Pushkini dhe letërsia myslimano-arabe

Mendimi dhe poezia arabe janë vlerësuar lart nga Pushkini, poeti më i madh rus i shekullit të 19-të, një ndjenjë e cila mbartet qartë në shumë nga veprat e tij. Kjo vëmendje iu përgjigj shumë autorëve arabë, të cilët e vlerësonin jashtëzakonisht shumë veprën e tij, dhe, këtu vlen të përmenden disa aspekte të kësaj lidhjeje të ndërsjellë.

Oborri rus u përpoq më kot të fitonte simpatinë e poetit me anë postesh e parash, ndërsa në të njëjtën kohë urrejtja e carit për Pushkinin rritej gjithnjë e më shumë. As kërcënimet nga ana e autoriteteve nuk ndihmuan për gjunjëzimin e ideve të tij e kështu cari vendosi dërgimin e Pushkinit në Siberi, në mënyrë që ta çonte drejt vdekjes së sigurt.

Por dy profesorë letërsie, Gokovski dhe Karamsin, ia arritën ta ndikonin e bindnin carin dhe pas kësaj dënimi fillestar u zbut disi e Pushkini u internua ne Rusinë jugore. Ai e la kryeqytetin St. Petersburg më 6 maj 1820. Deri në atë kohë Pushkini ishte i ndikuar deri në një farë shkalle nga zhvillimet romantike. Eksperiencat e tij me shtypjen dhe përndjekjen e nxitën atë të ndryshonte disa nga këndvështrimet e tij në çështjet shpirtërore dhe sociale. Si pjesë e këtij procesi ai filloi të studionte shumë nga burimet e vjetra të trashëgimisë së njerëzimit, me shpresë për të gjetur rrugën e shpëtimit nga kriza e tij shpirtërore. Në këto momente kritike të jetës së tij të cilat arritën kulmin në kthesën e tij në realizëm, ai filloi të lexonte një përkthim të Kuranit nga frëngjishtja. Vetëm pak kohë më pas, në vjeshtën e vitit 1824, ai shkroi vjershën epike “Një imitim i Kuranit”.

Prejardhja e krishtere e Pushkinit, feja dhe edukimi i tij tregonin se ai kishte pikëpamje të kundërta me Islamin, por që gjithsesi ishin pak, krahasuar me të përbashkëtat. Përveç kësaj ai e nderonte dhe respektonte Profetin dhe po ashtu kishte një dashuri të madhe për civilizimin islam e botën arabe.

Në fakt “Një imitim i Kuranit” nuk është aspak një përpjekje për të kopjuar Kuranin ose të arrinte diç të ngjashme. Më tepër kjo është një ndërmarrje për t’i bërë të afërt bashkatdhetarëve të tij rusë disa nga mesazhet më të rëndësishme e eminente që përmendeshin në shpalljen e Allahut. E Pushkini ia arriti kësaj me një poezi të thjeshtë, por kuptimplote.

Rusishtja e kohës së tij ishte jashtëzakonisht e vështirë dhe e shumëtrajtshme, por ai me gjeninë e vet e trajtësoi dhe e bëri më të prekshme për lexuesit e tij. Për këtë arsye Pushkini veç poet, kujtohet sot edhe si themeluesi i rusishtes letrare moderne. Kjo e nxiti poetin të përzgjidhte tema nga përkthimi i Kuranit dhe t’ia recitonte si lirikë publikut të gjerë. E kështu do të ishte më e lehtë të kuptohej e të përfitohej nga Libri i Shenjtë i myslimanëve. Në këtë radhë vjershash, qëllimi i Pushkinit ishte të prezantonte një pamje të saktë të Kuranit, të të dërguarit të Allahut dhe hollësirave të civilizimit arab. Përveç kësaj, ai donte të tregonte se deri në ç’pikë arrinte të prekte e të ndikonte emocionalisht dhe intelektualisht dëgjuesit e lexuesit.

Fillimi i poezisë së mëposhtme me shumë gjasa është ndikuar nga leximi i sures El-Fexhr (Agimi):

Pasha agimin,

Dhe dhjete netët,

Dhe çiftin dhe tekun,

Dhe natën kur shkon

Ndërsa poezia e Pushkinit fillon e tillë:

Betohem në çiftin

Edhe në tekun

Betohem në shpatën

Dhe në luftën e drejtë

Betohem në yllin e mëngjesit

Betohem në lutjen e mbrëmjes…

Fjala “profet” shfaqet në ato raste kur flitet për besim dhe besnikëri, të cilat i japin njeriut forcë dhe kurajë. Për shembull:

Qëndro, o ti q, trembesh

Se nga skuta jote vezullon

Llamba e shenjtë deri në agim

Mendime të errëta… ëndrra mashtruese zhduken

Për fisnikërinë e profetit të lutjes së thellë

Qëndro pra i përulur në falje deri në ag

Dhe këndo Librin e Shenjtë deri në mëngjes.

Profeti Muhamed përmendet në shumë vende me respekt dhe vëmendje:

I Gjithëmëshirshmi i shpalli Muhamedit dritën e Kuranit

Papërballueshëm do të lidhemi pas dritës

Dhe mjegulla kthjellohet nga vështrimet tona.

Pushkini ishte i pasionuar pas historive arabe dhe në një letër të tij drejtuar shokut të ngushtë A. A. Bestushev vëren: “Historitë arabe janë të mrekullueshme”. Në fakt, pasioni i tij i çiltër për kulturën arabe gjen shprehje në poezinë “Një imitim i arabëve”. Aty flet me një dhimbje të madhe dhe atraksion të ëmbël:

“O e dashur, o rini e ëmbël

Mos e lër druajtjen të të mposhtë

Se ti je e imja përgjithnjë

Fryn një zjarr i stuhishëm në ne të dy

Teksa jetojmë të njëjtën jetë …..

Si dy bajame në një lëvozhgë

Në fakt mendimi dhe shpirti i Lindjes jepen po ashtu edhe në poezi të tjera të Pushkinit. Si dëshmi vlen poezia “Profeti” nga e cila është nxjerrë ky ekstrakt:

I torturuar nga etja për dije dhe dritë,

U tërhoqa në shkretëtirën e ngrysur

Kur me gjashtë flatra, papritur,

Në udhëkryq u duk një engjëll.

Me gishta të lehtë,, vështirë për ta besuar,

Preku dy sytë e mi:

Iluminimi takoi sytë e mi,

I tmerruar si një shkabë e njomë

Fundi i poezisë tingëllon i tillë:

Ma ka copëtuar gjoksin me goditje të shkurtra

Falë shpatës së ftohtë

Pastaj zëvendësoi zemrën time që dridhej

Me historitë plot zjarr, të njëjta me flakën).

Një kufomë – vendosa në shkretëtirë

Kur zëri i Zotit më çliroi:

Çohu, Profet, dhe shiko, dhe dëgjo

Le të rritet njohja jote për mua

Kapërce vende dhe dete,

Fjala jote le t’i ndezë zemrat

Hulumtimet rreth poezisë së Pushkinit zbulojnë se shumë prej tyre si p.sh. “Talismani” apo “Vajzës nga Kalmishi” (Kalmishi është një popull në Kaukaz) i thanë po Islamit dhe myslimanëve. Po ashtu ai flet edhe për Palestinën dhe Eufrati përmendet si në “Hafizit” (një fushë në Eufrat) ashtu edhe te “Doni”.

Shumë nga lirikat e tij janë të pasura me ndjenja e përfytyrime qartësisht myslimane.

Për më tepër ai përdorte edhe emra myslimanë si në poezinë e shkurtër të shkruar në 1836:

“Një mbrëmje Leila më refuzoi

pa dyshim

i thashë asaj:

“Ndal! Ku shkon?”

Nën protestë ajo përgjigjet:

Koka jote u bë gri

Me sarkazëm ia ktheva:

“Çdo gjë e ka një fund!

Kjo aromë e fortë

Është vetëm kamfur

Laila qeshi me zërin tim që dridhej

Dhe tha: “Ti vetë e di

Që aroma e ëmbël është për dashnorët e rinj

Dhe kamfuri për vdekje përdoret.

A.A. Slonimsky në librin e tij “Mjeshtëria artistike e Pushkinit” shkroi: Poezia e Pushkinit “Një imitim i Kuranit” në fakt nuk është një imitim i Kuranit edhe pse në pjesën më të madhe përmbajtja e saj është marrë nga Libri i Shenjtë arabisht. Ngjyrosja impresionuese arabe është e domosdoshme për një shprehje komplete krahasuese të shpirtit të forcës dhe energjisë, e shprehur qartë kjo në poezitë e tij “19 Tetori” 1825 dhe “Profeti” me 1826. Këto poezi, veçanërisht “Një imitim i Kuranit” shkaktuan trazira në rrethin letrar të kohës së tij. Autorët si Anenkov tek kjo poezi shihnin kryesisht një shprehje të gjendjes psikologjike të Pushkinit, ndërsa të tjerët si Belinski dhe Dostojevski pranuan se ai është përpjekur të përshkruajë aspekte ngulmuese të Kuranit; pavarësisht nga fakti se kjo ishte apo jo interesi i tij nga pikëpamja fetare kulturore historike apo natyra gjuhësore. Edhe sot ekzistojnë dallime të forta midis shkencëtarëve ruse në gjykimin rreth kësaj poezie.

Nuk ka dyshim se Pushkini kishte lexuar mbi mendimin dhe kulturën e myslimanëve dhe këto lexime e kishin ndikuar shumë.

Në mënyrë të natyrshme atë e ndikuan edhe poezia franceze, dhe, më vonë në veprat e tij shfaqen papritur ndikimet gjermane dhe angleze. Ky rend burimesh letrare e bënë Pushkinin ta çonte poezinë ruse në një rrugë të veçantë, të cilën e pasuan edhe figura të tilla si Turgenjevi, Dostojevski, Çehovi dhe Gorki.

Po ashtu edhe një studim i letërsisë arabe të kohës dëshmon se ajo përfshin gjurmë të qarta të Pushkinit.

Në vitin 1880, arabët u njohën mirë me veprën e Pushkinit të cilat u përgatitën ose nga përkthimet franceze apo angleze, ose nga përkthimet direkte të bëra nga studentët (e krishterë) ne shkollën teologjike ruso-palestineze (e themeluar në vitin 1882).

Më së shumti u përkthyen tekste prozash ruse në arabishte, meqenëse lirika ruse ishte shumë e vështirë për t’u përkthyer. Përkthimi i parë arab i Pushkinit ishte novela e tij “Bija e Kapitenit”. Që prej kësaj novele emri i Pushkinit përmendej rregullisht në publikimet letrare arabe. Në vitin 1945 në Shtëpinë botuese të Kajros “Dar al Maarif” u botua një libër me titull “Pushkini, princi i poezisë ruse” i Naxhati Sidki.

Mikh’ail Na’ima, një figurë e njohur e letërsisë arabe të asaj kohe, i shkroi autorit në një letër, e cila iu bashkangjit librit: “Gëzohem shumë që ke marrë përsipër atë detyrë që duhet ta kisha bërë unë për shkak të lidhjeve të mia të forta me poezinë ruse. Do të dëshiroja të kisha përkthyer disa prej tyre në gjuhën tonë, në mënyrë që folësit e tyre t’i gëzoheshin sadopak”.

Mikh’ail Na’ima ishte nga të parët arabë që studioi në Rusinë cariste dhe e lexoi shumë letërsinë ruse, ashtu siç e përshkruan edhe në librin e tij “Shtatëdhjetë”. Në letrën e tij drejtuar Sidkit ai vëren: “Fakti që e njeh rusishten mirë, ia rrit vlerat punës tënde, meqenëse e ke mundur ta marrësh dijen nga burime origjinale”. Edhe Sidki kishte studiuar në Universitetin e Moskës. Në parathënien e librit të tij Sidki flet për rolin dhe rëndësinë e Pushkinit ne historinë e poezisë ruse: “Pushkini ishte për rusët si al Mutennebi për arabët, si Shekspiri për anglezët, si Dante për italianët, si Goethe për gjermanët. Ai ishte një nga të paktat dhurata të kohës së tij dhe megjithëse vdiq në moshën 37 vjeçare, ai ishte një shkrimtar krijues (prodhimtar), i cili la shumë përmendore në poezi dhe letërsi, aq sa lexuesit e tij mund të kujtojnë se ai kishte jetuar gjatë”.

Naxhati Sidki i referohet efekteve të ndikimeve franceze dhe angleze, megjithëse ai mbetet rus në shpirt dhe karakter.

Ai u formua në atmosferë islame, të cilën e gjeti gjatë vizitave në Krime dhe Kaukaz dhe po ashtu edhe eksperiencat që e frymëzuan në shumë nga poezitë e tij të mëvonshme. Si rezultat i bisedimeve të dështuara ndërmjet radikalëve dhe carëve qeverisës, Pushkinin e kaploi një gjendje shpirtërore pesimiste dhe e ndjeu veten të veçuar nga shoqëria. E në këtë kontekst provoi një ndarje të poezisë dhe jetës, ndërmjet artit dhe shoqërores. Megjithatë ai nuk harroi kurrë se shkruante për njerëzit dhe prandaj vepra e tij duhet të përçonte saktësi, thjeshtësi dhe qartësi.

Sidki e shoqëroi veprën e tij me përkthimin e “Profetit” dhe të “Talismanit”, që mbanin aromën e Lindjes me ngrohtësinë dhe magjinë e saj.

Nga të gjitha punimet arabe mbi Pushkinin, libri i Sidkit është shumë i rëndësishëm, sepse nga njëra anë ishte i pari që trajtoi këtë temë dhe nga ana tjetër autori kishte mundësi të përdorte material origjinal. Në punën e tij ai ishte objektiv e i lirë nga çdo kritikë perëndimore dhe transmetonte pranimin dhe dashurinë për Pushkinin. Profesor Ali Adham në librin e tij “Njerëz nga historia: nga Sokrati deri te Rasputini” përfshin edhe një kapitull në lidhje me poezitë e Pushkinit. Gjatë punës së tij, ndërsa përkthente Pushkinin, vërente njëkohësisht se: “Ai është më i vështiri për t’u përkthyer nga të gjithë poetët rusë”. Prof. Adhami e pëlqente poezinë e tij sepse kishte një stil tepër të thjeshtë e për këtë arsye ndoshta i vështirë për t’u riprodhuar. Çdo përkthyes, pavarësisht nga aftësitë e tij, do të lëkundet e tundohet para se të përpiqet për një ndërmarrje të tillë. Prandaj pak nga poezitë e tij janë përkthyer në arabisht, ndërkohë që më së shumti është botuar vepra e tij në prozë. Adhami duke trajtuar cilësitë tipike të poezisë së Pushkinit dhe karakterin e tij shkruan ndër të tjera: “Lirika e Pushkinit dallohet qartë për thjeshtësinë magjepsëse, elegancën dhe shqetësimin e tij ekstrem për formën poetike. Vetë ai ishte një njeri plote entuziazëm, vuajtje e dinjitet. Në fakt motivet e poezisë së tij, të qarta e të sakta, del në pah shkalla e vuajtjeve dhe e forcës”.

Një libër i botuar kohët e fundit mbi letërsinë ruse është edhe “Hyrje në poezinë ruse të shekullit të 20” e dr. Hajat Sharara dhe dr. Muhamed Junis. Edhe ky libër hedh vështrimin e tij në poezinë e Pushkinit arrin në përcaktimin e atyre rrugëve, të cilave Pushkini dhe njerëzit e kohës së tij, si pjesë e shoqërisë, i shmangeshin.

Në këtë artikull synohet pak a shumë të përdoren veprat e para krijuese të Pushkinit si bazë për hulumtimin e sfondeve jetësore të jetës së tij në kohën kur jetoi. Kritika letrare perëndimore vendos në qendër jetën private të autorit. Aspekti krijues kalon në vend të dytë në punën e tyre dhe ky është një dallim në metodën e këtyre dy mënyrave të të menduarit.

Nga: Dr. Muhammed Junis, Londër

Kontributi i myslimanëve në letërsinë shqiptare

Kur flasim për kontribut të myslimanëve kemi për qëllim një kontribut gjithëpërfëshirës, i cili nuk minimizohet vetëm në letërsinë tonë, por është një kontribut që i ka kapur të gjitha sferat e jetës.

Përmendim këtu shumë veprimtarë të lëvizjes sonë kombëtare, biles dhe drejtues të saj, gjithashtu përmendim se Kryetari i Pleqësisë në qeverinë e Vlorës ishte Vehbi Dibra, Kryemyftiu i parë i Shqipërisë.

Jo vetëm kaq por shumë hoxhallarë drejtuan luftërat e atyre viteve por edhe të mëpasshmet, përmendim këtu luftën kundër Austo-Hungarisë.

Madje edhe në proceset demokratike të viteve 90 myslimanët shqiptar nuk ndenjën duarkryq por nxituan edhe ata për të kërkuar të drejtën e tyre për ushtrimin e fesë, e drejtë që u ishte mohuar pas një kohe mëse 40-vjeçare. (Vetëm në këto pesëmbëdhjetë vitet e fundit myslimanët shqiptarë s’po duken gjëkundi, thua të kenë dalë në majave të maleve dhe të merren vetëm me ibadet, thua të jenë bërë asket?!)

Këto që përmenda pak më lartë do të më shërbejnë si backgraund për atë çka dua të shkruaj: Kontributi i myslimanëve në letërsinë shqiptare.

Kontributi i myslimanëve në letërsinë shqiptare është në atë çka njihet sot, nga të gjithë ne, si letërsi e bejtexhinjëve (nga fjala arabe “bejte” që do të thotë vjershë).

Në të vërtetë sot kur përmendet emri bejtexhi, përmendet në mënyrë përkeqësuese.

Letërsia e bejtexhinjëve përgjatë këtyre kohërave u servir si një letërsi e ahengjeve (me raki dhe verë), si një letërsi që u lëvrua për t’i shërbyer pushtuesit turk etj.

Por, po t’i afrohemi nga afër kësaj letërsie dhe këtyre poetëve që e lëvruan këtë do të shikojmë që është krejt e kundërta. Jo vetëm që nuk është një letërsi e ahengjeve dhe e rakisë por është një letërsi e konsoliduar dhe një letërsi që i përgjigjet të gjitha kushteve për të qenë e tillë.

Por le t’i afrohemi më nga afër.

Letërsia e bejtexhinjëve është ajo letërsi që që u lëvrua në shek. XVII-XVIII, në qarqet intelektuale myslimane të kohës, me alfabet arab. Kjo për dy arsye kryesore: e para, sepse gjuha arabe në atë kohë, nëpërmjet Perandorisë Osmane, ishte kthyer në një mit, ashtu si kishte qene dikur gjuha romake, nëpërmjet Perandorisë Romake, dhe e dyta, sepse vetë poetët që e lëvruan këtë letërsi ishin shkolluar në shkollat e lindjes, të Stambollit, të Ez’herit etj.

Ajo çka është më e rëndësishmja, e cila ka edhe një vlerë shumë të madhe për kohën është fakti se këta poet u munduan të fusnin gjuhën shqipe, edhe pse me alfabet arab, në jetën shqiptare dhe në xhamira, ashtu si bënë kohë më parë Buzuku me Budin, Bardhi me Bogdanin e të tjerë, të cilët e futën gjuhën shqipe në jetën e vendit dhe në kishë.

Gjithashtu është e rëndësishme të përmendim se letërsia e bejtexhinjve shërbeu si një urë kalimi nga letërsia liturgjike në një letërsi krejtësisht artistike. Pra, në qoftë se deri tani vlera e letërsisë ishte minimizuar vetëm në shkrimet fetare, tani me këtë letërsi, letërsia do të marri vendin që i takon, i cili nuk duhet minimizuar vetëm tek shkrimet fetare por është shumë më i gjerë dhe shumë më i thellë. (Këtu ka nevojë për mirëkuptim).

Fatkeqësia e kësaj letërsie është se ajo nuk pati një komunikim të gjerë me masat, ajo u trashëgua vetëm nëpërmjet dorëshkrimeve dhe gojarisht dhe s’ka pasur mundësi që të botohet.

Nëse kësaj letërsie do t’i afrohemi, do të shohim se ajo është mjaft e avancuar me vlera artistike, ajo me të vërtetë paraqitet si një rrymë e re në letërsinë tonë duke u shkëputur nga tematikat e vjetra fetare dhe duke u hedhur në vepra të mirëfillta artistike.

Unë do të ndalem vetëm tek njëri nga poetët bejtexhinj, Nezim Frakulla, dhe tek disa veçori të veprës së tij.

Shkrimtarët bejtexhinj shpeshherë në vargjet e tyre përmendnin emrin e vet, në ndonjë rast tjetër edhe vitin e lindjes ose vitin kur ndodhte ngjarja. Biografia e Nezim Frakullës edhe sot nuk është shumë e njohur. Nuk dihet me saktësi se kur u lind por sipas disa studiuesve duhet të ketë lindur aty nga fundi i shekullit XVII. Me rëndësi është qëndrimi i tij në Berat, sepse dimë se Berati ka qenë qendër e rëndësishme kulturore, ekonomike, politike etj. Por ambiciet e Nezimit për të fituar një kulturë të gjerë dhe gjithashtu gjendja e rëndë ekonomike e shtynë atë që të shkonte në Stamboll. Pasi mbaron studimet ai kthehet përsëri në Berat, periudhë kjo që është shumë e rëndësishme në krijimtarinë e tij letraro-poetike, për vetë faktin se ai në këtë periudhë ai fillon të merret vetëm me krijimtari në gjuhën shqipe, duke vënë kështu themelet e një rryme të re, me motivacione të reja, me strukturë ritmike e metrikë të re.

Vepra poetike e Nezimi Frakullës ka mbetur në dorëshkrime, jo si është e zakonshme në një variant, por, në tri variante. Dorëshkrimi i parë është ai i Elbasanit me 55 vjersha, i dyti, ai Tepelenës me 78 vjersha dhe i treti është ai i Abdullah Feratit (Berat), i cili u botua tek “Zani i naltë” më 1938.

Asnjë nga këto nuk është i plotë sepse mendohet se “Divani” i Nezimit ka pasur 110 vjersha dhe mëse 200 faqe.

Nezim Frakulla, me sa dihet deri më sot, është i pari në letërsinë tonë që na ka lënë një vepër të tërësishme me vlera artistike dhe që ka një strukturë të caktuar- Divanin.

Nezim Frakulla si një poet me informacion poetik të mirë dhe me një përvojë krijuese të gjatë, me të vërtetë është konstatuar se nëpërmjet vargjeve të tij shtron para letërsisë së kohës probleme të poetikës letrare.

Ai dha shembullin konkret, përpunoi një vepër letrare të një forme të komplikuar dhe me këtë dëshmoi edhe për gjuhën shqipe, edhe për veten, se në këtë gjuhë mund të shkruhen edhe forma më të komplikuara të zhanerve letrare nëse krijuesi respekton kërkesën kryesore: figurshmërinë e gjuhës.

Nezimi për aktin e frymëzimit ka një koncept idealist, pasi se edhe ai mendon se poezia lind si një akt frymëzimi që poetit i vjen nga jashtë si një dhunti apo frymëzim hyjnor. Një teori e tillë ka mbizotëruar edhe në Rilindjen Kombëtare tek Jeronim de Rada, Naim Frashëri etj.

Nezim Frakulla është ndër shkrimtarët e rrallë të letërsisë sonë që ka informacion të gjerë për shumë çështje të poetikës orientale.

Nezimi iu përkushtua tërësisht poezisë jo pse ndiente nevojë të brendshme për të thënë diçka por edhe sepse poezinë si gjini letrare e çmonte shumë. Ai e konsideron veten si një krijues të një tipologjie të re në letërsinë tonë- si krijues i Divanit të parë në gjuhën shqipe, ai është nisur nga ideja që Divani i tij “t’u shërbejë shqiptarëve si model”.

Poezia e tij konsiderohet si një poezi ku spikat motivi patriotik dhe ai nostalgjik (poezia “O shokë mos na harroni”), sepse shprehet malli i poetit për Beratin, që është edhe një aspekt i dashurisë ndaj atdheut, pra edhe i vetëdijes kombëtare. Përkundrejt kësaj ai Beratin e quan figurshmërisht si një “gjylistan”, një kopësht trandafilash nga rrezatohet ajo dashuri dhe lidhshmëri e thellë për vendlindjen.

Natyra, si komponente e poetikës letrare, me të gjitha veçoritë e saj dalluese paraqitet për herë të parë në letërsinë tonë në veprën e Nezim Frakullës. Ky moment ka peshën dhe rëndësinë e vet, si për letërsinë tonë ashtu edhe për aftësitë përshkruese të këtij poeti.

Së fundi dua të them se Nezim Frakulla si një nga shkrimtarët e parë dhe shumë produktiv në letërsinë e bejtexhinjve, e përdori vargun si formë të shprehjes letrare, prandaj struktura ritmike dhe metrike e vargut të tij paraqet interes të veçantë në zhvillimin e gjithanshëm të vargut shqip.

Duhet të bëjmë një sqarim se kur flasim për të gjitha këto veçori dhe cilësi të kësaj letërsie kemi parasysh kohën dhe kushtet kur u lëvrua kjo letërsi dhe s’mund të krahasojmë një letërsi që u shkrua në shek. XVII-XVIII me një letërsi të shek. XX.

Nga: Namir Lapardhaja

*Fjala e studentit Namir Lapardhaja në një ligjëratë të mbajtur në degën e gjuhës dhe letërsisë në Universitetin e Tiranës e botuar pjesërisht

Taxh Mahali një nga tetë mrekullitë e botës

Taxh Mahali shikohet sot si një nga tetë mrekullitë e botës dhe disa nga historianët perëndimor të artit kanë vënë në dukje se bukuria e tij arkitektonike nuk është tejkaluar kurrë.

Taxh Mahali është monumenti më i bukur i ndërtuar nga Mugalët, udhëheqës të dikurshëm myslimanë të Indisë. Taxh Mahali është tërësisht i ndërtuar nga mermeri i bardhë. Bukuria e tij arkitektonike është përtej ndonjë përshkrimi adekuat. Nën dritën e Hënës së plotë, Taxh Mahali dukët se flakëron. Në mëngjesin me mjegull, vizitorët e përjetojnë se Taxh Mahali duket sikur qëndron i pezulluar, kur shikohet përtej nga lumi Jamuna.

Taxh Mahali është ndërtuar nga perandori Shah Xhahan (i cili vdiq në vitin 1666), në kujtim të gruas së tij të dashur Mumtaz Mahal, në qytetin Agra të Indisë. Taxh Mahali  është një “elegji në mermer”, apo disa analist e quajnë shprehje e një “ëndrre”.

Fjala Taxh Mahal do të thotë “Pallati i Kurorës” dhe është një mauzoleum, në katin e poshtëm të së cilës gjendet varri i mbretëreshës Mumtaz Mahal. Varri i perandorit Shah Xhahan është i vëndosur pas vdekjës së tij afër varrit të mbretëreshës. Emri i vërtetë i mbretëreshës ishte Arxhumand Banu.

Në traditën e mugalëve, zonjave të rëndësishme të familjes mbretërore u jepej një emër tjetër kur ato martoheshin, apo në rast të ndonjë ngjarje të rëndësishme gjatë jetës së tyre dhe emri i ri përdorej zakonisht nga publiku.

Taxh Mahali u konstruktua për një periudhë 22 vjeçare dhe për ndërtimin e tij punuan 20.000 punëtorë. U kompletua në vitin 1648 me një çmim 32 milion rupa. Arkitekti kryesor i saj ka qenë Ustad Isa, i cili ishte një arkitekt i njohur mysliman i asaj kohe. Taxh Mahali qëndron në një platformë katrore me të katër këndet e rrafshuara duke formuar një oktagon të çrregullt. Projekti arkitektonik shfrytëzon konceptin e arabeskave të puthitura, në të cilin çdo element qëndron si i pavarur, mirëpo integrohet në mënyrë të përkryer me strukturën kryesore. Principet e gjeometrisë vetreplikuese dhe elementët arkitektonike të simetrisë vihen në përdorim.

I gjithë mausoleumi brenda dhe jashtë është i dekoruar me projektime zbukuruese të luleve dhe kaligrafisë së realizuar me përdorimin e margaritarëve. Në harkun kryesor janë gdhendur pjesë nga Kurani. Dhoma qendrore dhe të katër dhomat e ngjitura me të përmbajnë edhe shumë mure dhe dërrasa me dekorime islame.

Mausoleumi është një pjesë e një kompleksi të gjërë që përmban hyrjen kryesore, kopshtin, një xhami (majtas), një dhomë pritjeje për mysafirët (djathtas) dhe shumë ndertesa të tjera. Taxh Mahali gjendet në pjesën e skajshme të ketij kompleksi, prapa të cilit ndodhet lumi Jamuna.


 Kopshtet e mëdha përmbajnë katër pishina reflektuese të cilat e ndajnë atë në qendër në katër pjesë. Çdo njëra nga këto katër pjesë ndahet përsëri në katër nën pjesë më të vogla e këto pas Taxh ndahen edhe në katër nën pjesë tjera. Sikurse elementët e Taxh Mahalit, edhe elementët e kopshtit shërbejnë si arabeska, duke qëndruar si të pavarura, mirpo duke marrë pjesë në konstruktimin e një tërësie.

Taxh Mahali tërheq çdo vit miliona turistë nga e gjithë bota

Gjendet harta 400 vjeçare e kronikanit Evlija Çelebiu (1611-1682).

Evlija Celebi (1611-1682).


 Për të nderuar këtë udhëtar të madh të perandorisë osmane, të mbiquajtur “Marko Polo i Perandorisë Osmane”, në katërqind vjetorin e lindjes së tij, UNESCO e shpalli vitin 2011 vitin e Evliya Celebisë.

Me këtë rast, Ministria e Kulturës dhe Turizmit të Turqisë në bashkëpunim me Delegacionin e Përhershëm të Turqisë, në UNESCO krijuan një sërë aktivitetesh rreth jetës dhe veprës së Evlija Celebi, ndër të tjera dhe një ekspozitë në Institutin e Botës Arabe në Paris.

Kush ishte Evlija Celebi dhe përse vepra e tij vazhdon të jetë kaq e rëndësishme pas katërqind vjetësh? Çfarë vendi kemi ne shqiptarët në veprën e tij? Këto pyetje lindin natyrshëm, pasi kemi parë shpesh herë të citohet emri i tij në librat mbi botën osmane.

Evlija Celebi lindi në vitin 1611 në Stamboll në një familje, e cila kishte marrëdhënie të ngushta me oborrin mbretëror. I ati ishte një prej argjendarëve të oborrit, ndërsa e ëma ishte një kushërirë e largët e vezirit të madh Melek Ahmed Pasha. Duke qenë se vinte nga një familje e pasur, ai merr arsimimin më të mire të mundshëm në atë kohë, në shkenca dhe art islam e osman, veçanërisht në recitimin e kuranit dhe në muzike. Folës i shumë gjuhëve të huaja e besimtar i flaktë, Evliya Celebi përfaqëson intelektualin tipik stambollien të kohës së vet.

Celebi konsideronte fatin e tij si udhëtar rrjedhoje të një profecie të thënë në momentin e lindjes. Ai përshkruan se si në ditën e lindjes, pas kryerjes së riteve fetare prej dervishëve të oborrit, kryedervishi ngre në krahë dhe hedh fëmijën e sapolindur në ajër duke thënë; “… le të fluturojë ky fëmijë si një balonë mbi këtë tokë…”.

Me kalimin e viteve, dëshira për udhëtim bëhet gjithmonë e më e fortë teksa Evliya rritet. Në vitin 1631, ai flet për domosdoshmërinë për t’u nisur në udhëtim. Ai dëshiron t’i shpëtoje presionit të familjes, të prindërve, të mësuesve të vet dhe të përshkojë botën. Miqtë më të afërt ishin dervishë “me zemra të plagosura” – siç i quan ai, me të cilët bisedonte për vende të largëta ku çdo gjë ishte kaq ndryshe nga Stambolli. Sa më shumë i dëgjonte tregimet e tyre e aq më shumë dëshira e flaktë, për t’u nisur në udhëtim, i digjte shpirtin.

Në dëshpërim e sipër ai thotë; “A do të më jepet ndonjëherë mundësia për të parë tokat e shenjta të Egjiptit dhe Damaskut, Mekën e Medinën, të puth kopshtin e banuar nga Profeti ynë i lavdishëm Muhamed?” Udhëtimi i pushtonte mendjen dhe zemrën në çdo moment. Në një paragraf ai përshkruan një ëndërr të parë në njëzet vjetorin e lindjes se vet, në të cilën i shfaqet Profeti.

Atëherë Evlija bën një lapsus dhe i kërkon atij “seyahat” – udhëtim, në vend të faljes- “şefăat”. Profeti ia jep të dyja, plus “ziyraet” – nderin e të vizituarit varret e shenjtorëve.

Në rininë e hershme, ai tërheq vëmendjen e sulltanit më zërin e bukur dhe aftësinë për të recituar.

Siç shkruan ai vetë, në vitin 1636, sulltani i madh, Muradi IV, e thërret për ta pyetur për sa orë arrin të recitojë të gjithë kuranin. Evliya i ri i përgjigjet se mund ta recitojë të gjithin për 7 orë, por për të qenë i saktë do ta recitojë për 8 orë. Që prej këtij momenti, sulltani e merr pranë për ta bërë nëpunës së oborrit. Shoqërues i pashallarëve në misione administrative, Evliya do të vizitojë pjesën më të madhe të qyteteve të Perandorisë Osmane. Ai u shërben eprorëve të vet si recitues i kuranit, tregues historish, thërritës në lutje, mbledhës taksash ose zëdhënës.

Udhëtimi i tij fillon në provincat turke të perandorisë dhe përfundon në Egjipt. Gjatë 42 vjetëve, Evliya Celebi do të vizitojë Azinë e Vogël, Lindjen e Mesme, vendet përreth Gjirit Persik, Luginën e Nilit, Rusinë e Ballkanin, si dhe vende europiane si Austrinë, Hungarinë, Francën e Napolin. Në një moment të caktuar, ai e përshkruan karrierën e vet si udhëtim “Seyahatname” dhe vendos të mbledhë përshkrimet e këtij udhëtimi në një seri librash më po të njëjtin titull.

Për ironi të fatit, Evlija Celebi vdes në Kajro, në ditët që ndoqën humbjen katastrofike të ushtrisë osmane në rrethimin e Vjenës 1683, duke lënë si trashëgimi një vepër që dëshmonte shkëlqimin e një perandorie në rënie e sipër.

Libri i udhëtimit

Siç e tregon dhe emri “Seyahatname” – udhëtim, është para se gjithash një libër udhëtimi. Ai konsiderohet si libri më i gjatë dhe më i plotë në llojin e vet, në Perandorinë Osmane dhe ndoshta në botë. “Seyahatname” përfshin trilogjinë e famshme për çdo udhëtar; udhëtimin si argëtim dhe pasurim të dijeve, pelegrinazhin si mënyrë për t’ju afruar më shumë Zotit dhe njëkohësisht detyrën e tij si nëpunës i administratës. I shkruar në mënyrë të ndërgjegjshme si i tillë, ky libër është i mbushur me përshkrime të hollësishme mbi natyrën e vendeve që përshkon, qytetet organizimin urban dhe arkitekturën e ndërtesave, gjuhët e popujve që takon dhe karakteristikat e tyre.

Vepra e tij ka një rëndësi të veçantë, sepse ajo nuk përmban vetëm përshkrim të thjeshtë të elementëve që autori has gjatë rrugëtimit, por jep informacione të rëndësishme mbi historinë dhe organizimin shtetëror të perandorisë osmane dhe të vendeve të tjera, si dhe pikëpamjen personale të autorit.

Seyahatname është mjaft e rëndësishme edhe në kuadrin e informacioneve që jep mbi gjuhët dhe dialektet e vendeve të ndryshme. Autori flet për leksikun e këtyre gjuhëve, formën e tyre, sintaksën, si dhe përshkruan shqiptimin e tingujve.

Besimet fetare dhe organizimi i tyre nuk mund t’i shpëtonin syrit të një besimtari të flaktë, siç ishte Evliya Celebi. Duke kaluar në Shqipëri, ai do të shkruajë për përhapjen e islamizmit, ende në faza fillestare, si dhe për tyrbet dhe vendet e konsideruara si të shenjta prej besimtarëve bektashinj.

Përshkrimet e tij mbi organizimin urban, hapësirat e gjelbra, menaxhimin e ujit, formacionet mbrojtëse dhe arkitekturën e ndërtesave janë informacione të vyera për historinë e arkitekturës. Machiel Kiel, autori i librit “Arkitektura Osmane në Shqipëri”, shkruan se vepra e Celebisë është shumë e pasur dhe e vlerësueshme dhe ajo duhet të merret në konsideratë, veçanërisht për sa i përket arkitekturës fetare myslimane dhe ndërtimeve osmane. Ndërtesat e besimeve të tjera, ai i fut zakonisht në të njëjtin grup duke shfaqur kështu paragjykimet apo klishetë e kohës.

Për sa i përket çështjeve ekonomike, autori na përcjell përshkrime mjaft interesante mbi organizimin e urdhrave të esnafeve, marrëdhëniet tregtare, dhe aktivitetet ekonomike të popujve të ndryshëm. Në rolin e antropologut, por dhe të historianit Celebi na ofron një libër, i cili mund të mos ketë saktësi shkencore, por është gjithsesi një minierë ari për studiues së fushave të ndryshme, të cilët, shpesh herë, e kanë analizuar pjesërisht për të nxjerrë të dhëna të vlefshme për çështjet që u interesonin.

Në veprën e tij prej dhjetë volumesh, Shqipëria përmendet në volumin e tetë ku ndër të tjera ai flet dhe për Greqinë, Stambollin dhe betejën e Kandias në Kretë ku ai mori pjesë. Në trojet shqiptare ai përmend qytetet: Gjirokastër, Avlonya – Vlorë, Elbastan – Elbasan, Preveze, Tiranë, Üsküp – Shkup, Daraç – Durrës, Lesh – Lezhë, Manastir, Mitrovicë e Piristinë – Prishtinë etj., në të cilët udhëton nga viti 1660 deri në 1670.

Në përshkrimin e çdo qyteti autori rendit informacionet pak a shumë në të njëjtën mënyrë, duke filluar me historinë dhe organizimin administrativ, shqiptimin e emrit të qytetit në gjuhë të ndryshme dhe etimologjinë e tyre, pozicionin gjeografik për të vazhduar me përshkrimin e topografisë, të shtëpive, xhamive medreseve, haneve, banjave dhe burimet e ujit. Me pas, ai flet për besimin fetar të banoreve, strukturat shoqërore për të vazhduar me mënyrat e veshjeve, shëndetin e tyre deri dhe për mënyrat e varrosjet e të vdekurve. Përshkrimet e trojeve shqiptare të shekullit të XVII janë të rralla.

Autorë të tjerë që kanë shkruar mbi Shqipërinë e kësaj periudhe janë të pakët dhe japin informacion jo të plotë. Për këtë arsye volumi mbi Shqipërinë i Evliya Celebisë përbën një vepër shumë të rëndësishme që e nxjerr vendin tonë nga statusi i “terra icognita”. Ky volum është përkthyer dhe interpretuar prej Robert Dankoff dhe Robert Elsie në librin “Evliya Celebi në Shqipëri dhe viset e afërta; Kosova, Mali i Zi dhe Ohri”

Është zbuluar harta e lumit Tigrër dhe Eufratit e punuar nga Evlija Çelebiu, një nga kronikanët më mëdhenj të botës.

Pedagogu i Universitetit të Marmarasë, Prof. Zekeria Kurshun (Zekeriya Kurşun) pas një pune e mundi të gjatë arriti të gjejë gjurmët e hartës në Katar.

Informacioni i vetëm që dihej në lidhje me hartën, e cila u gjet në një koleksionist, bënte fjalë që harta ishte osmane dhe tregonte Gjirin e Basrës.

Profesori Kurshun me informacionet që kishte siguruar nga librat e udhëtimeve të kronistëve të ndryshëm arriti në përfundimin se harta në fjalë ishte harta e pa-zbuluar 400-vjeçare e Evlija Çelebiut.

Harta përshkruan me detaje zonën gjeografike ndërmjet lumenjve Tigër dhe Eufrat, duke filluar nga Anadolli Lindor, dhe përfundon në Oqeanin Indian.

Harta përbëhet nga 8 pjesë të bashkuar në një të vetme dhe ka këto përmasa, ajo është 3,43 metra e gjatë dhe 4,35 metra e gjerë.

Në mes të hartës jepet me detaje Kalaja e Bagdadit, e cila është marrë nga Sulltan Murati i 4-t.

Profesori Zekeria Kurshun tha se harta, e cila është vepra më e rëndësishme që ka lënë kronisti Evlija Çelebi, pas librit të udhëtimeve “Seyehatname” sot ndodhet në duar të sigurta dhe së shpejti do të botohet edhe një libër që bën fjalë për hartën.

Kontributi i dijetarëve myslimanë në fizikë

Kontributi i myslimanëve në fizikë është i madh. Puna dhe zbulimet e tyre kanë qenë të koncentruara kryesisht në: studimin e optikës, studimin e materies dhe natyrës së saj, studimin e lëvizjeve projektuese.

Për myslimanët optika paraqiste artin për konstruktimin e pasqyrave duke u bazuar në trigonometrinë sferike. Gjatë zhvillimit të këtij arti, përparimet e myslimanëve ishin kryesisht në fushën e tangjentëve, sekanteve dhe kosekantëve.

Ibn Al-Hajtham dha një kontribut të madh në optikë, ai e studioi optikën fiziologjike dhe prezantoi një teori filozofike mbi natyrën e dritës. Ai e studioi mirë dukurinë e reflektimit dhe refrakcionit dhe bëri eksperimente me pasqyrat e rrafshëta, sferike, cilindrike dhe parabolike. Shkroi gjithashtu një traktat shkencor mbi majën e lëvizjeve parabolike gjatë revolucionit të trupave dhe studioi dritën e yjeve, ngjyrat, hijet dhe errësirën.

Një kontribut tjetër të madh në optikë dha shkencëtari Al-Hazen. Deri në atë kohë mendohej se sytë lëshonin rreze që i godasin objektet dhe i mundësojnë njerëzit që të shikojnë. Mirëpo, kërkimet e tij mbi këtë problem zbuluan të kundërtën, se të parit rezultonte nga rrezet që vinin nga objektet dhe kalonin nëpër sy.

Për rreth një milenium shkencëtarët myslimanë, filozofët dhe teologët, e studiuan natyrën e materies, kohën, hapësirën dhe lëvizjen. Si rezultat ata zhvilluan teori të ndryshme mbi këto çështje shkencore, duke filluar nga atomizmi e deri të fizika e dritës. Shumë fizikanë dhe shkencëtarë myslimanë si Al-Biruni, Ibn Sina, Ibn Baxhah, …etj, i kritikuan konceptet mbizotëruese aristoteliane të asaj kohe dhe zhvilluan ide të tjera në fushën e mekanikës dhe dinamikës, të cilat luajtën një rol të rëndësishëm tek shkencëtarët evropianë të renesancës.

Zbulimet e dijetarëve myslimanë patën një ndikim të madh në zhvillimin e mëvonshëm të fizikës. Zhvillimi i optikës, konstruktimi i pasqyrave dhe teoritë optike të dhëna prej tyre, paraqesin bazën e kërkimeve të shumë shkencëtarëve të mesjetës. Zbulimet e Al-Hazenit në optikë paraqesin një rëndësi ekstreme. Shkenca moderne e optikës e themeluar në Evropë gjatë kohës së renesancës është e bazuar në zbulimin e tij dhe si rezultat ai konsiderohet si babai i optikës moderne. Studimet e Al-Hajthami-it i thyen barrierat që ekzistonin në mes të matematikës, fizikës dhe biologjisë dhe studimet e tij çuan në zhvillimin e teorive që i kombinonin elementet nga të tri shkencat së bashku. Gjithashtu, studimet e bëra mbi lëvizjet projektuese i influencuan idetë dhe veprat e shumë shkencëtarëve të renesancës, duke përfshirë këtu edhe ato të Galileut.

Roli i dijetarëve myslimanë në mekanikë

Në ditët e sotme mekanika është degë e fizikës, mirëpo për arabët ajo ishte një shkencë e veçantë. Mekanika zë një pozicion në mes të shkencave teorike dhe atyre të aplikuara. Për myslimanët, mekanika nënkuptonte studimin e qendrave të gravitetit dhe të ekuilibrit, ashtu siç mësohej nga Aristoteli, Arkimedi etj. Në atë kohë mekanika thuhej të ishte arti ndërtimit dhe manipulimit të shkallëve, balancimit të kërcimeve, etj.

Njohuritë nga mekanika në atë kohë përdoreshin për matjen e kohës dhe për përcaktimin e peshës specifike të substancave të ndryshme. Myslimanët e shfrytëzuan gjithashtu mekanikën për të demonstruar vlefshmërinë dhe saktësinë e teorive matematike, p.sh. ata treguan se ligji i proporcioneve inverse mund të demonstrohej duke treguar se raporti i dy peshave në ekuilibër, të varura në një lloz është në proporcion të zhdrejtë me raportin e distancave të tyre nga pika e mbështetjes së llozit.

Al-Hazeni i shfrytëzoi ligjet e proporcioneve që të përcaktoi saktësinë e baraspeshave. Gjithashtu myslimanët zbuluan se mekanika ishte çelës për artin e ndërtimit të makinave automatike, një lami e studiuar nga familja Banu Musa.

Këto zbulime patën ndikim në Evropë në kohën e renesancës. Së pari, përdorimi i koncepteve që myslimanët i zhvilluan në fushën e mekanikës, u mundësoi shkencëtarëve të renesancës që t’i zgjerojnë edhe më tej këto koncepte dhe teori në forma më të ndërlikuara. Shkencëtarët e renesancës i aplikuan këto teori në ndërtimin e makinerive me efikasitet dhe saktësi më të madhe sesa ato të ndërtuara nga dijetarët myslimanë. Gjithashtu përdorimi i mekanikës në demonstrimin e saktësisë së teorive matematikore nga dijetarët myslimanë, i zgjeroi horizontet e shkencëtarëve dhe e bëri të qartë se aplikimi i koncepteve të një fushe shkencore në fushat e tjera shkencore mund të rezultojë me zbulime të reja, argument ky që u shfrytëzua gjerësisht nga shkencëtarët e mëvonshëm në vende të ndryshme.

Arkivat osmane do të ndriçojnë të kaluarën e 3 kontinenteve

Turqia po përgatitet të mirëpresë Kongresin Ndërkombëtar për Menaxhimin e Trashëgimisë së Arkivit Kulturor dhe Roli i Arkivave të Tapive në Perandorinë Osmane.

Presidenti honorar i këtij kongresi dhe historiani me famë botërore, Prof. Dr. Halil Inallxhëk, deklaroi se puna e parë që bënin otomanët kur ngadhënjenin një vend të ri ishte regjistrimi i burimeve të taksave dhe i popullsisë, falë të cilave përcaktimi i taksave bëhej në bazë të gjendjes ekonomike të fshatarëve.

Prof. Dr. Inalxhëk bëri të ditur që një komision regjistrimi është dërguar edhe në Qipro menjëherë pas ngadhënjimit të këtij ishulli, ndërsa theksoi se regjistrat e Perandorisë Otomane fillojnë që nga shekulli i 16-të dhe ruhen në Drejtorinë e Përgjithshme të Tapive dhe Kadastrës.

Duke sqaruar se këto regjistra janë gjithnjë zgjidhja më e mirë për konfliktet e tokave dhe se Drejtoria e Përgjithshme të Tapive dhe Kadastrës përfiton ende nga regjistrat në fjalë, Prof. Dr. Inallxhëk shtoi: “Duke qenë se regjistrat janë burime historike, Drejtorinë e Përgjithshme të Tapive dhe Kadastrës e vizitojmë shpesh herë edhe ne historianët.”

Pasi tha se punimet për organizimin e kongresit të lartpërmendur i filluan menjëherë pasi morën ftesën nga Drejtoria e Përgjithshme të Tapive dhe Kadastrës, Prof. Dr. Halil Inallxhëk vijoi: “Përgatitjet po i bëjmë bashkërisht dhe këtë arkiv duam ta prezantojmë patjetër. Aty fle historia e çdo zone nga Hungaria deri në Arabinë Saudite. Të para nga këndvështrimi historik, regjistrat përbëjnë burime të nivelit të parë. Për shembull, kur kam shkuar në Arabinë Saudite, autoritetet e atjeshme i kanë marrë këto dokumente të shoqëruara nga autorizimi i nevojshëm dhe kanë formuar një arkiv me regjistrat, që i përkisnin rajonit të tyre, kjo tregon se sa të rëndësishme janë këto regjistra të tapive.”

Klasikët e Lindjes në gjuhën shqipe

Shqiptarët kanë pasur historikisht gjithnjë lidhje me Lindjen. Me përqafimin e Islamit këto lidhje janë bërë më të drejtpërdrejta, sidomos nga ana kulturore. Hapja dhe funksionimi I shkollave “medrese” në trevat shqiptare përgatiti kontingjente intelektualësh si juristë, teologë, punonjës të administratës etj. që zotëronin gjuhët klasikë të lindjes si arabishten, persishten dhe osmanishten.

Kështu, krijimi i këtyre mjediseve nxiti interesin për njohjen e veprave të filozofëve , të shkrimtarëve, të historianëve, të shkencëtarëve, të atyre vendeve, gjuhët e të cilave zotëronin. Si rezultat për një kohë të gjatë në trevat tona u bënë të njohura veprat e filozofëve islamë: El Kindi, El Farabi, Ibn Sina dhe El Gazali. Ky i fundit njihej në rrethet intelektuale shqiptare sidomos përmes veprave “Qëllimet e filozofëve” dhe “Vetëshkatërrimi I filozofëve”, ndërsa Ibn Sina ose Avicena siç e quanin në perëndim, njihesh sidomos përmes librit “Esh Shifa”, ku ai bën klasifikimin e shkencave në tri grupe

-Dituritë e larta që nuk kanë lidhje me materien, pra lëndët humanitare si filozofia, metafizika, etj.

-Dituritë e ulëta që kanë të bëjnë me materien, siç janë p.sh. dituri natyre etj. Dhe

-Dituritë e ndërmjetme.

Po një nga filozofët më të dashur për shqiptarët ka qenë edhe El Farabiu. Ai qe filozof, sociolog, politikan, linguist (zotëronte 10 gjuhë). Ai ka shkruar 102 vepra.

Ata që i tërhoqën më shumë shqiptarët qenë poetët. Poezi qe një gjini e dashur për shqiptarët dhe nëpërmjet persishtes ata u njohën me autorë të mëdhenj, poetë të dimensioneve botërore, siç qenë Attari, Rudaki, Xheladin Rumiu, Hafiz Shiraziu, Firdusiu, Omar Khajami, Saadiu, etj. Ndikimi i këtyre poetëve qe shumë I madh në masat e intelektuale myslimane shqiptare, u vunë re dhe përpjekje për të hartuar vetë ata poezi në gjuhën perse, që ishte siç ishte latinishtja për perëndimorët. Siç dihet mirëfilli, poeti ynë i madh Naim Frashëri, 110 vjet më parë botoi në gjuhën perse përmbledhjen e poezive me titullin “Tehajylat”, që më vonë u përkthyen në shqip nga njohësi i mirë i kësaj gjuhe, Prof. Vexhi Buharaja. Interesa të kësaj natyre ka pasur edhe mendimtari ynë i shquar Sami Frashëri.

Që në shekullin e kaluar, bota shqiptare filloi të njihet me kryeveprat botërore të klasikëve, të cilat bota perëndimore i kishte futur në fondin e artë të kulturës së vet. Volfang Goëthe bëri një përmbledhje me poezi nën titullin “Divan..” ku imiton kolosët e literaturës persiane.

Meqë në vilajetet shqiptare nuk kishte shtypshkronja, kryevepra e poetëve lindorë si “Shah nameja”, “Bostani e Gjylistani” e tjerë u kopjuan me dorë nga “qatipë” bukurshkrues dhe kaluar dorë me dorë nga njëri intelektual shqiptar tek tjetri. Edhe sot e kësaj dite ruhen kopje të këtyre veprave në biblioteka. Në ekspozitat e librit të Bibliotekës Kombëtare, kemi vënë re se me sa kujdes janë shkruar dhe janë lidhur, se me sa art janë zbukuruar me arabeska, se ma sa xhelozi kanë vënë “myhyrët” (firmat) e veta pashallarët shqiptarë në to.

Që në vitin 1917, Hafiz Ali Korça, njëri nga intelektualët më të shquar të kohës, njëri nga aktivistët më të gjallë të arsimit shqiptar kombëtar, pasi kishte punuar gjatë në fushën e gjuhës e të letërsisë klasike të lindjes, botoi Saadiun, njërin nga poetët më të mëdhenj të botës persiane. Me këtë autor të madh do të merrej më vonë edhe Vexhi Buharaja, i cili për të dytën herë na dha të plotë përkthimin nga origjinali të “Gjylistani dhe Bostani”, shoqëruar me një parathënie të gjatë 23 faqesh, që në vetvete paraqet një studim më vete. V. Buharaja nënvizon se Rudaki është gjeniu i parë klasik i poezisë persiane se Firdusiu, i cili përsosi veprën e Dakikit, arrin majat më të larta, duke na dhënë “Shahnamenë” e tij të pavdekshme, e cila pati si burim kryesor folklorin. Burahaja vë në dukje gjithashtu se përfaqësuesit më të shquar të letërsisë persiane janë: Saadiu dhe liriku i madh Hafiz Shiraziu. Saaidiu mbeti i madh pse “vuri artin në shërbim të idesë së lartë të ngritjes së ndërgjegjes morale të shoqërisë. Më 1926 u botuan në Vjenë “Rubairat” e Omar Khajamit nga Rushit Bilbil Gramshi (Fan Noli). Noli i përktheu duke patur si bazë variantin e përkthimit anglisht të Fitzegeraldit. Më 1930 Rubairat e Khajamit u përkthyen në shqip nga origjinali nga orientalisti H. Ali Korça. Ky botim lëshoi pikëpyetje mbi autenticitetin e autorësisë së rubaijjatit, duke krijuar kështu dy palë qëndrime edhe vepra e Firdusiut, Shahnameja u përkthye në gjuhën shqipe. Njëri prej këtyre është Sheh Mitrovica, i cili ka bërë edhe paraqitjet e vlerave artistike, morale, filozofike të kësaj vepre, duhet përmendur se kemi të dhëna të sigurta se vepra e plotë e Firdusiut “Shahnameja” është përkthyer nga Vexhi Buharaja.

Klasikët e lindjes, duke përfshirë brenda dhe Kalidsin dhe Tagoren, kanë pasur një ndikim pozitiv në mjediset intelektuale shqiptare, në edukimin e tyre me artin poetik.

Otman Poe