/gallery/gtext3.html" (PDF), Annalen der Physik 49, <http://www.alberteinstein.info/gallery/gtext3.html>. Retrieved on 3 shtator 2006
• Einstein, Albert (1917), "[[w:Kosmologische Betrachtungen zur allgemeinen Relativitätstheorie:|]]", Sitzungsberichte der Preußischen Akademie der Wissenschaften: 142
• Ellis, George F R & van Elst, Henk (1999), [[w:"Cosmological models (Cargèse lectures 1998)":|]], in Lachièze-Rey, Marc, [[w:Theoretical and Observational Cosmology:|]], Kluwer, pp. 1–116,arXiv:gr-qc/9812046
• Everitt, C. W. F.; Buchman, S.; DeBra, D. B. & Keiser, G. M. (2001), [[w:"Gravity Probe B: Countdown to launch":|]], [[w:Gyros, Clocks, and Interferometers: Testing Relativistic Gravity in Space (Lecture Notes in Physics 562):|]], Springer, pp. 52–82, ISBN 3-540-41236-0
• Everitt, C. W. F.; Parkinson, Bradford & Kahn, Bob (2007), http://einstein.stanford.edu/content/exec_summary/GP-B_ExecSum-scrn.pdf, Project Report: NASA, Stanford University and Lockheed Martin, <http://einstein.stanford.edu/content/exec_summary/GP-B_ExecSum-scrn.pdf>. Retrieved on 5 gusht 2007
• Falcke, Heino; Melia, Fulvio & Agol, Eric (2000), "[[w:Viewing the Shadow of the Black Hole at the Galactic Center:|]]", Astrophysical Journal 528: L13–L16, doi:10.1086/312423, arXiv:astro-ph/9912263
• Flanagan, Éanna É. & Hughes, Scott A. (2005), "[[w:The basics of gravitational wave theory:|]]", New J.Phys. 7: 204, doi:10.1088/1367-2630/7/1/204, arXiv:gr-qc/0501041
• Font, José A. (2003), "http://www.livingreviews.org/lrr-2003-4", Living Rev. Relativity 6, <http://www.livingreviews.org/lrr-2003-4>. Retrieved on 19 gusht 2007
• Fourès-Bruhat, Yvonne (1952), "[[w:Théoréme d'existence pour certains systémes d'équations aux derivées partielles non linéaires:|]]", Acta Mathematica 88: 141–225,doi:10.1007/BF02392131
• Frauendiener, Jörg (2004), "http://www.livingreviews.org/lrr-2004-1", Living Rev. Relativity 7, <http://www.livingreviews.org/lrr-2004-1>. Retrieved on 21 korrik 2007
• Friedrich, Helmut (2005), "http://www.arxiv.org/abs/gr-qc/0508016", Annalen Phys. 15: 84–108, doi:10.1002/andp.200510173, <http://www.arxiv.org/abs/gr-qc/0508016>
• Futamase, T. & Itoh, Y. (2006), "http://www.livingreviews.org/lrr-2007-2", Living Rev. Relativity 10, <http://www.livingreviews.org/lrr-2007-2>. Retrieved on 29 shkurt 2008
• Gamow, George (1970), [[w:My World Line:|]], Viking Press, ISBN 0670503762
• Garfinkle, David (2007), "http://www.einstein-online.info/en/spotlights/singularities_bkl/index.html", Einstein Online, <http://www.einstein-online.info/en/spotlights/singularities_bkl/index.html>. Retrieved on 3 gusht 2007
• Geroch, Robert (1996), [[w:Partial Differential Equations of Physics:|]], arXiv:gr-qc/9602055
• Giulini, Domenico (2005), [[w:Special Relativity: A First Encounter:|]], Oxford University Press, ISBN 0-19-856746-4
• Giulini, Domenico (2006a), [[w:"Algebraic and Geometric Structures in Special Relativity":|]], in Ehlers, Jürgen & Lämmerzahl, Claus, [[w:Special Relativity—Will it Survive the Next 101 Years?:|]], Springer, pp. 45–111, arXiv:math-ph/0602018, ISBN 3-540-34522-1
• Giulini, Domenico (2006b), [[w:"Some remarks on the notions of general covariance and background independence":|]], in Stamatescu, I. O., [[w:An assessment of current paradigms in the physics of fundamental interactions:|]], Springer, arXiv:gr-qc/0603087
• Gnedin, Nickolay Y. (2005), "[[w:Digitizing the Universe:|]]", Nature 435: 572–573, doi:10.1038/435572a
• Goenner, Hubert F. M. (2004), "http://www.livingreviews.org/lrr-2004-2", Living Rev. Relativity 7, <http://www.livingreviews.org/lrr-2004-2>. Retrieved on 28 shkurt 2008
• Goroff, Marc H. & Sagnotti, Augusto (1985), "[[w:Quantum gravity at two loops:|]]", Phys. Lett. 160B: 81–86, doi:10.1016/0370-2693(85)91470-4
• Gourgoulhon, Eric (2007), [[w:3+1 Formalism and Bases of Numerical Relativity:|]], arXiv:gr-qc/0703035
• Gowdy, Robert H. (1971), "[[w:Gravitational Waves in Closed Universes:|]]", Phys. Rev. Lett. 27: 826–829, doi:10.1103/PhysRevLett.27.826
• Gowdy, Robert H. (1974), "[[w:Vacuum spacetimes with two-parameter spacelike isometry groups and compact invariant hypersurfaces: Topologies and boundary conditions:|]]", Ann. Phys. (N.Y.) 83: 203–241, doi:10.1016/0003-4916(74)90384-4
• Green, M. B.; Schwarz, J. H. & Witten, E. (1987), [[w:Superstring theory. Volume 1: Introduction:|]], Cambridge University Press, ISBN 0-521-35752-7
• Greenstein, J. L.; Oke, J. B. & Shipman, H. L. (1971), "http://esoads.eso.org/abs/1971ApJ...169..563G", Astrophysical Journal 169: 563, doi:10.1086/151174, <http://esoads.eso.org/abs/1971ApJ...169..563G>
• Hafele, J. & Keating, R. (1972a), "[[w:Around the world atomic clocks:predicted relativistic time gains:|]]", Science 177: 166–168, doi:10.1126/science.177.4044.166, PMID 17779917
• Hafele, J. & Keating, R. (1972b), "[[w:Around the world atomic clocks: observed relativistic time gains:|]]", Science 177: 168–170, doi:10.1126/science.177.4044.168, PMID 17779918
• Havas, P. (1964), "[[w:Four-Dimensional Formulation of Newtonian Mechanics and Their Relation to the Special and the General Theory of Relativity:|]]", Rev. Mod. Phys. 36: 938–965,doi:10.1103/RevModPhys.36.938
• Hawking, Stephen W. (1966), "[[:w:The occurrence of singularities in cosmology:http://links.jstor.org/sici?sici=0080-4630%2819661018%29294%3A1439%3C511%3ATOOSIC%3E2.0.CO%3B2-Y%7Chttp://links.jstor.org/sici?sici=0080-4630%2819661018%29294%3A1439%3C511%3ATOOSIC%3E2.0.CO%3B2-Y]]", Proceedings of the Royal Society of London A294(1439): 511–521, <http://links.jstor.org/sici?sici=0080-4630%2819661018%29294%3A1439%3C511%3ATOOSIC%3E2.0.CO%3B2-Y>
• Hawking, S. W. (1975), "[[w:Particle Creation by Black Holes:|]]", Communications in Mathematical Physics 43: 199–220, doi:10.1007/BF02345020
• Hawking, Stephen W. (1987), [[w:"Quantum cosmology":|]], in Hawking, Stephen W. & Israel, Werner, [[w:300 Years of Gravitation:|]], Cambridge University Press, pp. 631–651, ISBN 0-521-37976-8
• Hawking, Stephen W. & Ellis, George F. R. (1973), [[w:The large scale structure of spacetime:|]], Cambridge University Press, ISBN 0-521-09906-4
• Heckmann, O. H. L. & Schücking, E. (1959), [[w:"Newtonsche und Einsteinsche Kosmologie":|]], in Flügge, S., [[w:Encyclopedia of Physics:|]], 53, pp. 489
• Heusler, Markus (1998), "http://www.livingreviews.org/lrr-1998-6", Living Rev. Relativity 1, <http://www.livingreviews.org/lrr-1998-6>. Retrieved on 4 gusht 2007
• Heusler, Markus (1996), [[w:Black Hole Uniqueness Theorems:|]], Cambridge University Press, ISBN 0-521-56735-1
• Hey, Tony & Walters, Patrick (2003), [[w:The new quantum universe:|]], Cambridge University Press, ISBN 0-521-56457-3
• Hough, Jim & Rowan, Sheila (2000), "http://www.livingreviews.org/lrr-2000-3", Living Rev. Relativity 3, <http://www.livingreviews.org/lrr-2000-3>. Retrieved on 21 korrik 2007
• Hubble, Edwin (1929), "http://www.pnas.org/cgi/reprint/15/3/168.pdf", Proc. Nat. Acad. Sci. 15: 168–173, doi:10.1073/pnas.15.3.168, <http://www.pnas.org/cgi/reprint/15/3/168.pdf>
• Hulse, Russell A. & Taylor, Joseph H. (1975), "http://esoads.eso.org/abs/1975ApJ...195L..51H", Astrophys. J. 195: L51–L55, doi:10.1086/181708, <http://esoads.eso.org/abs/1975ApJ...195L..51H>
• Ibanez, L. E. (2000), "[[w:The second string (phenomenology) revolution:|]]", Class. Quant. Grav. 17: 1117–1128, doi:10.1088/0264-9381/17/5/321, arXiv:hep-th/9911499
• Isham, Christopher J. (1994), [[w:"Prima facie questions in quantum gravity":|]], in Ehlers, Jürgen & Friedrich, Helmut, [[w:Canonical Gravity: From Classical to Quantum:|]], Springer, ISBN 3-540-58339-4
• Israel, Werner (1971), "[[w:Event Horizons and Gravitational Collapse:|]]", General Relativity and Gravitation 2: 53–59, doi:10.1007/BF02450518
• Israel, Werner (1987), [[w:"Dark stars: the evolution of an idea":|]], in Hawking, Stephen W. & Israel, Werner, [[w:300 Years of Gravitation:|]], Cambridge University Press, pp. 199–276, ISBN 0-521-37976-8
• Janssen, Michel (2005), "http://www.tc.umn.edu/~janss011/pdf%20files/potsandholes.pdf", Ann. Phys. (Leipzig) 14: 58–85, doi:10.1002/andp.200410130, <http://www.tc.umn.edu/~janss011/pdf%20files/potsandholes.pdf>
• Jaranowski, Piotr & Królak, Andrzej (2005), "http://www.livingreviews.org/lrr-2005-3", Living Rev. Relativity 8, <http://www.livingreviews.org/lrr-2005-3>. Retrieved on 30 korrik 2007
• Kahn, Bob (1996–2008), http://einstein.stanford.edu/, Stanford University, <http://einstein.stanford.edu/>. Retrieved on 21 maj 2008
• Kahn, Bob (April 14, 2007), http://einstein.stanford.edu/content/press_releases/SU/pr-aps-041807.pdf, Stanford University News Service, <http://einstein.stanford.edu/content/press_releases/SU/pr-aps-041807.pdf>
• Kamionkowski, Marc; Kosowsky, Arthur & Stebbins, Albert (1997), "[[w:Statistics of Cosmic Microwave Background Polarization:|]]", Phys. Rev. D55: 7368–7388,doi:10.1103/PhysRevD.55.7368, arXiv:astro-ph/9611125
• Kennefick, Daniel (2005), [[w:"Astronomers Test General Relativity: Light-bending and the Solar Redshift":|]], in Renn, Jürgen, [[w:One hundred authors for Einstein:|]], Wiley-VCH, pp. 178–181,ISBN 3-527-40574-7
• Kennefick, Daniel (2007), [[w:"Not Only Because of Theory: Dyson, Eddington and the Competing Myths of the 1919 Eclipse Expedition":|]], [[w:Proceedings of the 7th Conference on the History of General Relativity, Tenerife, 2005:|]], arXiv:0709.0685
• Kenyon, I. R. (1990), [[w:General Relativity:|]], Oxford University Press, ISBN 0-19-851996-6
• Kochanek, C.S.; Falco, E.E.; Impey, C. & Lehar, J. (2007), http://cfa-www.harvard.edu/castles, Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics, <http://cfa-www.harvard.edu/castles>. Retrieved on 21 gusht 2007
• Komar, Arthur (1959), "[[w:Covariant Conservation Laws in General Relativity:|]]", Phys. Rev. 113: 934–936, doi:10.1103/PhysRev.113.934
• Kramer, Michael (2004), [[w:"Millisecond Pulsars as Tools of Fundamental Physics":|]], in Karshenboim, S. G., [[w:Astrophysics, Clocks and Fundamental Constants (Lecture Notes in Physics Vol. 648):|]], Springer, pp. 33–54, arXiv:astro-ph/0405178
• Kramer, M.; Stairs, I. H.; Manchester, R. N. & McLaughlin, M. A. (2006), "[[w:Tests of general relativity from timing the double pulsar:|]]", Science 314: 97–102, doi:10.1126/science.1132305,arXiv:astro-ph/0609417, PMID 16973838
• Kraus, Ute (1998), [[w:"Light Deflection Near Neutron Stars":|]], [[w:Relativistic Astrophysics:|]], Vieweg, pp. 66–81, ISBN 352-806909-0
• Kuchař, Karel (1973), [[w:"Canonical Quantization of Gravity":|]], in Israel, Werner, [[w:Relativity, Astrophysics and Cosmology:|]], D. Reidel, pp. 237–288, ISBN 90-277-0369-8
• Künzle, H. P. (1972), "http://www.numdam.org/item?id=AIHPA_1972__17_4_337_0", Ann. Inst. Henri Poincaré a 17: 337–362, <http://www.numdam.org/item?id=AIHPA_1972__17_4_337_0>
• Lahav, Ofer & Suto, Yasushi (2004), "http://www.livingreviews.org/lrr-2004-8", Living Rev. Relativity 7, <http://www.livingreviews.org/lrr-2004-8>. Retrieved on 19 gusht 2007
• Landgraf, M.; Hechler, M. & Kemble, S. (2005), "[[w:Mission design for LISA Pathfinder:|]]", Class. Quant. Grav. 22: S487–S492, doi:10.1088/0264-9381/22/10/048, arXiv:gr-qc/0411071
• Lehner, Luis (2001), "[[w:Numerical Relativity: A review:|]]", Class. Quant. Grav. 18: R25–R86, doi:10.1088/0264-9381/18/17/202, arXiv:gr-qc/0106072
• Lehner, Luis (2002), [[w:Numerical Relativity: Status and Prospects:|]], arXiv:gr-qc/0202055
• Linde, Andrei (1990), [[w:Particle Physics and Inflationary Cosmology:|]], Harwood, arXiv:hep-th/0503203, ISBN 3718604892
• Linde, Andrei (2005), "[[w:Towards inflation in string theory:|]]", J. Phys. Conf. Ser. 24: 151–160, doi:10.1088/1742-6596/24/1/018, arXiv:hep-th/0503195

• Loll, Renate (1998), "http://www.livingreviews.org/lrr-1998-13", Living Rev. Relativity 1, <http://www.livingreviews.org/lrr-1998-13>. Retrieved on 9 mars 2008
• Lovelock, David (1972), "[[w:The Four-Dimensionality of Space and the Einstein Tensor:|]]", J. Math. Phys. 13: 874–876, doi:10.1063/1.1666069
• MacCallum, M. (2006), [[w:"Finding and using exact solutions of the Einstein equations":|]], in Mornas, L. & Alonso, J. D., [[w:A Century of Relativity Physics (ERE05, the XXVIII Spanish Relativity Meeting):|]], American Institute of Physics, arXiv:gr-qc/0601102
• Maddox, John (1998), [[w:What Remains To Be Discovered:|]], Macmillan, ISBN 0-684-82292-X
• Mannheim, Philip D. (2006), "[[w:Alternatives to Dark Matter and Dark Energy:|]]", Prog. Part. Nucl. Phys. 56: 340–445, doi:10.1016/j.ppnp.2005.08.001, arXiv:astro-ph/0505266v2
• Mather, J. C.; Cheng, E. S.; Cottingham, D. A. & Eplee, R. E. (1994), "http://adsabs.harvard.edu/abs/1994ApJ...420..439M", Astrophysical Journal 420: 439–444, doi:10.1086/173574, <http://adsabs.harvard.edu/abs/1994ApJ...420..439M>
• Mermin, N. David (2005), [[w:It's About Time. Understanding Einstein's Relativity:|]], Princeton University Press, ISBN 0-691-12201-6
• Messiah, Albert (1999), [[w:Quantum Mechanics:|]], Dover Publications, ISBN 0486409244
• Miller, Cole (2002), http://www.astro.umd.edu/~miller/teaching/astr606/, University of Maryland, <http://www.astro.umd.edu/~miller/teaching/astr606/>. Retrieved on 25 korrik 2007
• Misner, Charles W.; Thorne, Kip. S. & Wheeler, John A. (1973), [[w:Gravitation:|]], W. H. Freeman, ISBN 0-7167-0344-0
• Narayan, Ramesh (2006), "[[w:Black holes in astrophysics:|]]", New Journal of Physics 7: 199, doi:10.1088/1367-2630/7/1/199, arXiv:gr-qc/0506078
• Narayan, Ramesh & Bartelmann, Matthias (1997), [[w:Lectures on Gravitational Lensing:|]], Stampa:ArXiv
• Narlikar, Jayant V. (1993), [[w:Introduction to Cosmology:|]], Cambridge University Press, ISBN 0-521-41250-1
• Nieto, Michael Martin (2006), "http://www.europhysicsnews.com/full/42/article4.pdf", EurophysicsNews 37(6): 30–34, <http://www.europhysicsnews.com/full/42/article4.pdf>
• Nordström, Gunnar (1918), "http://www.digitallibrary.nl/proceedings/search/detail.cfm?pubid=2146&view=image&startrow=1", Verhandl. Koninkl. Ned. Akad. Wetenschap., 26: 1238–1245, <http://www.digitallibrary.nl/proceedings/search/detail.cfm?pubid=2146&view=image&startrow=1>
• Nordtvedt, Kenneth (2003), [[w:Lunar Laser Ranging—a comprehensive probe of post-Newtonian gravity:|]], arXiv:gr-qc/0301024
• Norton, John D. (1985), "http://www.pitt.edu/~jdnorton/papers/ProfE_re-set.pdf", Studies in History and Philosophy of Science 16: 203–246, doi:10.1016/0039-3681(85)90002-0, <http://www.pitt.edu/~jdnorton/papers/ProfE_re-set.pdf>. Retrieved on 11 qershor 2007
• Ohanian, Hans C. & Ruffini, Remo (1994), [[w:Gravitation and Spacetime:|]], W. W. Norton & Company, ISBN 0-393-96501-5
• Olive, K. A. & Skillman, E. A. (2004), "[[w:A Realistic Determination of the Error on the Primordial Helium Abundance:|]]", Astrophysical Journal 617: 29–49, doi:10.1086/425170, arXiv:astro-ph/0405588
• O'Meara, John M.; Tytler, David; Kirkman, David & Suzuki, Nao (2001), "[[w:The Deuterium to Hydrogen Abundance Ratio Towards a Fourth QSO: HS0105+1619:|]]", Astrophysical Journal 552: 718–730, doi:10.1086/320579, arXiv:astro-ph/0011179
• Oppenheimer, J. Robert & Snyder, H. (1939), "[[w:On continued gravitational contraction:|]]", Physical Review 56: 455–459, doi:10.1103/PhysRev.56.455
• Overbye, Dennis (1999), [[w:Lonely Hearts of the Cosmos: the story of the scientific quest for the secret of the Universe:|]], Back Bay, ISBN 0316648965
• Pais, Abraham (1982), [[w:'Subtle is the Lord...' The Science and life of Albert Einstein:|]], Oxford University Press, ISBN 0-19-853907-X
• Peacock, John A. (1999), [[w:Cosmological Physics:|]], Cambridge University Press, ISBN 0-521-41072-X
• Peebles, P. J. E. (1966), "http://esoads.eso.org/abs/1966ApJ...146..542P", Astrophysical Journal 146: 542–552, doi:10.1086/148918, <http://esoads.eso.org/abs/1966ApJ...146..542P>
• Peebles, P. J. E. (1993), [[w:Principles of physical cosmology:|]], Princeton University Press, ISBN 0-691-01933-9
• Peebles, P.J.E.; Schramm, D.N.; Turner, E.L. & Kron, R.G. (1991), "[[w:The case for the relativistic hot Big Bang cosmology:|]]", Nature 352: 769–776, doi:10.1038/352769a0
• Penrose, Roger (1965), "[[w:Gravitational collapse and spacetime singularities:|]]", Physical Review Letters 14: 57–59, doi:10.1103/PhysRevLett.14.57
• Penrose, Roger (1969), "[[w:Gravitational collapse: the role of general relativity:|]]", Rivista del Nuovo Cimento 1: 252–276
• Penrose, Roger (2004), [[w:The Road to Reality:|]], A. A. Knopf, ISBN 0679454438
• Penzias, A. A. & Wilson, R. W. (1965), "http://esoads.eso.org/abs/1965ApJ...142..419P", Astrophysical Journal 142: 419–421, doi:10.1086/148307, <http://esoads.eso.org/abs/1965ApJ...142..419P>
• Peskin, Michael E. & Schroeder, Daniel V. (1995), [[w:An Introduction to Quantum Field Theory:|]], Addison-Wesley, ISBN 0-201-50397-2
• Peskin, Michael E. (2007), [[w:Dark Matter and Particle Physics:|]], arXiv:0707.1536
• Poisson, Eric (2004), "http://www.livingreviews.org/lrr-2004-6", Living Rev. Relativity 7, <http://www.livingreviews.org/lrr-2004-6>. Retrieved on 13 qershor 2007
• Poisson, Eric (2004), [[w:A Relativist's Toolkit. The Mathematics of Black-Hole Mechanics:|]], Cambridge University Press, ISBN 0-521-83091-5
• Polchinski, Joseph (1998a), [[w:String Theory Vol. I: An Introduction to the Bosonic String:|]], Cambridge University Press, ISBN 0-521-63303-6
• Polchinski, Joseph (1998b), [[w:String Theory Vol. II: Superstring Theory and Beyond:|]], Cambridge University Press, ISBN 0-521-63304-4
• Pound, R. V. & Rebka, G. A. (1959), "[[w:Gravitational Red-Shift in Nuclear Resonance:|]]", Physical Review Letters 3: 439–441, doi:10.1103/PhysRevLett.3.439
• Pound, R. V. & Rebka, G. A. (1960), "[[w:Apparent weight of photons:|]]", Phys. Rev. Lett. 4: 337–341, doi:10.1103/PhysRevLett.4.337
• Pound, R. V. & Snider, J. L. (1964), "[[w:Effect of Gravity on Nuclear Resonance:|]]", Phys. Rev. Lett. 13: 539–540, doi:10.1103/PhysRevLett.13.539
• Ramond, Pierre (1990), [[w:Field Theory: A Modern Primer:|]], Addison-Wesley, ISBN 0-201-54611-6
• Rees, Martin (1966), "[[w:Appearance of Relativistically Expanding Radio Sources:|]]", Nature 211: 468–470, doi:10.1038/211468a0
• Reissner, H. (1916), "[[w:Über die Eigengravitation des elektrischen Feldes nach der Einsteinschen Theorie:|]]", Annalen der Physik 355: 106–120, doi:10.1002/andp.19163550905
• Remillard, Ronald A.; Lin, Dacheng; Cooper, Randall L. & Narayan, Ramesh (2006), "[[w:The Rates of Type I X-Ray Bursts from Transients Observed with RXTE: Evidence for Black Hole Event Horizons:|]]", Astrophysical Journal 646: 407–419, doi:10.1086/504862, arXiv:astro-ph/0509758
• Renn, Jürgen, ed. (2007), [[w:The Genesis of General Relativity (4 Volumes):|]], Dordrecht: Springer, ISBN 1-4020-3999-9
• Renn, Jürgen, ed. (2005), [[w:Albert Einstein—Chief Engineer of the Universe: Einstein's Life and Work in Context:|]], Berlin: Wiley-VCH, ISBN 3-527-40571-2
• Reula, Oscar A. (1998), "http://www.livingreviews.org/lrr-1998-3", Living Rev. Relativity 1, <http://www.livingreviews.org/lrr-1998-3>. Retrieved on 29 gusht 2007
• Rindler, Wolfgang (2001), [[w:Relativity. Special, General and Cosmological:|]], Oxford University Press, ISBN 0-19-850836-0
• Rindler, Wolfgang (1991), [[w:Introduction to Special Relativity:|]], Clarendon Press, Oxford, ISBN 0-19-853952-5
• Robson, Ian (1996), [[w:Active galactic nuclei:|]], John Wiley, ISBN 0471958530
• Roulet, E. & Mollerach, S. (1997), "[[w:Microlensing:|]]", Physics Reports 279: 67–118, doi:10.1016/S0370-1573(96)00020-8
• Rovelli, Carlo (2000), [[w:Notes for a brief history of quantum gravity:|]], arXiv:gr-qc/0006061
• Rovelli, Carlo (1998), "http://www.livingreviews.org/lrr-1998-1", Living Rev. Relativity 1, <http://www.livingreviews.org/lrr-1998-1>. Retrieved on 13 mars 2008
• Schäfer, Gerhard (2004), "[[w:Gravitomagnetic Effects:|]]", General Relativity and Gravitation 36: 2223–2235, doi:10.1023/B:GERG.0000046180.97877.32, arXiv:gr-qc/0407116
• Schödel, R.; Ott, T.; Genzel, R. & Eckart, A. (2003), "[[w:Stellar Dynamics in the Central Arcsecond of Our Galaxy:|]]", Astrophysical Journal 596: 1015–1034, doi:10.1086/378122, arXiv:astro-ph/0306214
• Schutz, Bernard F. (1985), [[w:A first course in general relativity:|]], Cambridge University Press, ISBN 0-521-27703-5
• Schutz, Bernard F. (2001), [[w:"Gravitational radiation":|]], in Murdin, Paul, [[w:Encyclopedia of Astronomy and Astrophysics:|]], Grove's Dictionaries, ISBN 1561592684
• Schutz, Bernard F. (2003), [[w:Gravity from the ground up:|]], Cambridge University Press, ISBN 0-521-45506-5
• Schwarz, John H. (2007), [[w:String Theory: Progress and Problems:|]], Stampa:ArXiv
• Schwarzschild, Karl (1916a), "[[w:Über das Gravitationsfeld eines Massenpunktes nach der Einsteinschen Theorie:|]]", Sitzungsber. Preuss. Akad. D. Wiss.: 189–196
• Schwarzschild, Karl (1916b), "[[w:Über das Gravitationsfeld eines Kugel aus inkompressibler Flüssigkeit nach der Einsteinschen Theorie:|]]", Sitzungsber. Preuss. Akad. D. Wiss.: 424–434
• Seidel, Edward (1998), [[w:"Numerical Relativity: Towards Simulations of 3D Black Hole Coalescence":|]], in Narlikar, J. V. & Dadhich, N., [[w:Gravitation and Relativity: At the turn of the millennium (Proceedings of the GR-15 Conference, held at IUCAA, Pune, India, December 16–21, 1997):|]], IUCAA, arXiv:gr-qc/9806088, ISBN 81-900378-3-8
• Seljak, Uros̆ & Zaldarriaga, Matias (1997), "[[w:Signature of Gravity Waves in the Polarization of the Microwave Background:|]]", Phys. Rev. Lett. 78: 2054–2057,doi:10.1103/PhysRevLett.78.2054, arXiv:astro-ph/9609169
• Shapiro, S. S.; Davis, J. L.; Lebach, D. E. & Gregory, J. S. (2004), "[[w:Measurement of the solar gravitational deflection of radio waves using geodetic very-long-baseline interferometry data, 1979–1999:|]]", Phys. Rev. Lett. 92: 121101, doi:10.1103/PhysRevLett.92.121101
• Shapiro, Irwin I. (1964), "[[w:Fourth test of general relativity:|]]", Phys. Rev. Lett. 13: 789–791, doi:10.1103/PhysRevLett.13.789
• Shapiro, I. I.; Pettengill, Gordon H.; Ash, Michael E. & 1968 (1968), "[[w:Fourth test of general relativity: preliminary results:|]]", Phys. Rev. Lett. 20: 1265–1269,doi:10.1103/PhysRevLett.20.1265
• Singh, Simon (2004), [[w:Big Bang: The Origin of the Universe:|]], Fourth Estate, ISBN 0007152515
• Sorkin, Rafael D. (2005), [[w:"Causal Sets: Discrete Gravity":|]], in Gomberoff, Andres & Marolf, Donald, [[w:Lectures on Quantum Gravity:|]], Springer, arXiv:gr-qc/0309009, ISBN 0-387-23995-2
• Sorkin, Rafael D. (1997), "[[w:Forks in the Road, on the Way to Quantum Gravity:|]]", Int. J. Theor. Phys. 36: 2759–2781, doi:10.1007/BF02435709, arXiv:gr-qc/9706002
• Spergel, D. N.; Verde, L.; Peiris, H. V. & Komatsu, E. (2003), "[[w:First Year Wilkinson Microwave Anisotropy Probe (WMAP) Observations: Determination of Cosmological Parameters:|]]",Astrophys. J. Suppl. 148: 175–194, doi:10.1086/377226, arXiv:astro-ph/0302209
• Spergel, D. N.; Bean, R.; Doré, O. & Nolta, M. R. (2007), "[[w:Wilkinson Microwave Anisotropy Probe (WMAP) Three Year Results: Implications for Cosmology:|]]", Astrophysical Journal Supplement 170: 377–408, doi:10.1086/513700, arXiv:astro-ph/0603449
• Springel, Volker; White, Simon D. M.; Jenkins, Adrian & Frenk, Carlos S. (2005), "[[w:Simulations of the formation, evolution and clustering of galaxies and quasars:|]]", Nature 435: 629–636,doi:10.1038/nature03597
• Stairs, Ingrid H. (2003), "http://www.livingreviews.org/lrr-2003-5", Living Rev. Relativity 6, <http://www.livingreviews.org/lrr-2003-5>. Retrieved on 21 korrik 2007
• Stephani, H.; Kramer, D.; MacCallum, M.; Hoenselaers, C. & Herlt, E. (2003), [[w:Exact Solutions of Einstein's Field Equations:|]] (2 ed.), Cambridge University Press, ISBN 0-521-46136-7
• Synge, J. L. (1972), [[w:Relativity: The Special Theory:|]], North-Holland Publishing Company
• Szabados, László B. (2004), "http://www.livingreviews.org/lrr-2004-4", Living Rev. Relativity 7, <http://www.livingreviews.org/lrr-2004-4>. Retrieved on 23 gusht 2007
• Taylor, Joseph H. (1994), "[[w:Binary pulsars and relativistic gravity:|]]", Rev. Mod. Phys. 66: 711–719, doi:10.1103/RevModPhys.66.711
• Thiemann, Thomas (2006), [[w:Loop Quantum Gravity: An Inside View:|]], arXiv:hep-th/0608210
• Thiemann, Thomas (2003), "[[w:Lectures on Loop Quantum Gravity:|]]", Lect. Notes Phys. 631: 41–135
• Thorne, Kip S. (1972), [[w:"Nonspherical Gravitational Collapse—A Short Review":|]], in Klauder, J., [[w:Magic without Magic:|]], W. H. Freeman, pp. 231–258
• Thorne, Kip S. (1994), [[w:Black Holes and Time Warps: Einstein's Outrageous Legacy:|]], W W Norton & Company, ISBN 0-393-31276-3
• Thorne, Kip S. (1995), [[w:Gravitational radiation:|]], arXiv:gr-qc/9506086
• Townsend, Paul K. (1997), [[w:Black Holes (Lecture notes):|]], arXiv:gr-qc/9707012
• Townsend, Paul K. (1996), [[w:Four Lectures on M-Theory:|]], arXiv:hep-th/9612121
• Traschen, Jenny (2000), [[w:"An Introduction to Black Hole Evaporation":|]], in Bytsenko, A. & Williams, F., [[w:Mathematical Methods of Physics (Proceedings of the 1999 Londrina Winter School):|]], World Scientific, arXiv:gr-qc/0010055
• Trautman, Andrzej (2006), [[w:"Einstein-Cartan theory":|]], in Francoise, J.-P.; Naber, G. L. & Tsou, S. T., [[w:Encyclopedia of Mathematical Physics, Vol. 2:|]], Elsevier, pp. 189–195, arXiv:gr-qc/0606062
• Unruh, W. G. (1976), "[[w:Notes on Black Hole Evaporation:|]]", Phys. Rev. D 14: 870–892, doi:10.1103/PhysRevD.14.870
• Valtonen, M. J.; Lehto, H. J.; Nilsson, K.; Heidt, J. & Takalo, L. O. (2008), "[[w:A massive binary black-hole system in OJ 287 and a test of general relativity:|]]", Nature 452: 851–853,doi:10.1038/nature06896
• Wald, Robert M. (1975), "[[w:On Particle Creation by Black Holes:|]]", Commun. Math. Phys. 45: 9–34, doi:10.1007/BF02345020
• Wald, Robert M. (1984), [[:w:General Relativity:|]], University of Chicago Press, ISBN 0-226-87033-2
• Wald, Robert M. (1994), [[w:Quantum field theory in curved spacetime and black hole thermodynamics:|]], University of Chicago Press, ISBN 0-226-87027-8
• Wald, Robert M. (2001), "http://www.livingreviews.org/lrr-2001-6", Living Rev. Relativity 4, <http://www.livingreviews.org/lrr-2001-6>. Retrieved on 8 gusht 2007
• Walsh, D.; Carswell, R. F. & Weymann, R. J. (1979), "[[w:0957 + 561 A, B: twin quasistellar objects or gravitational lens?:|]]", Nature 279: 381, doi:10.1038/279381a0
• Wambsganss, Joachim (1998), "http://www.livingreviews.org/lrr-1998-12", Living Rev. Relativity 1, <http://www.livingreviews.org/lrr-1998-12>. Retrieved on 20 korrik 2007
• Weinberg, Steven (1972), [[w:Gravitation and Cosmology:|]], John Wiley, ISBN 0-471-92567-5
• Weinberg, Steven (1995), [[w:The Quantum Theory of Fields I: Foundations:|]], Cambridge University Press, ISBN 0-521-55001-7
• Weinberg, Steven (1996), [[w:The Quantum Theory of Fields II: Modern Applications:|]], Cambridge University Press, ISBN 0-521-55002-5
• Weinberg, Steven (2000), [[w:The Quantum Theory of Fields III: Supersymmetry:|]], Cambridge University Press, ISBN 0-521-66000-9
• Weisberg, Joel M. & Taylor, Joseph H. (2003), [[w:"The Relativistic Binary Pulsar B1913+16"":|]], in Bailes, M.; Nice, D. J. & Thorsett, S. E., [[w:Proceedings of "Radio Pulsars," Chania, Crete, August, 2002:|]], ASP Conference Series
• Weiss, Achim (2006), "http://www.einstein-online.info/en/spotlights/BBN_obs/index.html", Einstein Online (Max Planck Institute for Gravitational Physics), <http://www.einstein-online.info/en/spotlights/BBN_obs/index.html>. Retrieved on 24 shkurt 2007
• Wheeler, John A. (1990), [[w:A Journey Into Gravity and Spacetime:|]], Scientific American Library, San Francisco: W. H. Freeman, ISBN 0-7167-6034-7
• Will, Clifford M. (1993), [[w:Theory and experiment in gravitational physics:|]], Cambridge University Press, ISBN 0-521-43973-6
• Will, Clifford M. (2006), "http://www.livingreviews.org/lrr-2006-3", Living Rev. Relativity, <http://www.livingreviews.org/lrr-2006-3>. Retrieved on 12 qershor 2007
• Zwiebach, Barton (2004), [[w:A First Course in String Theory:|]], Cambridge University Press, ISBN 0-521-83143-1

Koha gërryen dhe shteron këngën, por thelbi i mbetet tek ndërgjegjia popullore

Prof. Dr. Agron Fico : Kadare ndiqej kudo nga sigurimi shqiptar, madje si brenda vendit, në Shqipëri, ashtu edhe kur shkonte jashtë shtetit 

Ndonëse ka mbi shpatulla mbi 40 vjet karrierë profesionale në fushën e gjuhësisë, madje duke dhënë mësim si rrallë kush nga kolegët e tij në tre kontinente, ai vazhdon të punojë përsëri po me të njëjtin përkushtim si dikur në rininë e tij. Por tashmë në dhe të huaj. Malli për vendlindjen e detyron herë pas here profesorin e famshëm, Agron Fico, të shkëputet nga Amerika e largët dhe të kthehet në Shqipëri, për t\‘u takuar dhe çmallur me miqtë e kolegët e tij të dikurshëm. Njëri prej tyre është edhe studiuesi e i historiani i njohur, Mësuesi i Popullit, Sherif Delvina, të cilit prof. Fico, në vizitën e fundit që bëri para pak ditësh në Tiranë, i dha disa nga kujtimet e tij për t\‘i botuar ekskluzivisht në gazetën "Shqip". Nga kujtimet e prof. Ficos, ne përzgjodhëm ato që kanë të bëjnë me jetën e punën e tij në Kinë, një pjesë nga të cilat po i botojmë në këtë shkrim. 



Prof. Fico: Manush Myftiu më dërgoi në Kinë

Puna si pedagog i ri dhe bashkëpunëtor shkencor në sektorin e folklorit, po sidomos qenia si Sekretar Shkencor i Fakultetit dhe Institutit të Gjuhë-Letërsisë, e kishte bërë të dukshme punën time. Madje, në një rast, prof. Eqrem Çabej kishte thënë: "Agroni është i ri, por e ka stofin e shkencëtarit". Ishte mesi i shtatorit të vitit 1961, kur më lajmëruan të paraqitesha në Ministrinë e Arsimit. Diçka kisha marrë vesh, por asgjë nuk ishte e sigurt deri në njoftimin zyrtar. Ministër i Arsimit ishte Manush Myftiu, anëtar i Byrosë Politike të KQ të PPSH-së, i cili sapo ishte kthyer nga një vizitë zyrtare nga Kina. Më komunikoi detyrën e re dhe theksoi nderin e madh që po më bëhej si përfaqësues i arsimit tonë të lartë dhe i kulturës shqiptare. Më pas u ndal te disa detyra dhe udhëzime që lidheshin edhe me situatën politike të tensionuar në trekëndëshin: Kinë-Bashkimi Sovjetik-Shqipëri. Aty nga fundi i takimit, më porositi se duhet të vishesha mirë, madje të blija dhe një kapele republike. Kur pa ngurrimin tim, si e kishte zakon me atë tikun nervor në syrin e djathtë, u ngrit në këmbë dhe më paralajmëroi se nuk shkoja si individ, por si përfaqësues i Universitetit të Tiranës. Në fund ai u lidh në telefon me ministrin e Jashtëm, Behar Shtylla, dhe pasi mbaroi me të, m\‘u drejtua duke më thënë: "Sovjetikët nuk japin vizë të shkoni përmes Moskës, prandaj do të shkoni me një rrugë tjetër më të gjatë dhe më të bukur, me anë të detit, me vaporin "Vlora" që niset së shpejti. Pas një udhëtimi shumëditor në dete dhe oqeane arritëm në Kinë. Vapori u ndal në Portin e Cangjanit. Nga jashtë dëgjohej një zë: "Olgon Fiço". Ishte shqiptimi i emrit tim nga kinezi, që kishte dalë të na priste. Marinarët shqiptarë si në kor thërritën: "Profesor dil se kanë ardhur të të marrin". U largova me plot dashuri nga bashkudhëtarët e mi të këtij udhëtimi fantastik dhe plot emocione. Në bregdet më priste përfaqësuesi kinez, i cili më tha në rusisht një shprehje të ngurtësuar diplomatike: "Jam shoku Fe dhe kam ardhur t\‘ju marr në dorëzim. Mirëserdhët në Republikën Popullore të Kinës".

Me tren drejt Pekinit

Pas ditës së tretë të qëndrimit në Cangjan u nisëm me tren për në Pekin. Ishim vendosur në një vagon luksoz dhe bashkë me ne ishte dhe shoqëruesi. Treni ecte drejt veriut dhe gjarpëronte në mes fushash pa fund të mbjella me oriz dhe zarzavate. Ditën e dytë të udhëtimit duhej të ndaleshim në një qytet të vogël që të ndërronim trenin. Aty ndodhi një ngjarje interesante. Sa ndaloi treni dhe dolëm te dera e vagonit, drejt nesh u afrua një turmë njerëzish, që mbanin në duar portrete të udhëheqësve shqiptarë dhe kinezë. Kishte ndodhur një keqkuptim, që më kujtonte atë të revizorit te vepra me të njëjtin emër e shkrimtarit të njohur rus, Gogolit. Me takt u përpoqa të shpjegohesha se unë isha një specialist i gjuhës shqipe dhe po shkoja në Pekin që t\‘ua jepja mësim këtë gjuhë studentëve kinezë. Na shpunë në një pikë turistike shumë luksoze, ku hëngrëm një mëngjes të pasur dhe plot salltanete protokollare. Por kjo zgjati për ato 4-5 orë që qëndruam aty, pasi në orën dhjetë të mëngjesit hipëm në një tren tjetër dhe vazhduam rrugën drejt Pekinit. Në stacionin e trenave të Pekinit na priti dekania e Fakultetit të Gjuhëve të Huaja të Vendeve të Demokracive Popullore, shoqja Cin Pin dhe pedagogu i rusishtes, Ci Si Gua. Pas përshëndetjeve dhe urimeve të mirëseardhjes dhe buqetave të shumta me lule shumëngjyrëshe, "Zim"-i ynë i ra përmes qytetit të Pekinit. Pasi la prapa disa blloqe me ndërtesa të reja, makina u drejtua për në sheshin kryesor, Tien An Men, prej 440 mijë km katrorë (880 metra i gjatë dhe 500 i gjerë), i cili nxë një milion njerëz. Aty bie në sy tribuna qendrore e festimeve kombëtare. Në jug, përballë tribunës është Monumenti i Heronjve, më i madhi deri më sot në Kinë. Në perëndim është Pallati i Popullit, ose Pallati i Asamblesë Kombëtare Popullore të Kinës, organi më i lartë i pushtetit në vend. Pak më poshtë, po në atë vend, është ndërtesa e re e Radiotelevizionit Shtetëror Kinez dhe në të djathtë Pallati i Kombësive. Pekini, atëherë, kishte 4-5 milionë banorë dhe ishte jo vetëm qendra politike dhe shoqërore e Kinës, por edhe një qendër e madhe shkencore, kulturore, arsimore dhe arkeologjike. Aty ndodheshin Pallati i Dimrit dhe Pallati i Verës, vepra të mrekullueshme arkitekturore, ku kishin banuar perandorët kinezë. Rreth 100 milje nga qendra e qytetit gjendej Muzeu i Sinatropit, njeriut të parë kinez, i mbiquajtur "Njeriu i Pekinit". Në periferi kalonte si gjarpër vigan Muri i Madh, simbol i kombit kinez, i gjatë 6 mijë km, i cili shihet edhe nga Hëna. Të njohura ishin edhe varret e perandorëve kinezë të shekujve XVII para Krishtit.

                                                          Prof. Dr. Agron Fico dhe veterani i komunitetit, aktivisti i dalluar Ahmet Zherka



Katedra e gjuhës shqipe në Pekin

Universiteti i Gjuhëve të Huaja te Pekinit nuk ndodhet larg nga kompleksi i ndërtesave "Miqësia". Në të kishte disa fakultete për gjuhët kryesore si, anglisht, spanjisht, rusisht, indisht dhe katedra ose njësi mësimore për gjuhë të ndryshme. Aty mësoheshin rreth 74 gjuhë të huaja të popujve dhe kombësive të botës. Studentët përgatiteshin kryesisht si punonjës të ardhshëm të Ministrisë së Jashtme të Kinës, për dikasteret ekonomike, për Radiotelevizionin Kombëtar të Kinës, por edhe për shërbime ushtarake spiunazhi dhe kundërspiunazhi. Katedra e gjuhës shqipe u hap në gjirin e Fakultetit të Gjuhëve të Huaja të Vendeve të Demokracive Popullore. Aty kishte specialistë të gjuhës çeke, polake, rumune, bullgare dhe hungareze. Pas dy tre javësh pushim, më 1 prill 1962 filloi mësimi i gjuhës shqipe në këtë universitet. Në orën e parë u bë një ceremoni e thjeshtë. Dekania Cin Pin foli shkurt për rëndësinë e hapjes së kësaj katedre dhe për miqësinë midis dy popujve tanë dhe u bëri thirrje studentëve që të mësonin mirë. Pas saj e mora fjalën unë dhe thashë se hapja e kësaj katedre do të shënohej si një ngjarje e veçantë në historikun e gjuhës shqipe, pasi sot filloni ta mësoni dhe ju gjuhën e bukur e të lashtë shqipe, që gjatë shekujve shqiptarët e kanë ruajtur si thesarin e tyre më të vyer. Emocione të fuqishme më pushtuan, pasi nuk e kisha menduar kurrë se do të vinte kjo ditë, që unë të ndodhesha para 30 studentëve dhe tre asistentëve të mi kinezë, këtu në Pekin, në Kinën e largët, që t\‘u mësoja gjuhën time, gjuhën tonë shqipe.

Darka me Cu En Lain

Vizita e Kryeministrit kinez, Cu En Lai, në Shqipëri në vitin 1964, e cila shërbeu për forcimin e mëtejshëm të marrëdhënieve mes dy vendeve, vinte pas një turneu që ai kishte bërë në disa vende të Afrikës. Pas kthimit në Pekin, në prag të Vitit të Ri kinez, Cu En Lai ftoi ambasadorin Nesti Nase, këshilltarin tregtar Kiço Kaspai dhe mua në një darkë që shtroi në kompleksin e Shtëpive të Pritjes së Mysafirëve të Lartë. Cu En Lai ishte Kryeministër që nga shpallja e Republikës Popullore të Kinës më 1 tetor 1949 dhe i përkiste udhëheqësve të shquar të Kinës në ato vite. Ai kishte studiuar në Francë dhe për stilin e tij tepër të shkathët të drejtimit gëzonte nderim edhe në Perëndim, sidomos për tendencën përparimtare në marrëdhëniet sa më normale me Evropën dhe rajonet e tjera të botës. Atë darkë qëndruam gati 6 orë me Kryeministrin kinez dhe patëm mundësi të bisedojmë lirisht me të. Cu En lai u interesua dhe më pyeti për studentët kinezë që mësonin gjuhën shqipe. Ai shprehu mendimin se unë duhet të vizitoja sa më shumë qytete dhe institucione arsimore e kulturore brenda dhe jashtë Pekinit. Me porosinë e tij, fill mbas diplomimit të 30 studentëve të parë kinezë nga katedra e gjuhës shqipe, u hap redaksia e gjuhës shqipe në Radion e Jashtme të Kinës, që vazhdon të transmetojë edhe sot. Duket se vizita e parë në Shqipëri i kishte lënë mjaft mbresa nga pritja e ngrohtë, natyra e hapur e shqiptarëve dhe guximi për përballimin e vështirësive të ndryshme. Midis të tjerash, ai u shpreh se i vinte keq, pasi nuk kishte mundur dot që të merrte me vetë në Shqipëri edhe bashkëshorten e tij. Gjatë mbrëmjes u shfaqën edhe disa filma të shkurtër me pamje nga vendet turistike të Kinës, fragmente operash tradicionale dhe ndonjë koncert me muzikë klasike. E kam ruajtur të gjallë në shiritin e kujtesës atë ngjarje, darkën me Cu En Lain. Vitet e Revolucionit Kulturor nuk e tronditën dot figurën e tij të nderuar, por kanceri i mëlçisë i shkurtoi jetën dhe, sipas testamentit, hiri i trupit të tij u shpërnda me aeroplan nëpër fushat e gjelbra të Kinës.


Mbi 40 vjet karrierë profesionale dhe vazhdon të punojë në Nju- Jork


Kush është profesor Agron F. Fico?

Agron F. Fico u lind në qytetin e Gjirokastrës, ku kaloi fëmijërinë e tij dhe vitet e para të rinisë. Shkollën e mesme ai e mbaroi në vendlindjen e tij dhe studimet e larta i kreu në Tiranë. Pas diplomimit ai ka punuar për vite të tëra si punonjës shkencor pranë Institutit të Gjuhësisë dhe Historisë, si dhe në Institutin e Folklorit në Tiranë. Në vitin 1961 ai u dërgua në Republikën Popullore të Kinës, ku në kryeqytetin e saj, Pekin, ai hapi katedrën e gjuhës shqipe, ku punoi disa vjet si profesor. Më pas, prof. Fico ka dhënë lëndën e folklorit në Fakultetin e Filologjisë dhe Akademinë e Arteve në Tiranë, si dhe gjuhën angleze në Institutin e Lartë të Kulturës Fizike "Vojo Kushi". Ai është autor i teksteve të folklorit për shkollat e mesme dhe të larta. Po kështu, ai ka botuar në revistat më të njohura shqiptare me dhjetëra studime shkencore dhe artikuj, si dhe ka marrë pjesë me kumtesa në mjaft konferenca shkencore brenda dhe jashtë vendit si në: Athinë, Bukuresht, SHBA etj. Në vitin 2000, ai mori pjesë në Kongresin Botëror të zhvilluar në Finlandë. Gjatë më shumë se 40 vjetëve të karrierës së tij profesionale, prof. Fico është marrë dhe me hartimin e përpunimin e metodave të mësimdhënies së gjuhës shqipe për të huajt. Në vitin 1972, prof. Agron F. Fico është laureuar me Çmimin e Republikës dhe është pranuar anëtar i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë. Në vitet 1996-200, ai realizoi me sukses një program për pranimin e dhjetëra të rinjve shqiptarë në kolegjet dhe universitetet amerikane, si dhe hapi katedrën e gjuhës dhe kulturës shqiptare në Miçigan. Në vitin 2000 ai u radhit midis profesorëve më të shquar në kolegjet dhe universitetet amerikane dhe u përfshi në botimin "Who\‘s Who Among America\‘s Teachers", 2000. Profesor Fico është anëtar i Akademisë së Shkencave Shqiptaro-Amerikane. Këto vitet e fundit ai jeton në Nju-Jork, ku vazhdon të punojë për projektet që ka në fushën e botimeve.

Profesor  Dr.Agron Fico është specialisti i parë shqiptar, që ka punuar për 4 vjet me radhë aty në Universitetin e Gjuhëve të Huaja të Pekinit. 


Në pranverë të vitit 1962, profesori erdhi në Pekin dhe mori pjesë në themelimin e katedrës së gjuhës shqipe. Ai punoi me pasion dhe krijimtari për mbarëvajtjen e katedrës dhe për përvetësimin e gjuhës shqipe nga studentët kinezë deri në diplomimin e tyre.


Profesor Dr. Agron Fico i është përkushtuar edukimit të brezit të ri, gjuhës shqipe dhe kulturës popullore. Ai ka një gamë të pasur botimesh si studiues i folklorit i gjuhës shqipe dhe ka marrë pjesë me kumtesa në mjaft konferenca kombëtare ndërkombëtare, si në Greqi, Rumani, SHBA dhe në vitin 2000 në Kongresin Botëror të Finlandës.


 Në vitin 1972 ai u laureua me Çmimin e Republikës dhe është pranuar anëtar i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë. Tani prof. Agron Fico është anëtar i Akademisë së Shkencave Shqiptaro-Amerikane. Ai ushqen një dashuri jashtëzakonisht të madhe për popullin kinez, për studentët e tij të dashur dhe për kulturën e lashtë kineze.


Në librin e tij prof. Fico kujton vitet e bukura të rinisë që ka kaluar bashkë me studentët kinezë, e vlerëson lart vullnetin e përpjekjet e tyre për të mësuar gjuhën shqipe. Ai shkruan: "Kam shumë dashuri për ju të gjithë, për punën fisnike që bëni. 


Është e vërtetë se unë jam lidhur ngushtë, thellë e për gjithmonë me studentët kinezë, kam patur fatin të mësoj shumë studentë nga shumë vende të botës, por studentët e dashur kinezë janë dalluar e dallohen, në radhë të parë, për vullnetin, për punën e tyre. Në ato vite kur unë erdha aty, gjeta te studentët kinezë një dashuri, një zjarr të madh për të mësuar këtë gjuhë të bekuar, gjuhën shqipe. Dua të them se ne vendosëm një bashkëpunim shumë të madh, sekreti i këtij bashkëpunimi qendron në faktin se përpara se të isha profesor i studentëve kineze, unë u bëra student, unë mësova shumë, shumë nga studentët, nga mençuria e tyre. Kur u ktheva në Shqipëri, botova një libër me titull "Visare popullore kineze."

Profesor Agron Fico është një dëgjues entuziast yni dhe ua ka rekomanduar edhe miqve të tij emisionin dhe faqen tonë elektronike në gjuhën shqipe.

Beteja e Kosovës 1389, në një vështrim të ri






EPOSI SHQIPTAR PËR BETEJËN E KOSOVËS 1389 - NË NJË VËSHTRIM TË RI
(Anna Di Lellio: "Beteja e Kosovës 1389 - Eposi shqiptar")

Libri i Dr. Anna Di Lellio-s "Beteja e Kosovës 1389 - Eposi shqiptar" shënon një arritje në studimet shqiptare dhe shquhet për analizën shumë-planesh. Aty gërshetohen të dhënat historike, sociologjike, kulturore dhe mbi të gjitha ato folklorike.

Akademik Eqrem Çabej jep kriteret e studimit të poezisë popullore

Do të veçoja si një nga kontributet e studimit të autores vështrimin tërësor e dyplanesh. Akademiku dhe albanologu i shquar Eqrem Çabej thotë: "Në studimin e poezisë popullore duhet të kemi parasysh dy aspekte: anën nacionale dhe anën ballkanike; e para, na vë në gjendje të vërejmë, nëpërmjet poezisë, shpirtin e këtyre kombeve, e dyta na bën të njohim ndërlidhjet kulturore. E para është një metodë sinkronike, e dyta diakronike. (Eqrem Çabej: "Shqiptarët midis Perëndimit dhe Lindjes", 1994, f. 32)
Studiuesja ka sjellë fakte të shumta se si janë ngjizur dhe si kanë jetuar baladat për Millosh Kopiliqin. Arkivat, autorët, historianët e ndryshëm, tregimtarët, lahutarët, dhe vetë vëzhgimet e autores në terren janë labortatori i punës së saj shkencore. Kjo është edhe arsyeja që libri i Dr. Anna Di Lellio-s lexohet me interes dhe ngjall diskutime.


Beteja e Kosovës më 1389 nyje-kyç për historinë e popullit shqiptar

Beteja e Kosovës më 1389 ka qenë përherë një nyje kyç për historinë e popullit shqiptar, por edhe për gjithë historinë e ngatëruar të popujve të Ballkanit.
Historia dhe ngjarjet faktike, kronikat e shumta dhe studimet e ndryshme e me kahje të kundërta, mitologjia e krijuar, legjendat, tradita gojore folklorike dhe politizimi i kësaj beteje edhe në ditët tona, e bëjnë studimin e kësaj ngjarjeje madhore tepër të ndërlikuar.
Studiuesja Anna Di Lellio ka marrë përsipër të shqyrtojë me seriozitet, me ndërtimin e një laboratori shkencor-kërkues objektiv, një nga dukuritë më të qenësishme të kësaj beteje - eposin shqiptar si dhe aktorin kryesor të betejës, Millosh Kopiliqin.
Studimi i Dr. Anna Di Lellio-s është tronditës për vlerat shkencore, për metodën objektive të ballafaqimit të pikëpamjeve dhe mendimeve të kundërta e disa herë tepër të skajshme, si dhe për përfundimet e reja që arrin. Studimi shoqërohet me një informacion të gjerë, me një bibliografi gati shteruese dhe dukuritë që shqyrton autorja i ndjek të në të gjitha fazat e shpalosjes.
Ekspedita ushtarake osmane që udhëhiqej nga vetë Sultan Murati synonte të shkatërronte qëndresën e popujve të Ballkanit, t'i nënshtronte dhe t'i vinte nën zgjedhën islamike.
Ndeshja midis koalicionit të popujve të Ballkanit dhe ushtrisë osmane u bë në Fushë Kosovë, më 1389. Kjo ndeshje, thënë fare shkurt, solli mundjen e forcave ballkanike, vrasjen e Sultan Muratit I, Llazari i Serbisë zihet rob e më pas ekzekutohet, Teodor Muzaku i II vritet në betejë.
Autorja, duke ndjekur planin e studimit, përqëndrohet fillimisht në shqyrtimin e literaturës që bën fjalë për faktorin shqiptar, për pjesëmarrjen e shqiptarëve në këtë betejë. Sjell pothuaj gjithë literaturën e njohur gjer sot. Burimet serbe, botimet dhe shkrimet serbe, ndjekin vijën antishqiptare, që fillon me zvogëlimin e pjesëmarrjes së forcave shqiptare, me mohimin e këtyre forcave, me deformimin dhe shtrembërimin e fakteve dhe personazheve. Autorja shkruan: "Reduktimi i Betejës në një përballje mes serbëve dhe turqve ka marrë forcën e idesë bazë nacionaliste, ndaj së cilës asnjë studiues nuk mban distancë kritike." (f. 30)
Ndërsa burimet joserbe, ato otomane, italiane, greke, shqiptare, etj. provojnë faktin se shqiptarët ishin pjesëtarë të koalicionit të krishterë ballkanik.
Historiani i njohur shqiptar Fan S. Noli shkruan: "Më 1389, Gjergji i II Balsha, Teodori II Muzhaqi, Gjergji Kastrioti, një stërgjysh i Skënderbeut, edhe disa kapedanë shqiptarë të tjerë u bashkuan me Kralin Llazar të Serbisë, i cili kishte organizuar një kryqëzatë kundër Sulltan Muradit I... Ushtria kryqësore... u përpoq me ushtrinë turke në Fushën e Kosovës". ( Fan S. Noli: "Historia e Skënderbeut", Tiranë, 1967, f.10) Një tjetër historian shqiptar, Prof. Selami Pulaha thotë: "Në Kosovë, shqiptarët luftuan kundër 'Islamit të prapambetur' dhe zunë një vend nderi në historinë e popujve të Ballkanit në betejën për të mbrojtur jo vetëm lirinë dhe pavarësinë, por edhe civilizimin europian." (Anna Di Lellio: Beteja e Kosovës 1389 - Eposi shqiptar, 2009, f.33)

Kompozicioni i studimit të autores të kujton formën e piramidave historike, kat pas kati gjer në pullaz.
Shqiptarët janë simbolizuar, tipizuar dhe mishëruar në figurën e Millosh Kopiliqit
Pjesa e dytë e studimit përqëndrohet te protagonisti i Eposit të Betejës së Kosovës më 1389, tek shqiptarët, të simbolizuar, të tipizuar, të mishëruar në figurën e Millosh Kopiliqit.
Kjo është edhe pjesa më e vështirë, më e diskutueshme, është siç mund të thuhej me një metaforë "thembra e Akilit" të këtij punimi serioz.
Autorja pajtohet me mendimin se, "Asnjë nga burimet e hershme nuk e përmend emrin apo përkatësinë etnike të vrasësit dhe japin përshkrime plotësisht ndryshe për vdekjen e Sulltanit." (Po aty, f.34)
Nga burimet bashkëkohore që përmendin vdekjen e Sulltanit - thotë Di Lellio - i pari është një shtesë e shkurtër në poezinë epike të vitit 1390, "Iskendername", shkruar nga Ahmedi, pseudonimi i një shkrimtari turk. Shkrimtari Ashik Pasha - Zade (më 1480) dhe shkrimtari serb Kostantin Mihailoviq nga Ostrovica (më 1497) përmendin emrin e vrasësit të Sulltanit. Pavarësisht nga forma si shkruhet emri, ky është Millosh Kobila.
Po ashtu burimet greke, italiane, etj. e përmendin protagonistin - vrasësin e Sulltanit - me emra të ndryshëm.
Një pyetje interesante do të ishte: Pse, nga tërë këto portrete të ndryshëm, gjithandej ka dalë qysh nga shekulli XVII vetëm si hero serb?
Bazuar në burimet e pasigurta historike dhe në traditën epike të Ballkanit Perëndimor është krijuar edhe rrëfimi nacional serb. "Bërja e këtij rrëfimi kombëtar, nuk është proces linear. Ka filluar me traditën gojore mbi Betejën, që është institucionalizuar në veçanti që në shekullin e XVI në forma liturgjike dhe politike të Kishës Ortodokse Serbe." (Po aty, f.38) Madje shkrimtarët ortodoksë në letërsinë mesjetare serbe ishin përqëndruar në fillim tek princi Llazar, kurse Obiliqin e shpërfillnin plotësisht.
Millosh Obiliç-i përbën një element shtesë relativisht të ri në mitin serb të Kosovës. Siç u vu në dukje më sipër, figura e Obiliqit, e shpërfillur nga letërsia mesjetare serbe, përmendet vetëm në dy pjesë të botuara nga Vuk Karaxhiq, poet dhe folklorist i shekullit të XIX.


Tradita folklorike dhe të dhënat gojore pasqyrojnë ndërgjegjen historike të banorëve

Në Kosovë Millosh Kopiliqi tradicionalisht ka qenë vetëm hero folklori, një figurë e njohur vendore. Emri dhe bëmat i janë përcjellë e i përcillen brez pas brezi dhe janë skalitur edhe në toponime të shumta dhe të ndryshme. Ende dëgjohen toponimitë si: kullat e Milloshit, bunari i Milloshit, livadhi i Milloshit, etj. "Në fshatin Kopiliq i Epërm, sipas historianit vendas Ibrahim Çitaku, që më tregoi një pus (pusi i Milloshit), gurë të vegjël të bardhë të shpërndarë nëpër fushë (kisha e Milloshit) dhe më të mëdhenj me shenja të shlyera, që mbase të kujtonin kryqin, të vendosur në një kodër (gurë varresh krishtere)... dëshmi e së kaluarës krishtere të vendasve." (Po aty, f.42)
Tradita folklorike dhe të dhënat gojore pasqyrojnë ndërgjegjen historike të banorëve. Ja disa prej tyre: "Jam nga Kopiliqi, ku ka lindur burri që vrau sulltanin." Të moshuarit thonë: "Millosh Kopiliqi është prej këtu (Drenicë) dhe ndonëse Llazari ishte serb, Kopiliqi ishte i yni."
Me një gjuhë bisedore, ja si lahutari shqiptar këndon për guximin trimëror të protogonistit, vrasësit të Sulltanit:
"Zgjatet mbreti e i jep kambën,
Ngrihet djali e i ban gjamën.
-Mik pa thirrë ka ardhë, aj,
Prej Azie n'Dardani,
Me na marrë magjet e miellit,
Me na zanë hisen e diellit.
Kjo Arbni ka bijtë e vet,
Të ven kryet maje kapicet,
Jam Miroshi prej Drenicet!" (Po aty, f.147)
Të dhënat gojore sjellin edhe fakte të tjera interesante. Justin Godart, politikan i njohur francez, mik i Shqipërisë, ka ardhur disa herë në Shqipëri në vitet 1921, 1922, 1923, 1937 dhe 1957. Herën e parë shkoi edhe në Qukës (Librazhd). Në ditar kujton se, "Selahedin Blloshmi, një oficer shqiptar, i cili na shoqëron, ngul këmbë që t'i bëj një nder duke vajtur për darkë në shtëpinë stërgjyshore të familjes, në Bërzheshtë. Selahedini, që mban emrin e një stërgjyshi, më tha se në shekullin e XIV, në Sopot, që është një lagje e Bërzeshtës, ka lindur Millosh Obiliçi. U largua nga vendi... vajti në Serbi... Dhe vrau me thikë sultan Muratin në Betejën e Fushë Kosovës." (Justin Godart: "Ditarët shqiptarë, mars 1921- dhjetor 1951", 2008, f.78)


Toponomastika shqiptare vërteton autoktoninë e popullit shqiptar

Antropologia Margaret Hasluck ka vërejtur se tradita e marrjes së emrave të fshatit si mbiemra ishte dhe vazhdon të jetë shprehi mes shqiptarëve. Hasluck ka parasysh se prejardhja e Milloshit nga Kopiliqi i Drenicës është dëshmuar me toponimi.
Çabej thotë: "Prej shumë vitesh kam formuar bindjen se toponomastika shqiptare përbën mbase dokumentin më kryesor që vërteton autoktoninë e popullit shqiptar... faktin që shqiptarët janë vendas në këto anë që nga kohët më të lashta të historisë, pa ndërprerje."
Drenica është më shumë se një vend, një krahinë kryengritëse, që historianët vendas e identifikojnë si qendër të Dardanisë, banuar nga ilirët. "Në Drenicë kombi shqiptar ka prodhuar një vijë heroike të luftëtarëve të lirisë, që fillon me Millosh Kopiliqin me 1389 dhe vazhdoi me Ahmet Delinë, me Azem Galicën dhe gruan e tij Shotën, që luftuan kundër mbretërisë serbe, me Shaban Polluzhën, Tahir Metën dhe kulmojnë me epopenë e Adem Jasharit dhe familjes së tij më 1998." (Po aty, f.46)


Baladat për heroin janë njëherazi historia dhe arti folklorik

Ndofta pjesa më interesante dhe më e mirëshkoqitur e studimit është ajo që i kushtohet vetë thelbit të eposit. Në variantet shqiptare të botuar nga Anna Di Lellio, pavarësisht nga ndyshimet midis tyre, ka një thelb, ka një kryemotiv - figura e Kopiliqit. Kjo figurë lartësohet në simbol të prejardhjes krishtere dhe të identitetit të shqiptarëve, që e pasuron më tej panteonin e heronjve dhe është themeli, baza e identitetit kombëtar. Luftëtari mesjetar nuk është vetëm simbol i karakterit shqiptar, por edhe dëshmi e së kaluarës së përbashkët të shqiptarëve me kombet e tjerë të Ballkanit.
Teorikisht dihet se këngët epike, historike ose legjendare ngërthejnë, krahas faktit, ngjarjes historike, edhe procesin krijues të bartësit. Baladat për heroin shqiptar, vrasësin e sulltan Muratit, Millosh Kopiliqin, janë njëherazi historia dhe arti folklorik.

Koha gërryen dhe shteron këngën, por thelbi i mbetet tek ndërgjegjia popullore

Një çështje më vete është edhe mosha e këtyre këngëve në këtë hark kohor gati 600-vjeçar, qysh nga Beteja e Kosovës më 1389. Koha dhe madje pushtimi i gjatë 5-shekullor islamik-osman e gërryen dhe e shteron edhe vetë këngën, por tek ndërgjegjia popullore mbetet shpirti, thelbi i saj.
Mendoj se, studimi, analiza e përkatësisë fetare, etnike dhe historike e pasuron dhe e provon shumëfish shqiptarësinë e këtij heroi, Millosh Kopiliqit.
Autorja thekson se traditat historike janë e ruhen të gjalla në Dardani, në Kosovën e sotme; ky shpirt heroik vjen nga Milloshi e gjer tek Adem Jashari.
Një meritë tjetër e studimit është ballafaqimi i tezave dhe mendimeve më të ndryshme të autorëve dhe institucioneve të shumtë shkencorë.

Heroi përfaqëson rrënjët kristiane-europiane të shqiptarëve

Cikli i këngëve për Betejën e Kosovës më 1389, në variantet e ndryshëm, i mëshon faktit se Millosh Kopiliqi përfaqëson heroin iliro-arbëresho-shqiptar, me rrënjë në Ilirinë e lashtë, Arbërinë mesjetare dhe Shqipërinë e kohëve të reja. Ai si hero përfaqëson rrënjët kristiane-europiane të shqiptarëve.( Prof. Dr. Agron Fico)

Kadare – zëri universal kundër totalitarizmit




Prof. Dr. Agron Fico


Librat e Kadresë gjejnë jehonë të madhe në Amerikë






Romani i fundit Kadaresë “Aksidenti”, i përkthyer anglisht në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, u shoqërua me një shkrim kritik nga Charles McGrath në gazetën autoritare “New York Times” (Book Review). Madje, pothuajse të gjitha librave të Kadaresë botuar në Amerikë u është bërë jehonë me artikuj në organe të njohura të këtij vendi.
Në Shtetet e Bashkuara të Amerikës janë botuar rreth 20-22 libra të Kadaresë, që janë shoqëruar me artikuj kritikë vlerësues për veprën dhe shkrimtarin. Thelbi i këtyre komenteve ka qenë dhe është se, Kadare është një shkrimtar i shquar kundër totalitarizmit universal, një këngëtar i lirisë së individit dhe i shpirtit demokratik. Kam patur rastin të jem i pranishëm në takime akademike të Kadaresë në institucione amerikane; në Princeton University dhe në Columbia University. Studentët, profesorët dhe akademikët amerikanë kanë bërë vlerësime dhe kanë shprehur nderim për veprën e Kadaresë.
Shkrimtarit Kadare iu dha, në mes të një ceremonie solemne, Çmimi “Princi i Asturias”. Shkrimtari i madh shqiptar, Kadare, u përzgjodh midis shkrimtarëve më të shquar dhe u shpall në Spanjë fitues i çmimit prestigjioz “Princi i Asturias” në letërsi për vitin 2009. Kjo është një ngjarje e shënuar dhe e gëzuar kulturore për lexuesin shqiptar; është njëherazi edhe një dëshmi e re, një vlerësim europian i personalitetit artistik-letrar, i universit të krijuar nga Kadare në një hark kohor gati gjysmë shekullor. Në vendim theksohej se, juria ka vendosur të vlerësojë shkrimtarin shqiptar për “zërin universal kundër totalitarizmit” dhe se shkrimtari e meriton këtë çmim edhe për “bukurinë dhe përkushtimin social të krijimit të tij letrar”. Në procesverbalin e jurisë shkruhej se, “Kadare tregon me gjuhën e përditshme, por plot lirizëm, për tragjedinë e vendit të tij”.
Ky vlerësim i lartë në Spanjë, në vazhdën e shumë e shumë çmimeve, vlerësimeve, publikimeve, studimeve, eseve, etj. për universin letrar-artistik të Kadresë, dhënë nga kryeqendrat e metropoleve europiane, djep i qytetërimit të planetit, shkërmoq dhe pluhuros kuisjet e atyre individëve, mikro-segment i lexuesve shqiptarë, që shajnë edhe përçmojnë veprën dhe shkrimtarin e madh. Këto sajesa, këto të pavërteta në adresë të shkrimtarit të madh janë jo vetëm të pambështetura, por janë mendime të politizuara, shpesh komente të varfëra, të rëndomta dhe bien erë kafenesh.
Duket me të vërtetë tepër i habitshëm sa edhe naiv mendimi i shprehur se, librat e Kadaresë janë përkthyer dhe përkthehen për motive ideologjike ose fetare. Nuk do ndonjë argument të besosh se Nju Jorku e Los Angelosi, Londra e Parisi, Madriti e Roma, etj. janë aq të përgjumur ndaj librave të botuara sa të lejojnë botime jo cilësore e për më tepër me viruse ideologjike ose fetare.
Kadare nuk ka jetuar në planetin Mars; e njihnim dhe na njihte
E njoh Kadarenë që në vitet e para të shkollës tetëvjeçare dhe në vitet e gjimnazit “Asim Zeneli” në Gjirokastër, ku iu dukën edhe xixat krijuese. Edhe në vitet e studimeve në Universitetin e Tiranë ishim bashkë. Fati i bardhë e deshi ta takoja në maj 2009 në Paris. Po pija kafe në një lokal përballë “Kopshtit të Luksemburgut”. Binte një shi i imtë dhe isha tretur në ëndërrime për udhëtimin e nesërm. Ndërkaq një dorë m’u ngjit në krah. Papritur ishte shfaqur Kadare. Me fisnikërinë dhe oborrësinë e njohur më ftoi të lëviznim në një tavolinë tjetër ku rrinte dhe shkruante. Vërshuan kujtimet e rinisë, për Gjirokastrën dhe letërsinë. Kadare më shprehu edhe një herë mirënjohjen për veprimtarinë e organizuar për 70-vjetorin e ditëlindjes në Manhattan dhe në veçanërisht më pyeti dhe u interesua për veprimtaritë kulturore–letrare në Nju Jork dhe për miq e të njohur. Kadre nuk ka jetuar në planetin Mars, por në Shqipëri: në Gjirokastër në vitet e rinisë, si dhe në Tiranë në vitet e krijimtarisë. E njihnim dhe na njihte.
Familja e shkrimtarit blinte në po ato dyqane që blinte gjithë populli, ndryshe nga bllokmenët dhe funksionarë të lartë të partisë dhe shtetit që kishin dyqane të veçanta me prodhime cilësore dhe me mallra që vinin nga jashtë. Bashkëshortja, Helena, punonte redaktore në redaksinë enciklopedike, në të vetmen shtëpi botuese që kishte atëherë në Shqipëri; shkonte në punë me autobusin e linjës bankë – 21 dhjetori. Pra thjesht një jetë si shumica e popullit.
Ndjekja e Kadaresë ishte një nga përparësitë e punëve të Sigurimit të Shtetit
Mitet e krijuara për krijimtarinë letrare dhe jetëshkrimin e Kadaresë janë sajesa me plot të pavërteta. Ka shkrime dhe komente për Kadarenë dhe veprën e tij, që fryjnë dhe nxijnë ngjarje të jetës së shkrimtarit, duke synuar ta paraqesin si enverist, si stalinist të betuar. Madje, për të “argumentuar” mendimet e tyre trilluese iu referohen ose bëjnë analogji me shkrimtarë sovjetikë të periudhës së egër të sundimit të Stalinit. Në këto përqasje nuk ka asgjë të përbashkët me Kadarenë, veç synimit për të krijuar një mitologji të pavërtetë kundër Kadaresë. Ato janë mite të stisura dhe të sajuara me ligësi dhe keqdashje, që meritojnë përçmim për ata që i hartojnë.
Kadare nuk gëzonte besimin e diktaturës komuniste. Kadare ndiqej kudo nga sigurimi shqiptar, madje si brenda vendit, në Shqipëri, ashtu edhe kur shkonte jashtë shtetit. Po permend, midis të tjerash se, gazeta e njohur franceze “Le Monde” shkruante se, “Edhe këtë herë shkrimtari i njohur shqiptar Kadare erdhi i shoqëruar nga halla (tezja) D.Sh.” Pra aluzioni ishte i qartë: kur Kadare dilte jashtë, në shumicën e rasteve, shoqërohej nga “kolegë”, por me detyra sigurimi.
Kadare dhe veprimtaria e tij ka qenë e kontrolluar në mënyrë të përhershme nga Sigurimi i Shtetit. Pas vitit 1990, njëri nga shkrimtarët sigurimas, N.T., më ka thënë se, ndjekja e Kadaresë ishte një nga përparësitë e punëve të Sigurimit të Shtetit. Madje, siç përmend edhe vetë Kadare në “Ftesë në studio”, një herë drejtori i shtëpisë së vetme botuese Drago Siliqi i kishte thënë se, “Sigurimi ia ka dhënë librin për ta shikuar për botim shkrimtarit Z, prandaj pa shih mos futësh në të ndonjë fjali ose parullë për partinë”.

Përgatiti:Flori Bruqi

http://floripress.blogspot.com/2011/02/prof-dr-agron-fico-kadare-ndiqej-kudo.html

EPOSI SHQIPTAR PËR BETEJËN E KOSOVËS 1389 - NË NJË VËSHTRIM TË RI (Anna Di Lellio: "Beteja e Kosovës 1389 - Eposi shqiptar")

Beteja e Kosovës 1389, në një vështrim të ri




Nga Prof. Dr. Agron Fico

EPOSI SHQIPTAR PËR BETEJËN E KOSOVËS 1389 - NË NJË VËSHTRIM TË RI
(Anna Di Lellio: "Beteja e Kosovës 1389 - Eposi shqiptar")



Libri i Dr. Anna Di Lellio-s "Beteja e Kosovës 1389 - Eposi shqiptar" shënon një arritje në studimet shqiptare dhe shquhet për analizën shumë-planesh. Aty gërshetohen të dhënat historike, sociologjike, kulturore dhe mbi të gjitha ato folklorike.

Akademik Eqrem Çabej jep kriteret e studimit të poezisë popullore

Do të veçoja si një nga kontributet e studimit të autores vështrimin tërësor e dyplanesh. Akademiku dhe albanologu i shquar Eqrem Çabej thotë: "Në studimin e poezisë popullore duhet të kemi parasysh dy aspekte: anën nacionale dhe anën ballkanike; e para, na vë në gjendje të vërejmë, nëpërmjet poezisë, shpirtin e këtyre kombeve, e dyta na bën të njohim ndërlidhjet kulturore. E para është një metodë sinkronike, e dyta diakronike. (Eqrem Çabej: "Shqiptarët midis Perëndimit dhe Lindjes", 1994, f. 32)
Studiuesja ka sjellë fakte të shumta se si janë ngjizur dhe si kanë jetuar baladat për Millosh Kopiliqin. Arkivat, autorët, historianët e ndryshëm, tregimtarët, lahutarët, dhe vetë vëzhgimet e autores në terren janë labortatori i punës së saj shkencore. Kjo është edhe arsyeja që libri i Dr. Anna Di Lellio-s lexohet me interes dhe ngjall diskutime.


Beteja e Kosovës më 1389 nyje-kyç për historinë e popullit shqiptar

Beteja e Kosovës më 1389 ka qenë përherë një nyje kyç për historinë e popullit shqiptar, por edhe për gjithë historinë e ngatëruar të popujve të Ballkanit.
Historia dhe ngjarjet faktike, kronikat e shumta dhe studimet e ndryshme e me kahje të kundërta, mitologjia e krijuar, legjendat, tradita gojore folklorike dhe politizimi i kësaj beteje edhe në ditët tona, e bëjnë studimin e kësaj ngjarjeje madhore tepër të ndërlikuar.
Studiuesja Anna Di Lellio ka marrë përsipër të shqyrtojë me seriozitet, me ndërtimin e një laboratori shkencor-kërkues objektiv, një nga dukuritë më të qenësishme të kësaj beteje - eposin shqiptar si dhe aktorin kryesor të betejës, Millosh Kopiliqin.
Studimi i Dr. Anna Di Lellio-s është tronditës për vlerat shkencore, për metodën objektive të ballafaqimit të pikëpamjeve dhe mendimeve të kundërta e disa herë tepër të skajshme, si dhe për përfundimet e reja që arrin. Studimi shoqërohet me një informacion të gjerë, me një bibliografi gati shteruese dhe dukuritë që shqyrton autorja i ndjek të në të gjitha fazat e shpalosjes.
Ekspedita ushtarake osmane që udhëhiqej nga vetë Sultan Murati synonte të shkatërronte qëndresën e popujve të Ballkanit, t'i nënshtronte dhe t'i vinte nën zgjedhën islamike.
Ndeshja midis koalicionit të popujve të Ballkanit dhe ushtrisë osmane u bë në Fushë Kosovë, më 1389. Kjo ndeshje, thënë fare shkurt, solli mundjen e forcave ballkanike, vrasjen e Sultan Muratit I, Llazari i Serbisë zihet rob e më pas ekzekutohet, Teodor Muzaku i II vritet në betejë.
Autorja, duke ndjekur planin e studimit, përqëndrohet fillimisht në shqyrtimin e literaturës që bën fjalë për faktorin shqiptar, për pjesëmarrjen e shqiptarëve në këtë betejë. Sjell pothuaj gjithë literaturën e njohur gjer sot. Burimet serbe, botimet dhe shkrimet serbe, ndjekin vijën antishqiptare, që fillon me zvogëlimin e pjesëmarrjes së forcave shqiptare, me mohimin e këtyre forcave, me deformimin dhe shtrembërimin e fakteve dhe personazheve. Autorja shkruan: "Reduktimi i Betejës në një përballje mes serbëve dhe turqve ka marrë forcën e idesë bazë nacionaliste, ndaj së cilës asnjë studiues nuk mban distancë kritike." (f. 30)
Ndërsa burimet joserbe, ato otomane, italiane, greke, shqiptare, etj. provojnë faktin se shqiptarët ishin pjesëtarë të koalicionit të krishterë ballkanik.
Historiani i njohur shqiptar Fan S. Noli shkruan: "Më 1389, Gjergji i II Balsha, Teodori II Muzhaqi, Gjergji Kastrioti, një stërgjysh i Skënderbeut, edhe disa kapedanë shqiptarë të tjerë u bashkuan me Kralin Llazar të Serbisë, i cili kishte organizuar një kryqëzatë kundër Sulltan Muradit I... Ushtria kryqësore... u përpoq me ushtrinë turke në Fushën e Kosovës". ( Fan S. Noli: "Historia e Skënderbeut", Tiranë, 1967, f.10) Një tjetër historian shqiptar, Prof. Selami Pulaha thotë: "Në Kosovë, shqiptarët luftuan kundër 'Islamit të prapambetur' dhe zunë një vend nderi në historinë e popujve të Ballkanit në betejën për të mbrojtur jo vetëm lirinë dhe pavarësinë, por edhe civilizimin europian." (Anna Di Lellio: Beteja e Kosovës 1389 - Eposi shqiptar, 2009, f.33)

Kompozicioni i studimit të autores të kujton formën e piramidave historike, kat pas kati gjer në pullaz.
Shqiptarët janë simbolizuar, tipizuar dhe mishëruar në figurën e Millosh Kopiliqit
Pjesa e dytë e studimit përqëndrohet te protagonisti i Eposit të Betejës së Kosovës më 1389, tek shqiptarët, të simbolizuar, të tipizuar, të mishëruar në figurën e Millosh Kopiliqit.
Kjo është edhe pjesa më e vështirë, më e diskutueshme, është siç mund të thuhej me një metaforë "thembra e Akilit" të këtij punimi serioz.
Autorja pajtohet me mendimin se, "Asnjë nga burimet e hershme nuk e përmend emrin apo përkatësinë etnike të vrasësit dhe japin përshkrime plotësisht ndryshe për vdekjen e Sulltanit." (Po aty, f.34)
Nga burimet bashkëkohore që përmendin vdekjen e Sulltanit - thotë Di Lellio - i pari është një shtesë e shkurtër në poezinë epike të vitit 1390, "Iskendername", shkruar nga Ahmedi, pseudonimi i një shkrimtari turk. Shkrimtari Ashik Pasha - Zade (më 1480) dhe shkrimtari serb Kostantin Mihailoviq nga Ostrovica (më 1497) përmendin emrin e vrasësit të Sulltanit. Pavarësisht nga forma si shkruhet emri, ky është Millosh Kobila.
Po ashtu burimet greke, italiane, etj. e përmendin protagonistin - vrasësin e Sulltanit - me emra të ndryshëm.
Një pyetje interesante do të ishte: Pse, nga tërë këto portrete të ndryshëm, gjithandej ka dalë qysh nga shekulli XVII vetëm si hero serb?
Bazuar në burimet e pasigurta historike dhe në traditën epike të Ballkanit Perëndimor është krijuar edhe rrëfimi nacional serb. "Bërja e këtij rrëfimi kombëtar, nuk është proces linear. Ka filluar me traditën gojore mbi Betejën, që është institucionalizuar në veçanti që në shekullin e XVI në forma liturgjike dhe politike të Kishës Ortodokse Serbe." (Po aty, f.38) Madje shkrimtarët ortodoksë në letërsinë mesjetare serbe ishin përqëndruar në fillim tek princi Llazar, kurse Obiliqin e shpërfillnin plotësisht.
Millosh Obiliç-i përbën një element shtesë relativisht të ri në mitin serb të Kosovës. Siç u vu në dukje më sipër, figura e Obiliqit, e shpërfillur nga letërsia mesjetare serbe, përmendet vetëm në dy pjesë të botuara nga Vuk Karaxhiq, poet dhe folklorist i shekullit të XIX.


Tradita folklorike dhe të dhënat gojore pasqyrojnë ndërgjegjen historike të banorëve

Në Kosovë Millosh Kopiliqi tradicionalisht ka qenë vetëm hero folklori, një figurë e njohur vendore. Emri dhe bëmat i janë përcjellë e i përcillen brez pas brezi dhe janë skalitur edhe në toponime të shumta dhe të ndryshme. Ende dëgjohen toponimitë si: kullat e Milloshit, bunari i Milloshit, livadhi i Milloshit, etj. "Në fshatin Kopiliq i Epërm, sipas historianit vendas Ibrahim Çitaku, që më tregoi një pus (pusi i Milloshit), gurë të vegjël të bardhë të shpërndarë nëpër fushë (kisha e Milloshit) dhe më të mëdhenj me shenja të shlyera, që mbase të kujtonin kryqin, të vendosur në një kodër (gurë varresh krishtere)... dëshmi e së kaluarës krishtere të vendasve." (Po aty, f.42)
Tradita folklorike dhe të dhënat gojore pasqyrojnë ndërgjegjen historike të banorëve. Ja disa prej tyre: "Jam nga Kopiliqi, ku ka lindur burri që vrau sulltanin." Të moshuarit thonë: "Millosh Kopiliqi është prej këtu (Drenicë) dhe ndonëse Llazari ishte serb, Kopiliqi ishte i yni."
Me një gjuhë bisedore, ja si lahutari shqiptar këndon për guximin trimëror të protogonistit, vrasësit të Sulltanit:
"Zgjatet mbreti e i jep kambën,
Ngrihet djali e i ban gjamën.
-Mik pa thirrë ka ardhë, aj,
Prej Azie n'Dardani,
Me na marrë magjet e miellit,
Me na zanë hisen e diellit.
Kjo Arbni ka bijtë e vet,
Të ven kryet maje kapicet,
Jam Miroshi prej Drenicet!" (Po aty, f.147)
Të dhënat gojore sjellin edhe fakte të tjera interesante. Justin Godart, politikan i njohur francez, mik i Shqipërisë, ka ardhur disa herë në Shqipëri në vitet 1921, 1922, 1923, 1937 dhe 1957. Herën e parë shkoi edhe në Qukës (Librazhd). Në ditar kujton se, "Selahedin Blloshmi, një oficer shqiptar, i cili na shoqëron, ngul këmbë që t'i bëj një nder duke vajtur për darkë në shtëpinë stërgjyshore të familjes, në Bërzheshtë. Selahedini, që mban emrin e një stërgjyshi, më tha se në shekullin e XIV, në Sopot, që është një lagje e Bërzeshtës, ka lindur Millosh Obiliçi. U largua nga vendi... vajti në Serbi... Dhe vrau me thikë sultan Muratin në Betejën e Fushë Kosovës." (Justin Godart: "Ditarët shqiptarë, mars 1921- dhjetor 1951", 2008, f.78)


Toponomastika shqiptare vërteton autoktoninë e popullit shqiptar

Antropologia Margaret Hasluck ka vërejtur se tradita e marrjes së emrave të fshatit si mbiemra ishte dhe vazhdon të jetë shprehi mes shqiptarëve. Hasluck ka parasysh se prejardhja e Milloshit nga Kopiliqi i Drenicës është dëshmuar me toponimi.
Çabej thotë: "Prej shumë vitesh kam formuar bindjen se toponomastika shqiptare përbën mbase dokumentin më kryesor që vërteton autoktoninë e popullit shqiptar... faktin që shqiptarët janë vendas në këto anë që nga kohët më të lashta të historisë, pa ndërprerje."
Drenica është më shumë se një vend, një krahinë kryengritëse, që historianët vendas e identifikojnë si qendër të Dardanisë, banuar nga ilirët. "Në Drenicë kombi shqiptar ka prodhuar një vijë heroike të luftëtarëve të lirisë, që fillon me Millosh Kopiliqin me 1389 dhe vazhdoi me Ahmet Delinë, me Azem Galicën dhe gruan e tij Shotën, që luftuan kundër mbretërisë serbe, me Shaban Polluzhën, Tahir Metën dhe kulmojnë me epopenë e Adem Jasharit dhe familjes së tij më 1998." (Po aty, f.46)


Baladat për heroin janë njëherazi historia dhe arti folklorik

Ndofta pjesa më interesante dhe më e mirëshkoqitur e studimit është ajo që i kushtohet vetë thelbit të eposit. Në variantet shqiptare të botuar nga Anna Di Lellio, pavarësisht nga ndyshimet midis tyre, ka një thelb, ka një kryemotiv - figura e Kopiliqit. Kjo figurë lartësohet në simbol të prejardhjes krishtere dhe të identitetit të shqiptarëve, që e pasuron më tej panteonin e heronjve dhe është themeli, baza e identitetit kombëtar. Luftëtari mesjetar nuk është vetëm simbol i karakterit shqiptar, por edhe dëshmi e së kaluarës së përbashkët të shqiptarëve me kombet e tjerë të Ballkanit.
Teorikisht dihet se këngët epike, historike ose legjendare ngërthejnë, krahas faktit, ngjarjes historike, edhe procesin krijues të bartësit. Baladat për heroin shqiptar, vrasësin e sulltan Muratit, Millosh Kopiliqin, janë njëherazi historia dhe arti folklorik.

Koha gërryen dhe shteron këngën, por thelbi i mbetet tek ndërgjegjia popullore

Një çështje më vete është edhe mosha e këtyre këngëve në këtë hark kohor gati 600-vjeçar, qysh nga Beteja e Kosovës më 1389. Koha dhe madje pushtimi i gjatë 5-shekullor islamik-osman e gërryen dhe e shteron edhe vetë këngën, por tek ndërgjegjia popullore mbetet shpirti, thelbi i saj.
Mendoj se, studimi, analiza e përkatësisë fetare, etnike dhe historike e pasuron dhe e provon shumëfish shqiptarësinë e këtij heroi, Millosh Kopiliqit.
Autorja thekson se traditat historike janë e ruhen të gjalla në Dardani, në Kosovën e sotme; ky shpirt heroik vjen nga Milloshi e gjer tek Adem Jashari.
Një meritë tjetër e studimit është ballafaqimi i tezave dhe mendimeve më të ndryshme të autorëve dhe institucioneve të shumtë shkencorë.

Heroi përfaqëson rrënjët kristiane-europiane të shqiptarëve

Cikli i këngëve për Betejën e Kosovës më 1389, në variantet e ndryshëm, i mëshon faktit se Millosh Kopiliqi përfaqëson heroin iliro-arbëresho-shqiptar, me rrënjë në Ilirinë e lashtë, Arbërinë mesjetare dhe Shqipërinë e kohëve të reja. Ai si hero përfaqëson rrënjët kristiane-europiane të shqiptarëve.