POEME PER UÇK

 UÇK

Lavdia e Kosovës

Krenaria e Shqipërisë

Nderi i kombit

UÇK tundi dhenë

Në Kosovë ngriti folenë,

Atje ishte shpirti

Lavdinë lart e ngriti.

Për Kosovë tokë të lashtë

Grusht çeliku UÇK-ja

Në beteja fushë e mal

Ngriti flamurin Shqiptar

Kur sulmonte UCk-ja

Trup me trup e flakë për flakë,

Thonin Serbët janë luan

Janë “Jasharë “anë e mbanë.

Për Kosovë ishte roje

Vigjilonte në këto troje,

Në zemër kishte lirinë

Mbi Serbin bëri kërdinë.

Në acar plot suferinë

UÇK-ja si vetëtimë,

Ishin bijë shqiponja mali,

Ndaj armiku nuk e ndali!

Luftuan trimat për liri

Për kosovë e për Shqipëri,

Tmer ishte për Serbinë

E pse vetë në lojën hynë!

Befasi kishte veprimin

Si arti si triumfimit,

Inisiativa vend nuk lëshonte

Çdo betejë e fitonte.

Ishin trima të rrallë

Luftonin ballë per ballë

Ideali i ndriçonte

Serbinë e verbonte.

Thoshte Serbi ç’janë këto?

Të bashkuar si këta

Në zjarr ndezën tokën

E habitën e gjithë Botën.

Nuk i lindi as baba as nëna

Por nga dielli e hëna,

Me traditën e shqipërisë

Dashuri e atdhetarisë.

UÇK –ja kur sulmonte

Vdekjen kurrë se mendonte,

Prandaj plumbat i kalonte

Dhe armikun e asgjesonte.

Si rrufe në kup të qiellit

Serbin nga prapa diellit

Na pushtoj me dhunë e hekur

Deshi në hellë për t’na pjekur.

Errësuar qielli,errësuar dheu

Gjer në dhëmbë kasaphanë,

Serbët rëndë e më rëndë

Erdhën t’na shkelin me këmbë

Nuk është parë e dëgjuar

Të kapërdiset një i huaj

Me tmerr e tërbim

Na bën ligjin në vendin tim.

Krekosur me hekur e zjarr

Çdo kilometër një varr

I lanë kockat në këto anë

Kur serbët te shqipet ranë.

Jo kurrë nuk durojmë

Të nënshtruar nuk jetojmë,

Se të shtrejtë kishin lirinë

Për Kosovë e për Shqiperinë.

Bisha e egër në lemeri

Donte streh në Kosovë,

U përhap në tërë botën

Me armë ta hëngrën kokën!

Me mijra të vrarë

Kosovën kasaphanë

Por kockat i lanë në këto anë

Luftuan shqipet për vatan.

Ky është Serbi i zi

Trufullon në Kosovë

Por UÇK revolucionare

E bëri kufomë e bëri varre!

Të gjithë bashkë UÇK

Sulmonte si rrufe,

Në fillim e bllokuan

Dhe pastaj e shpartalluan..

Ishte luftë tmerr e vullkan

Të vriste e nënshtronte,

Kush luftoi për Kosovë

Sakrifikoi por, fitoi!

Se Kosovën në këmbë e ngriti

Populli zemra e shpirti

Kosovë popull e uÇk

Bashkë NJë,për Atdhe.

Ndaj Sebin fort e tundi

Gjaku i derdhur e lëkundi

Me trimëri të rrallë

Vdekjes i dilnin në ballë.

Ndrit Kosova,Ndrit atdheu

Me shpatë si Skënderbeu,

Për armikun e paduruar

Serbin e shpartalluan.

Nga Drenica plakë

Dukagjini Kulmak

Afër qiellit për mbi re

Ishin betuar për atdhe.

Para kombit e Atdhetarisë

Me aleat e forca të Natos,

Çliruan Kosovën

E larine e sollën.

Hekur hëngrën me dhëmbë

Ndoqën serbinë këmbë për këmbë,

Me goditje papushim

Gjer në strofkë në mbarim!

Largohen menjëherë

Nga goditja e UÇk

Zjarr rrebesh e bomba dore

Ish hakmarrje popullore.

Ju urrej Kosova plot halle

Ju na futët në këto valle

Na sollët vuajtje e mjerim

Ndaj iu godasim me tërbim!

U ndez Kosova në flakë

Çdo pëllëmbë larë me gjak

Dhe kur doli nga llogorja

Në beteja erdhi fitorja.

Edhe Serbi vrau e ngriu

Koracën seç e shkriu

Bashkpuntorët i tmerroj

Mercenarët i shpartalloj.

Kur mori vesh Serbia

E kapi tmerri e lemeria,

Nëpër fushat e Pashtrikut

Njëmijë groshë vrima e miut.

Me luftë të përgjithshme

Me beteja të befasishme

UÇK solli lirinë

Dhe bukur shkroi historinë.

Kur vritej ndonjë shok

Betoheshin të gjithë tokë,

Morën hak sollën lirinë

Për Kosovë e për Shqipëri.

Ndroçoi dielli erdhi liria

Në djep u gëzu fëmija,

Nga zjarri u dogj dhe guri

Mbi qëndresë u ngrit flamuri.

UÇK tundi dhenë

Në Kosovë ngriti folenë,

I kish rrënjët thellë te dheu

Merrte forcë nga Anteu.

Kosova e lindi e rriti

Ajo në këmbë e ngriti,

Geni tij ishte farë

Nuk i mbeti betejë pa marrë.

Në rebeshe e tufane

Në beteja për vatan

Fitoren e lajmëronte

Kënga shqipe nuk pushonte.

Në zjarrin e luftës krijoheshin

Në pushime këndoheshin,

I këndonin trimit që binte

Dhe lirisë që po afronte.

Shpirti i çdo shqiptari

Del nga pushka kënga e zjarri,

Mençuria e trimëria

Këtu e ka rrugën lavdia.

Me pushkë e këngë bashkë

Është krenare Kosova e lashtë,

Bashkë e përcjellin trimin

Ashtu si solli çlirimin!

Serbi stërrë e i errësuar

U bë bishë e egërsirë,

Frikë kishte kur i dëgjonte

Edhe kënga e tmerronte.

Trimat e Kosovës sollën

Sollën dritën e lirisë,

Në këtë tokë të rëndë

Të mencurisë pushkë e këngë.

Se nga pushka e UÇK

Në qytet fshat e mal,

Ku ka troje Arberore

Të gjithë uruan për fitore.

Ishte forca e suksesit

Ish vullkan e tërmet

Por si yll në Kosovë ndriçoi

Dhe Serbin fort verboi.

Se në Kosovë u formua

Në beteja u burrërua

Kur kalonte në llogore

Nga fitorja në fitore.

Në Kosovë kur kalove

Me trima shumë u shtove

Por dhe nga Shqipëria Nenë

U radjitën me luftë e këngë.

Uck-ja me forca të reja

U mbushë e u forcua e tëra,

Por dhe Serbi le ta dijë

UÇk me shumë mijë.

UÇk ishte Atdhetare

Ish Ushtri çlirimtare

Lart më lart i ndriti lavdia!

Ishte shpresë nga trimëria

EH moj UÇK lavdia

Që linde në Kosovë

Për armiq e hafije

Tmerr e frikë u bëre sot!

UÇK si vetëtimë

U shpalle heroinë

Në kosovën e vjetër

Si UÇK-ja nuk ka tjeter.

Plot lavdi e nderi kombit

UÇK-ja e historisë

Brez pas brezi do shëndrisë

Për shqipet në rrugë të lirisë.

Figura e Adem Demaçit në lupën e poetëve

 

NGA: ZYMER MEHANI 

Çdonjërit koha i jep vendin e vet, por jo edhe mundësinë për të treguar se çfarë është dhe çfarë mund të bëhet. Te koha nuk ka mashtrime.

Janë faqebardhë të gjithë ata që asnjëherë s’e bartin krimin dhe ligësinë me vete. Të tillët janë të urtët që do të rendin nëpër bardhësitë e shekujve. Sepse ata në duart e tyre mbajnë prore pishtarë për të ndritur njerëzimin. Ata janë fanarë ndriçues në errësitë e shekujve. I tillë është edhe Adem Demaçi, që me qëndresën e tij prej titaniku, me atdhedashurinë dhe guximin e Tij, i tregoi regjimit serb se edhe për Kosovën dhe shqiptarët do të vijë një ditë kur do të shkëputen përfundimisht vargojtë e robërisë dhe kur do të depërtojnë rrezet vezulluese të lirisë së gjakuar me shekuj.

Eruditi UKSHIN HOTI për qëndrestarin Adem Demaçi që bëri epokë, do të shkruajë ndër të tjera se ai ishte histori e gjallë e Lëvizjes Çlirimtare Kombëtare, duke shtuar më pas se figura e tij u shëndërrua në legjendë dhe u tret në shpirtin e gjallë të popullit duke u mishëruar me ëndrrën e tij shekullore, që ishte liria. “Demaçi dhe populli u bënë një”, përfundon Ukshin Hoti.

close

volume_off

Është thënë kaherë se altari i madhështisë ndërtohet vetëm në ngritjen mendore të njerëzimit dhe te liria e tij, sepse të gjithë njerëzit u lindën të lirë dhe të fuqishëm për ta ndërtuar jetën.

Për të gjitha këto parime baca Adem Demaçi sakrifikoi gjithçka e çdo gjë, sepse ai e dinte se një popull gjithmonë kurrë s’mund të mbahet i shtypur.

Dëshmorja e Kombit, XHEVË KRASNIQI-LLADROVCI përmes vargut do t’na rikujtojë dhe një herë se Baca Adem Demaçi, ky kolos i kombit tonë, me guximin e tij dhe me qëndresën e rrallë ndaj regjimit u bë flakadan i pashuar i dijes dhe dritës për popullin e tij.

Edhe sot e gjithë ditën sa e sa njerëz vdesin pa pasur mundësi për të treguar se çfarë janë, se në këtë botë shumë popuj ende dergjen në errësirën e shtypësve, të tiranëve e diktatorëve, të hapët apo të fshehtë, të atyre që me mashtrime e dhunë mundohen ta tresin të vërtetën; mundohen që popujve t’u hedhin hi syve. Por, sytë e popullit s’i verbon asgjë, se ata s’verbohen dot. Ata sy shikojnë larg. Janë prore vigjilentë. Janë sytë më të mprehtë. E dallojnë të mirën nga e keqja.

Shkrimtari RUDI BERISHA, i cili është meritor për këtë përmbledhje, në vargjet e tij për Bacën do të thoshte se ai është dritë Dielli për kombin shqiptar dhe me ndriçimin që shpërndan s’do t’i lërë vend errësirës në asnjë cep të atdheut shqiptar. Në çdo takim me Bacën Adem, thotë Rudi Berisha, prej syve të tij vigjilentë pamë lirinë e kësaj dite, por te kjo figurë Rudi Berisha sheh edhe një “shpëtimtar që lundron në barkën nëpër stuhi deti”.

Tirania, diktatura, sëmundjet, skamja e mjerimi; narkotikët, delikuenca, prostitucioni e injoranca janë aleatë të fuqishëm që pengojnë njerëzimin për t’i gëzuar frutet e djersës së vet. E tillë është edhe robëria shekullore që shtypi dhe ndrydhi lirinë tonë kombëtare dhe dëshirat tona për liri, por edhe për mendimin e lirë, për lirinë e fjalës.

Krijuesi SHAQIR FONIQI për Bacën Adem do të thoshte në vargjet e tij se ai është “rojtës i fjalës së lirë dhe hero i fjalës së lirë”... Edhe krijuesi MEXHID MEHMETI na e rikujton momentin kur Baca Adem i hyri grevës së urisë në Pallatin e Shtypit në Prishtinë, ku këtë veprim të tij e përjetëson në vargjet e tij duke shtuar: “Zoti është i vogël karshi dhembjes sonë, Gjarpinjtë e gjakut për kob të vet kanë ngritur kokë Dielli do të lind”. Edhe SHQIPE HASANI figurën e bacës Adem e krahason me Diellin ndriçimplotë.

Njeriu nuk është vetëm njeri, por ai është më shumë shpirt, të cilin natyra e fali për t’u bërë punëtor, piktor, muzikant, poet, mjek e filozof. E bëri punëtor ta fitojë bukën me mund e djersë; e bëri piktor ta pikturojë dashurinë ndaj çdo gjëje të gjallë mbi tokë; e bëri këngëtar e poet për t’i kënduar pikëllimit të zemrave dhe e bëri mjek e filozof për të shëruar shpirtësinë, që pa fjalë, është për njerëzimin. E Bacën Adem e bëri Flakadan lirie. Në vargjet e poetit SHEREMET AJAZI figura e Bacës cilësohet si meteor që për tërë popullin dhuron dritë. Ndërsa MIRVETE ELMAZI-MEHMETI te Baca sheh trinomin Liri-atdhe-Shqipëri.

Të gjithë njerëzit vetëm varri do t’i qetësojë. Ata vetëm koha do t’i nderojë. E gjenitë i pret altari i përjetësisë. Ata janë të mëdhenj, prandaj i përkasin mbarë njerëzimit. Kështu edhe Baca Adem është i tërë njerëzimit e jo vetëm yni, sepse siç shkruan në vargjet e veta poeti IZET HOTI “lulëkuqet janë shpresa” jo vetëm për ne por edhe për të tjerët popuj të robëruar.

Ndërsa poetja GANIMETE JASHARI Bacën e cilëson “Promete shqiptar” si lajmëtar i agut që do të lind patjetër edhe për ne shqiptarët.

Nganjëherë njeriu bëhet tjetër, si nuk dëshiron vetë. Humb mendjen në vijën e jetësimit dhe si anije me vela të grisura lundron përmbi valët, ngado që i bartin erërat. Kurse disa të tjerëve u mbeten ngushëllim vetëm ëndrrat dhe pamundësia për t’u treguar se çfarë janë a çfarë mund të bëhen. Por, te Baca Adem nuk ndodhi kurrë kështu, sepse ky as u bë tjetër, as humbi ndonjëherë mendjen. Përkundrazi, siç thotë poeti NAMIK SELMANI “emri i tij një ditë do të bëhet bronz, merrmer dhe këngë lirie”, sepse ky ishte unikat dhe poeti tjetër, JAHE FIDA me të drejtë do të thotë në poezinë për Bacën, se këtij “peshë i ka fjala dhe puna”. E për poetin VEHIP SADIKU figura e Bacës Adem ishte edhe sot është shembulln frymëzimi, që me trimëri mbrojti të drejtën e popullit të tij.

Poeti IZET SHALA me të drejtë Bacën Adem Demaçi e quan “ truri i kombit” e “hero i gjallë” do ta quajë poetja MEVLYDE MEZINI-SARAÇI. Ndërsa krijuesi ISMET TAHIRAJ do të na e rikujtojë se kurrë “ai rrugës nuk u kthye prapësht” për lirinë e atdheut dhe të popullit të tij, sepse ishte dhe sot është “legjendë e gjallë”, siç do të thotë poetja ABIDE GASHI.

E shpesh njeriu shëmbëlleka me detin! Qenka i ngjashëm me të, që askush s’mund ta njohë, sepse që të dy, si njeriu, ashtu edhe deti, qenkan të thellë, tinëzakë, smirakë dhe nuk dihet se çfarë kanë në guaskën e zemrës! Por Baca Adem ishte “lis i pathyer që mban emër”, siç e përshkruan në vargjet e veta poetja SHERIFE BERISHA-THAÇI.E Baca Adem “na e trasoi rrugën e lirisë” do të shkruajë krijuesi RAGIP SALLOVA. Adem Demaçi kujtohet në mbamendjen e popullit si “lis i pashkulur në histori”thotë në vargjet e veta MAXHUN OSMANI.

Askush s’mund t’i njohka shpirtrat e njerëzve të mbështjellur me përplot mistere! I tillë ishte e dhe Baca Adem “mister i panjohur”, siç e cilëson poetja ELHAME GJYREVCI. Në vargjet e poetit BILALL MALIQI figura e kolosit tonë Adem Demaçi “ në çdo zemër shqiptare ngulmonte idealin e tij”dhe me qëndresën e tij “nuk iu përul kurrë korbit për shqiptari”. Adem Demaçi kishte zemër të madhe, siç thotë RRAHMAN HYSENI Kurse poeti i nderuar FADIL H CURRI na tregon se Baca “u rrit në skamje e varfëri”, por me shumë shokë “si lisi me degë”. E thuhet se bashkimi bën fuqinë dhe si rrjedhojë trimi Adem Demaçi me shumë shokë “atdheun do ta bashkojë”, siç shprehet poeti RAMË SMAJLAJ. Poetja MIRVETE KABASHI-LEKU figurën e Bacës e quan “Flakadan lirie.......mes errësirës, dritë e pashuar”. Dihet fare mirë se rruga nga kaloi Baca Adem nuk ishte e shtruar me lule, por ai “rrugëtoi nëpër shkronjat e gjakosura" do të shkruante RABIJE BYTYÇI, sepse ishte kandil drite”, siç do të thoshte poetiXHEMAJL RUDI,

Meqë Baca kishte kaluar rreth 28 vjet nëpër burgjet e armikut, poeti HYSEN H. YMERI do ta quante “banor burgu” që “fjalën e kishte shigjetë e zërin lule shkëmbi”, siç do të shkruante poeti YLL H. YMERI

Altruizmi i Bacës Adem nuk i shpëtoi as lupës së poetes LINDITË R. BERISHA, e cila do ta quajë “zjarr në shpirt (që) digjej për atdhe”. Ndërsa krijuesi AJET SHALA Bacën e pagëzon “krijues të pavarësisë “së Kosovës..... SHEREMET PROKSHI në vargjet e veta e siguron Bacën se” ne jemi me ty” dhe “nga Homeri mësoi poemën me mijëra vargje”-poemën për lirinë. NEZIR PROKSHI qëndresën e Bacës do të quajë Mbretëria e Shpresës. Shpirti i Bacës Adem përherë ishte i çeliktë sepse “dimra dëboi e ortiqe bore shkriu”, siç na e përshkruan poeti RRAHIM M. SADIKU në poezinë e tij. BAJRAM BALAJ në poezinë e tij për Bacën Adem tregon se pas 28 vjetëve burg, Baca pa vuejtje e lot në popull, porqëndroi i fortë e i padorëzuar.

Baca Adem sakrifikoi për “bardhësi të fisit të tij” do të shkruajë Prof. SHABAN PLLANA. Ndërsa krijuesi MILAZIM F. KADRIU Bacën Adem e cilëson “Flakë vullkani për liri” dhe “Feniksi shqiptar”, siç do ta cilësojë SABIT ZENELI.

Për qëndresën e Bacës Adem dhe guximin e tij “Adem thërrasin malet, Adem thërret toka” do të thoshte poetja KOSOVARE PAJAZITI. Sepse Baca ishte “legjendë nëpër dekada”. Ai ishte Promete dhe, siç thotë prof. ZYMER MEHANI “është fare e kotë dhe krejt humbje kohe se s’mund ta mbajmë hapin...” me qëndrestarin që bëri epokë, për “Flakadanin e lirisë” siç do ta quajë krijuesi HAMDI ALIU në vargjet e veta.

Ashtu si e çmojnë poetët e kësaj përmbledhjeje, autori i librit po edhe mbarë populli Adem Demaçi ishte dhe mbeti Flamurtari, Udhërrëfyesi dhe Sinonimi i përhershëm dhe emblematik i luftës dhe të të gjitha përpjekjeve të tjera çlirimtare dhe patriotike të kombit dhe atdheut tonë të përbashkët. Dhe, njëri ndër akterët dhe protagonistët me të rëndësishëm dhe kryesor të shtetit dhe pavarësisë së gjithëmbarshme të Republikës së Kosovës dhe rrugëtimit drejtë Bashkimit Kombëtar.

Myrvete Dreshaj – Baliu: Shëmbëlltyra e Adem Jasharit dhe familjes së tij në poezinë e sotme shqipe III

 

Në poezinë shqipe kushtuar Adem Jasharit dhe Familjes së tij, jashtë së cilës kur e kur nuk mbeten as bashkëkohësit e tij, për të mos thënë as Drenica dhe historia e saj, janë karakteristike rindërtimet, përkatësisht mbindërtimet tematike, që nuk janë vetëm rezultat i ndikimit të poezisë bashkëkohore të poetëve më të shquar, si: Dritëro Agollit, Din Mehmetit, Xhevahir Spahiut etj., si dhe poetëve të letërsisë botërore, si: Viktor Hygos, Janis Ricosit, Bertol Brehtit, po edhe rindërtimet mbi poezinë popullore. Një poezi, përkatësisht poemth tipik, është përkushtimi i shkrimtarit Ali R. Berisha, Kushtuar Adem Jasharit, në të cilën rindërtohet imazhi i vjetër shqiptar i vajtimit të motrës së Gjergj Elez Alisë, të cilin ai e quan “Varg nga epopeja vajtimore e shekullit të ri”. Një rindërtim të kësaj natyre, për mitin e pavdekësisë së tij, kanë për motiv edhe krijuesit: Shefki Ollomoni, Rrustem Geci, Arif Molliqi e Halil Xani, qoftë duke rikthyer pasazhe të caktuara mitike a historike, qoftë duke përshtatur a bartur motive tragjike e etnografike nga njëra periudhë në tjetrën, sikur në këto vargje të poetit Shefki Ollomoni:

Në Konakun e Jasharajve

Shuaj trarin e kulmit që digjet

Duke ruajtur temën e madhe të flijimit individual dhe familjar të Jasharajve, poezia shqipe si edhe gjinitë e llojet e tjera letrare e estetike, do të ruajnë sintezën e madhe të rënies biblike të Jasharajve, por kjo nuk do të thotë që shkrimtarët dhe përgjithësisht krijuesit e arteve, të mos sjellin edhe tema dhe motive që lindin e rilindin në pasjetën e Jasharajve. Ne besojmë se përvjetorët e tyre, sidomos Nata e zjarreve do të bëhen drama e madhe kombëtare e kësaj historie krenare, prej së cilës do të vazhdojnë të motivohen për vepra dhe realizime brilante poetë, prozatorë e dramaturgë. Një shembull mjaft i mirë i kësaj natyre është poezia e Etlevë Durmishit, brenda së cilës janë realizuar mjaft vargje tashmë të njohura në letrat shqipe, por të reja për nga motivi:

Mos kërko nga hëna dritën

Zjarri natën do ta ndriçojë

(…)

Mos kërko zjarrin ta shuajnë

Zemrën flakë përbrenda e kanë

(…)

Mos kërko as vetëtimë

Vetëtimë zemrën e kanë

Mos kërko zemërgjerësinë

Zemërgjere si të parët janë

(…)

Mos kërko burrërinë

Trima e burra si Skënderbeu janë

Mos kërko as dashurinë

Dashurojnë si të parët Adami e Eva

Po e mbyllë vlerësimin e këtij bleni poetik për Adem Jasharin dhe Familjen e tij me një poezi të shkrimtarit, përkthyesit e pilotit nga Shkodra, Riza Lahu, jo edhe rastësisht! Shkrimtarit Riza Lahu, që duke qenë një nga përkthyesit e përkushtuar të dekadave të fundit ka njohur më mirë se shumë shkrimtarë të sotëm tragjedinë e përbotshme dhe lirikën universale, poezinë e tij e ka strukturuar mbi modelin e poezisë epike dhe historike. Duke rikonstruktuar betejën e madhe të Jasharajve, ai njëkohësisht rindërton të gjitha betejat më të njohura të luftëtarëve më të shquar në historinë kombëtare: Ali Pashajt, Azem Galicës, Çerçiz Topullit etj.

(…)

Dem Jashari mjekrosh

Sokëllin majë më majë,

“Rrnoftë Kosova” edhe shtie

si të qe gjallë Ali Pashaj.

(…)

Mjekroshi Dem Jashari

Mbi shpinë malet e Drenicës

Kokën të Ali Pashait

Zemrën të Azem Galicës..

(…)

Dyzet orë flakë qet kalaja.

Flakë qet e këngë këndon:

“Prite, bre Shaban Jasharin”

“Çerçiz Topulli më thonë…”

Karakteristikë e gjithë poezisë së tij del insistimi i poetit për të identifikuar tipare të jashtme dhe karaktere të brendshme të Adem Jasharit, duke e parë betejën e tij si një vazhdim të betejave më të njohura të historisë kombëtare. Ajo fillon si një këngë legjendare, ku sipas ligjësive bisedore të fenomenit fonetik të aferezës përgjithësisht në gegërishte: Adem(i) Jashari bëhet Dem Jashari dhe përfundon me diskursin e këngëve labe “Çerçiz Topulli më thonë…”

Përfundime

Parë në tërësinë e saj, në poezinë shqipe sakrifica e Adem Jasharit dhe Familjes së tij zënë një vend të nderuar dhe parësor në kontekstin e simboleve të krijuara, por në letërsinë shqipe ende nuk e kemi poezinë përfaqësuese, pa të cilën nuk do të mund të përgatitej Antologjia e poezisë së sotme shqipe. Krijimet e gjertanishme ende nuk i kanë tejkaluar këngët e kompozuara kushtuar Adem Jasharit, si ajo e Ilir Shaqirit, me tekst të Adem Gashit, Serish vjen marsi, apo ndonjë tjetër si kjo, as në kontekst të horizontit të pritjes as në kontekst të shprehësive stilististike, vlerave artistike dhe estetike njëkohësisht. Janë këngët epike dhe lirike për Adem Jasharin ato që këndoheshin nga ushtarët e UÇK-së ashtu siç këndoheshin Epet Oseanike nga ushtarët e Napoleonit në fushë të betejave. (Thiesse, 2004, f. 63) Kishim menduar se trajtat ligjërimore të letërsisë shqipe nga eposi dhe këngët mesjetare për Skënderbeun janë tejkaluar me poemat për Skënderbeun nga Naim Frashëri e Jeronim De Rada, por sot mund të themi se këngët për Adem Jasharin dhe sidomos kryekënga e këngëve Sërish vjen marsi, mbetet kulmi i krijimeve për Adem Jasharin dhe kujtesën për bëmat e tij.

Koha jonë ndërkaq kërkon jo kryekëngën po kryeveprën letrare dhe artistike për gjithë jetën dhe vdekjen e madhe të tij, pranë etërve dhe pasardhësve të tij, një vdekje biblike, një vdekje shumëdimensionale, fisnike, një vdekje tragjike si në këngë, por që ishte dhe mbeti drama e madhe e kombit tonë: drama të cilën shkrimtarët e shekullit XXI e kanë obligim ta bëjnë realitet artistik dhe estetik.

Le të thuhet ndërkaq se kjo vepër e kërkuar dhe e kurorëzuar me përmasat artistike e estetike që e kanë periudhat e tjera historike dhe letrare, letërsisë sonë i mungon. I mungon madje në të gjitha përmasat e saj letrare, krahasuar me Mesjetën, Rilindjen Kombëtare dhe i mungon madje edhe në përmasa të letërsisë për Luftën e Dytë Botërore, të njohur si letërsi e Luftës Nacional Çlirimtare!

Shkrimtarët shqiptarë, prozatorët, poetët dhe dramaturgët shqiptarë, ende nuk e kanë ofruar një vepër monumentale për luftën e fundit në Kosovë, sado përmasat tragjike të saj mbeten vetëm prapa përmasës tragjike të gjenocidit serb mbi popullin shqiptar gjatë Lidhjes së Prizrenit. Në të vërtetë shkrimtarët shqiptarë, prozatorët, poetët dhe dramaturgët, ende nuk e kanë ofruar një vepër përfaqësuese të kësaj epoke, sado heroi tragjik dhe artistik i letërsisë së deridjeshme Skënderbeu, Ali Pashë Tepelena, Çerçiz Topulli, Mujo Ulqinaku, Fahri Fazliu e Afrim Zhitija, në kohën tonë ka përmasa më të gjera dhe më universale: tani më nuk është vetëm individi (hero) po e gjithë familja (e heroizuar), një shembull tipik i munguar edhe ndër popuj të tjerë.

A do të arrijnë shkrimtarët e kohës sonë që këtë përmasë biblike të heroizmit të Adem Jasharit dhe flijimit të Familjes së tij, t’ia dhurojnë Europës, në ato përmasa që Skënderbeun dhe bëmat e tij ia ka dhuruar Marin Barleti, Jeronim de Rada, Fan Noli, Ismail Kadare e shkrimtarë të tjerë?

 

Literatura:

 

Clayer, N. (2012). Në fillimet e nacionalizimit shqiptar (Lindja e një kombi me shumicë myslimane në Evropë), Tiranë.

 

Colonnina, B. (2005). Fjalor mitologjik. Tiranë.

 

Dreshaj-Baliu, M. (2004). Konteksti i shkrimit (studime dhe ese). Prishtinë.

 

Dreshaj-Baliu, Myrvete (2010). Jusuf Gërvalla – jeta dhe vepra, Prishtinë.

 

Dreshaj-Baliu, Myrvete. Baliu, Begzad. (2011). Three views of Albanian woman’s: between oral Albanian literature, Canon and the antique Greek of antique literature. Central European University, Department of Medieval Studies, Nador u. 9, H-1051, Budapest, Hungary.

 

Geary, P. (2009). Miti i kombeve. Tiranë.

 

Genette, G. (2014). Diskursi i ri i rrëfimit. Tiranë.

 

Gjocaj, Z. (2011). Krahët e shqipes. Prishtinë.

 

Qosja, R. (1986). Porosia e madhe. Prishtinë.

 

Sahitaj, R.&Baliu, B. (red.) (2008). Prekazi dhe Familja Jasharaj në poezinë shqipe (Dorëshkrim me poezi të krijuesve shqiptarë). Prishtinë.

 

Shaqiri, I. (2018). Adem Jashari (Poemë). Prishtinë.

 

Thiesse, A.- M. (2004). Krijimi i identiteteve kombëtare (Europa e shekujve XVIII-XX). Pejë. Dukagjini.

 

Vinca, A. (1997). Struktura e zhvillit të poezisë shqipe (1945 – 1980). ETMMK. Prishtinë.

Myrvete Dreshaj – Baliu: Shëmbëlltyra e Adem Jasharit dhe familjes së tij në poezinë e sotme shqipe II

 

Parë në tërësinë e tyre nuk është vështirë të shihet synimi i autorëve që në krijimtarinë poetike të artikulojnë një mesazh krenarie kombëtare, në të vërtetë, synimin e tyre për të sjellë një biografi sa më të plotë jetëshkrimore e historike të heroit, Adem Jashari; një model pak a shumë epik i njohur më parë kryesisht në poezitë a poemat kushtuar jetës dhe bëmave të Skënderbeut; një synim autorësh që në krijimtarinë e tyre për Adem Jasharin, Familjen e tij dhe kur e kur edhe bashkëluftëtarëve të tij, të rindërtojnë historinë në njërën anë dhe kategoritë filozofike, etike dhe estetike: të madhërishmen, të bukurën, të mirën, të drejtën, e të shëmtuarën, në anën tjetër; hapësirë kjo tipike e eposit legjendar dhe epeve historike kombëtare për Skënderbeun dhe bashkëluftëtarët e tij. Pamjes epike dhe natyrës legjendare të jetës individuale të Adem Jasharit dhe Familjes së tij, madje nuk do të mund t’i ‘shpëtojë’ edhe njëri prej studiuesve dhe lirikëve më të përkushtuar në poezinë bashkëkohore shqiptare, studiuesi e poeti Agim Vinca, që në poezinë Fillim i një poeme për Familjen Jashari, veç tjerash, do të shqiptojë edhe këto vargje:

Vdesin në këmbë duke kënduar.

Dhe jetojnë këmbëkryq në këngë.

Po këtë natyrë titulli ka edhe një poemë e shkrimtarit dhe publicistit Bedri Islami, Fillimi i një poeme për Fehmi Lladrovcin, në të cilën është bërë përpjekje për të komunikuar në mënyrë të veçantë me Adem Jasharin dhe Familjen e tij. Është një përpjekje dramatike e dialoguese, një ligjërim personal, për të sjellë imazhet e zhvillimeve të betejave në Kosovë duke i parë ato të ndërlidhura me rolin e kryekomandantit Adem Jashari dhe me të gjithë përbërësit e tjerë.

Ndërmjet këngës dhe poezisë

Prej këngës, përkatësisht prej simbolikës së saj, si edhe pararendësit e bashkëkohësit: Enver Gjerqeku, Din Mehmeti, Adem Gajtani, Jusuf Grëvalla etj., nuk arrin të dalë, në mos ndjehet pikërisht në vendin e duhur edhe shkrimtari tjetër i një përvoje të theksuar në lirikën shqipe, Adem Zejnullahu, i cili me Adem Jasharin komunikon me ndjeshmërinë dhe frymën e poezisë popullore:

Desha një këngë më të mirën ta dhuroj,

Me gjuhën e zogjve, o luftëtar!

Për Ty, o trim, me zemër të këndoj,

Për lojën e plagën tënde të parë.

Nëse autori i parë Agim Vinca poemën e ka synim të madh letrar, ndërsa i dyti, Bedri Islami, atë e shkruan në një përmasë të saj, autori i tretë Ilir Shaqiri, në poemën e tij me titull identifikues Adem Jasharim (2018), sjell një dialog sa në përmasa kohore brenda epokës, aq edhe në kontekst të komunikimit mes brezash të lashtë kohorë. Poema e Ilir Shaqirit ndonëse në strukturën e saj të jashtme shfaqet me të gjitha përmasat e poemave të deritashme në letrat shqipe, në strukturën e saj të brendshme ajo sjell një model tjetër të sistemit poetik: së pari, me përzgjedhjen e temës së madhe të individit (Adem Jasharit) dhe kompleksitetit dramatik të saj (Familjes); së dyti, me ndërhyrjen dhe krijimin e sistemit fragmentar të tekstit, i cili bëhet me qëllim të thyerjes së ‘dialogut’ brenda tekstit; dhe së treti, me gjuhën e pasur të fjalësit, fjalëformimit dhe të shprehjeve poetike autoriale, si dhe përdorimit gjithëpërfshirës të frazeologjisë shqipe, si tërësi elementesh gjuhësore e stilistike brenda saj. Poema Adem Jashari, që në të vërtetë është poemë për gjithë Familjen Jashari, sakrificën e saj dhe Luftën Çlirimtare të Kosovës, është gjithashtu edhe një dialog sa personal me heroin aq edhe kolektiv me familjen e tij. Kjo poemë i ngjan një rrëfimi lirik, ku shprehet gjithë respekti dhe krenaria për Heroin dhe Familjen e tij, me një strukturë, përkatësisht, teknikë të jashtme dhe të brendshme të veçantë të ndërtimit të saj, si dhe për veçoritë ideo-emocionale të poetit dhe stilit narrativ, të cilin e pasuron një fjalor i ri poetik. Përjetimi i thellë autorial dhe intensiv i veprimtarive atdhetare të Heroit, sa ndjenjor dhe shpërthyes përballë tij, po aq lirik dhe i butë kur ju ofrohet filizave fëmijë, është një veçori tjetër e kësaj poeme.

Brenda poemës dialogojnë kohë të ndryshme mes rrëfyesit dhe heronjve të tij, ndërthuren  fragmente me karakter historik e epik:

–  Dëgjoni, u thoshte: /më 6 maj / në Kështjellën e Kastriotëve, / u lind Gjergji, / në ditë Shëngjergji (f. 10);

–  momente kujtimesh e imazhesh nga e kaluara mes autorit dhe heroit: Të pashë bacë / kur erdhe në ansamblin “Drenica” në prova (21);

–  situata dhe domethënie simbolike të ndërlidhura ndërmjet heroit dhe trashëgimisë materiale e shpirtërore, brenda të cilave vargjet vendosen në rrjedha të zhvillimit si një mozaik tekstesh të artit popullor: Nana-nana n’djep prej manit / Ti m’i gafsh bir, Zhuj Selmanit;

–  të frazeologjisë popullore: Krejt çfarë kishte të shenjtë Shqipëria / kishte rënë mbi supet e tija! (38);

–  për t’u përmbyllur me rindërtime tekstesh më gjuhë poetike autentike të krijuesit të saj Ilir Shaqiri, në të cilën vend qendror zënë epitetet e krahasimet me ngjyrime elegjiake të vargut: Formë filluese e dashurisë me qiellin! ( 8)… Avull i pamort shekujsh! (12) Liria është shtegtim i siziftë (26); Fusha s’i shihte, mali i fshihte! ( 29);  Balli Yt / Ag mëngjesesh (89);

–  dhe më tej me leksikun e pasur shprehjesh e trajtash krejt të rralla në fjalësin e gjuhës shqipe: epokëbërës (5), errrëfyes (16), ballëlëruar (21), përtokazi ( 27), përzjarrtazi (28), qivurtari (33), burrëlisi (43), i nëpërmalur (49), burrëlisi i ylltë (60), jetëpanisurit (72) etj.

Në të vërtetë, poema shquhet për strukturën e pasur ligjërimore, por më parë se sa për perceptimin estetik, sikur do të thoshte Profesor Qosja, për ligjërimin e Naim Frashërit në poemën Istori e Skënderbeut (Qosja, 1986, f. 252),  në ligjërimin e Ilir Shaqirit në poemën Adem Jashari, bashkohen tipi i ligjërimit lirik dhe tipi i ligjërimit vlerësues.

Prej përmbajtjes tematike, historike dhe artistike, si dhe prej përbërësve gjuhësorë, teoriko-letrarë, artistikë e estetikë të kësaj poeme, e cila mund të thuhet se hap mozaikun e trajtimit të shumanshëm të krenarisë kombëtare, sikur dëshiron ta shquajë autori, më shumë se sa tragjikes, të cilën e pret lexuesi, mund të themi se ajo paraqet vetëm boshtin e një poeme historike, në të cilën ka shumë hapësirë edhe për personazhet e tjera të kësaj drame të madhe të Familjes Jashari dhe drame heroike të popullit shqiptar.

Nëse do të kërkonim një vepër artistike në të cilën përmblidhen gjithë përbërësit historikë, zhanrorë dhe artistikë kushtuar Adem Jasharit, kjo është poema e Zenun Gjocajt, Adem Jashari, që përfshinë kapitullin e dytë të veprës epike Krahët e shqipes (2011). Studiuesi dhe shkrimtari Zenun Gjocaj, në veprën e tij Krahët e shqipes, ka synuar të realizojë një projekt të madh antologjik për luftën e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. E gjithë poema është realizuar si një tekst tipik i këngëve legjendare, por që brenda saj janë ndërlidhur me mjaft sukses episode historike nga e kaluara e lavdishme e popullit shqiptar, elemente të mitit e të legjendave, hiperbola nga eposi i kreshnikëve dhe simbole të tjera etnografike. Poema sjell një pasuri shembujsh me vlera leksikore, shprehjesh stilistike e frazeologjike. Ajo është ndarë në episode të veçanta, brenda të cilave sillen situata ekzistenciale sa individuale aq dhe kolektive të popullit shqiptar në Kosovë. Ajo bëhet hapësirë betejash, sfidash individuale, qëndresash familjare e reagimesh kolektive, deri tek momenti kur Familja Jashari bënë aktin më sublim në historinë e sakrificave të Kosovës: nga gjyshi te mbesa e nipi!

Poema është konceptuar si një dramë, e cila ka aktet dhe pamjet e sistemuara me kujdes, hyrjen, zhvillimin e ngjarjeve mbështetur në pamje të njëpasnjëshme por të ndërlidhura, majën e konfliktit, zgjidhjen dhe përfundimin që kulmon me tragjedinë familjare të Jasharajve. Poema përcjell edhe mesazhin e çlirimit e të bashkimit kombëtar ndërsa si epilog i të gjitha zhvillimeve historike, sakrificën e Familjes Jashari.

Shkrimtari emigrant Ajet Shala, është njëri prej krijuesve të brezit të ri, i cili ka shkruar disa poezi dhe tekste këngësh për Adem Jasharin, familjen e tij, vendlindjen e tij Prekazin dhe krahinën etnografike Drenicën. Nëse në disa nga ato, si: Në Prekaz flasin kullat!, Kam Drenicën gur kështjelle, 17 Shkurt 2008 (Kushtuar Pavarësisë së Kosovës), Këngë (Adem Jasharit) dhe Këngë (Hamzë Jasharit), ka ndërthurë kryesisht vargje rimash e përshkrime situatash sa tragjike aq edhe dramatike, në disa poezi të tjera, si: Zëri i poetit dhe Besa-besë Adem Jashari (akrostik) ka sjellë mjaft lirikë, ritëm të brendshëm dhe një lloj ‘përmbajtje autoriale’, të cilat i kanë munguar poezisë shqipe kushtuar Adem Jasharit dhe Familjes së tij:

E di, edhe kulla ime mund të ishte djegur

Si e Bacë Ademit

Cep më cep mund të digjej muri

Dhe guri i fundit i oxhakut

Po s’do ma vriste kurrë fjalën

Mes burrash në një log kuvendi

E mençurisë në Qiellin e Shtatë

Do ia vija bajrakun.

Të kësaj natyre janë edhe vargjet e poetit Namik  Selmani. Ai, ashtu si edhe bashkëkohësit e tij, bën përpjekje për ta funksionalizuar semantikisht  komunikimin me heroin e tij:

Tek  SYTË  e tu

Fluturoj në të gjithë qiejt e shpirtit

Një lirikë me përmasa të një teksti popullor, me përmbajtje që të kujtojnë poezitë përkushtuese për shumë personalitete heronjsh e krijuesish të panteonit kombëtar, sjell poeti nga Vlora Murteza Mara. Poezia e tij, si edhe ajo e shkrimtares emigrante në Amerikë Julia Gjika, mund të quhen përmbajtje ndjenjore e shpirtërore e të gjithë atyre që vizitojnë varrezat ku janë vendosur anëtarët e vrarë të Familjes Jashari:

Një lis është pak, një mal po ashtu

Një pyll i tërë sërish është pak

Ikin kohët, ti do të mbetesh këtu

Mbi krahët e lirisë dielluar me gjak.

(…)

Përulja është pak, nderimi është pak

Për Ju o pishtarët e vërtetë të Arbërisë

Jasharët do mbeten simbol në bajrak

Piskamë kushtrimi në krahët e lirisë.

Karakteristikë e të gjitha poezive kushtuar Adem Jasharit është përpjekja për të  identifikuar Heroin me Familjen dhe sidomos me Drenicën, e për më tej me historinë e saj. 

Poetët Flori Bruqi, Mevlyde Mezini Saraçi, Ismet M. Hasani, Zymber Elshani, Riza Sheqiri etj., në poezitë e tyre shpalosin historinë e popullit shqiptar, ashtu si historitë e popujve të tjerë të Ballkanit, sa tragjike dhe krenare njëkohësisht, më shumë se sa dramën e brendshme shpirtërore e emocionale, në situata dhe momente prej më të veçantave historike, të Adem Jasharit dhe të Familjes së tij. Shohin përmasën e shumëfishtë të reflektimit të dyanshëm të historisë së Drenicës në krenarinë dhe tragjiken e tyre Familjare. Akti sublim i kësaj drame të madhe nuk është tjetër veç se një përmasë gjigante e kulmit të historisë së vuajtjeve shekullore të kësaj krahine dhe popullit shqiptar, flijim të cilën Adem Jashari e konsideronte si kusht të domosdoshëm për të filluar një lëvizje të re.