Alisa Velaj Katharsisi përmes vizioneve në romanin “Rruga e Golgotës” së Kasëm Trebeshinës

            Metafizika e vulnetit të mirë

           

            Kategori të tilla si e mira dhe e keqja janë kategori të trajtuara gjerësisht në fushat e filozofisë, etikës, psikologjisë, në marrëdhëniet etnike, komunitare, etj. Ajo që tërheq më tepër vëmendjen në analizën e romanit « Rruga e Golgotës » të Trebeshinës është padyshim mënyra se si filozofia i percepton dy kategoritë e mësipërme, pasi siç shprehet edhe At Zef Pllumi: « Me mjeshtërinë më të madhe të një artisti me këtë vepër autori ka krijuar Epikën e Filozofisë. »[1] 

Kategoria e së mirës bashkëshoqërohet domosdoshmërisht me gjendjet dhe dukuritë përkatëse, ku gjendet e përfshirë. Një nga këto është edhe vullneti i mirë, të cilin e ka trajtuar gjerësisht Imanuel Kanti. Sipas Kantit, është e pamundur të mendohet në botë, e në përgjithësi jashtë saj, diçka që mund të konsiderohet si e mirë pa kufizime, me përjashtim, vetëm të vullnetit të mirë.[2] 

Pra, vullneti i mirë qenka një e mirë e pakufizuar dhe për pasojë qenia që mbart në vetvete një vullnet të tillë, nuk ka se si të jetë drejtuar tjetër veçse nga e mira, në çdo mendim që i formësohet në tru, në çdo veprim që i ngjizet në tru, apo çdo veprim që rrjedh nga mendimet e tij. Kur ky vullnet i mirë ekziston si një fenomen veprues në të gjitha gjendjet dhe situatat që përbëjnë jetën tonë angazhuese, në mbështetje të një ideali të lartë, qenia si subjekt përjetues është përherë e patjetërsueshme, në detyrat dhe idealet e veta, pavarësisht klimës ku kërkojnë të vihen në jetë këto ideale dhe aspirata.

 Protagonisti i këtij romani, Gani Tahiri simbolizon pikërisht këto lloj qeniesh njerëzore, të cilët ishin të ushqyer me ëndrra të mëdha për lirinë dhe begatinë e këtij atdheu të varfër e të drobitur, Shqipërisë. Ndjenja e tij e detyrës, ajo që do të sillte në jetë frytet e ëndrrave të tij mbetet përherë e shenjtë dhe shenjtëria e saj është e vetmja faltore që ai i përkulet me nderim. Përballë pastërtisë së detyrës së personazhit tonë vendoset një botë e tërë grackash dhe dredhirash.

            Referentët kohorë të tekstit na çojnë në dimrin e vitit 1943, periudhë kur lufta partizane po shkonte drejt përfundimit. Atmosfera në Shqipërinë e asaj kohe do të pikëllonte zemrat e shumë prej atyre partizanëve që kishin luftuar të udhëhequr vetëm nga ideali i lirisë dhe tradhëtia ndaj tyre e krerëve që do të themelonin më pas Partinë Komuniste Shqiptare.

« Po !...Ata mund të mësonin diçka dhe jo t’u hipnin këmbëve dhe të bënin ashtu siç po bënin !!!...Sepse në fakt ata nuk dinin ku të vinin në vrapimin e tyre. Pa qenë realisht të thyer në ndonjë betejë, po largoheshin me panik për të shkuar nuk dihej ku !...Ajo ishte një tërheqje e çuditshme, një tërheqje absurde! »[3]

Ndjenja e detyrës ndaj atdheut pranëvendos dy tipe personazhesh: ata që nuk devijuan për asnjë çast prej saj dhe krahun tjetër të personazheve, përkrahësit e Satan-Beut, hajdutit të lavdisë historike. 

Protagonisti i këtij romani, si zëdhënës i i idealeve të tipit të parë të personazheve e habit, e çorodit,  e trondit dhe e tmerron njëherësh ajo këngë tejmase e përvajshme e partizanëve, togfjalëshit që përsëritet plot gjashtë herë që në paragrafët e parë të veprës, si për të paralajmëruar lexuesin nëpërmjet dukurisë së metanarrativitetit në vepër, se ndjenja e detyrës, aq fort e themeluar tek Gani Tahiri, është në antitezë të plotë me ndjenjën e detyrës, me ndjenjën e detyrës së pjesës tjetër të personazheve. 

Protagonisti nuk lëkundet në asnjë situatë në mendimet e tij, të cilat u paraprihen armiqve të atdheut dhe ndihmën e dhënë për Forcat Aleate, në çështjen e madhe të paqes për drejtësi. Figura e ushtarit përfaqëson për Gani Tahirin, atë lloj njeriu, i cili duhet të vdesë si burrë në fushën e betejës, dhe jo zëri i asaj kënge tejmase të përvajshme.

            Me anë të Gani Tahirit, autori pasqyron me ngjyra të gjalla atë epokë të çoroditur, kur shumë njerëz të mirë, të drejtë e të pastër, qenë luftëtarë e heronj të një kauze aq absurde, e cila pretendonte se vetëm me violencë mund të ndërtohej pallati madhështor i Drejtësisë njerëzore mbi tokë.[4] Në këtë kontekst, protagonisti ynë paraqitet si një hero veprues tepër tragjik, i cili në veprimet e tij nuk zmbrapset para asnjë kompromisi, në kurriz të idealeve të tij, ndërsa misioni që ai kërkon të përmbushë, qëllimi i tij suprem, nuk i justifikon mjetet që ai ka zgjedhur për të mbërritur tek ky qëllim.

            Ideja e luftës si një çmenduri njerëzore u përcillet lexuesve përmes figurës së Evangjelistit, i cili është zëdhënësi kryesor i zërit autorial në romanin «Rruga e Golgotës». Themi pra, se Gani Tahiri na paraqitet si një figurë e dyfishtë: nga njëra anë me një vullnet të mirë, të pandryshueshëm, çka dëshmon ekzistencën e një karakteri të drejtë, dhe nga ana tjetër heroizmin tragjik, i cili i merr këto ngjyrime, në sajë të idesë, se ajo që duket drejtësi dhe barazi nuk mund të ngrihet mbi themele gjaku. 

Vullneti i mirë mbetet i patjetërsueshëm, si dashuri e pakufishme ndaj atdheut, ndërsa ky vullnet ndaj luftës si veprimtari shfarosëse njerëzore nis të tronditet kur bindet se idealet e Partisë Komuniste, jo vetëm që nuk binin aspak erë atdhe, por ishin pikërisht ato që kishin shkatërruar në shpirtërat dhe zemrat e njerëzve të thjeshtë shumë balanca.

 Dashuria, barazia dhe vëllazëria që kishte brumosur fryma komuniste në Shqipëri ishte e tillë vetëm në dukje, kurse nën lëkurën e saj kjo dogmë fshihte autokracinë dhe shtypjen e njeriut nga njeriu.

            Qenia pëson transformime të përshkallëzuara falë bashkëudhëtimit të tij me Evangjelistin, i cili, krahas zërit autorial është shkaktari kryesor i tronditjes së pavetëdijes së Gani Tahirit. Episodi i dorëzimit të robërve nga ana e tij, me justifikimin që ishin njerëz të varfër, të futur në rrugë nga udhëheqësit e tyre të ligj, tregon tronditjen e parë të vërtetë të vetëdijes së tij. 

Ai ka nisur të mendojë në këto çaste se shpesh njerëzit i klasifikojmë në miq dhe armiq nga ideologjia që ata përqafojnë dhe janë këto ideologji që përçajnë miqtë e madje edhe familjarët, duke i çuar pashmangshëm drejt luftërave vëllavrasëse. Megjithatë protagonisti gjen forcën të ngrihet mbi ideologjitë dhe të vazhdojë përpjekjet për lirinë e atdheut të tij të drobitur.

 Në këtë pikë vullneti i mirë që ai mbartte mbetet një cilësi karakteri e adhurueshme. Sipas Kantit: «Edhe sikur për ndonjë mosfavor të veçantë të fatit, ose për shkak të ndonjë natyre njerkë dorështrënguar, vullnetit t’i mungonin tërësisht mjetet për të arritur synimet e veta, ky vullnet do të shkëlqente për vetveten si një thesar; si diçka që mbart vlerën e plotë të tij në vetvete»[5]. 

Natyra njerkë dorështrënguar, në këtë rast mjeti i gabuar që qenia ka zgjedhur, është rruga e luftës. Kjo e fundit,  nënkupton  në këtë tekst një çmenduri njerëzore pa anë e fund, ndaj, nëse vullneti i protagonistit, i cili shkëlqen me të vërtetë si një thesar me pakompromentimin, besën dhe drejtësinë, si cilësi të karakterit të tij prej ushtari të vërtetë, do të bashkohej me mjetet e duhura, atëherë gjithçka do të ishte krejt ndryshe.
         

   Autori dënon tërrthorazi krahas ideologjive vëllavrasëse si komunizmi, edhe ideologji të tjera, të cilat çojnë në shuarjen e jetëve njerëzore. Kështu Evangjelisti bën këtë arsyetim:
“Unë mendoj që, po të jetë se të gjithë refuzojnë t’i prekin armët, po të refuzojmë t’i marrim ato në dorë, Kush do të mbetej për të vazhduar luftën?”.[6]

Gani Tahiri dhe Evangjelisti përshkojnë të njëjtën rrugë me këmbët e tyre, por jo me kokat; ata kanë të njëjtin qëndrim final, të njëjtat dëshira supreme, dhe të njëjtat synime[7]. 

Rrugët e lirisë janë nga më të ndryshmet, por duke qenë se liria mbart në thelbin e saj humanizmin, dhe humanizëm do të thotë dashuri për Njeriun, atëherë kjo liri që ngrihet mbi mohimin njerëzor nuk është liri e vërtetë, por një përçudnim i atij morali që predikon Bibla përmes Evangjelistit. Gjatë rrugëtimit tekstual shohim se vetëdija e këtij të fundit nis të projektohet tek protagonisti.

 Njeriu që është parë në fillimet e romanit prej Gani Tahirit veçse si një tuhaf, dëgjohet befas prej tij me shumë vëmendje, ndonëse ai nuk bie dot dakord me ato çka ai predikon. Gani Tahiri paraqitet që në fillim si i ndryshëm nga personazhet e tjerë me të cilët e bashkon e njëjta ideologji komuniste. Zemra e tij i përmban dozat e humanizmit, derisa ai nuk e pranon urdhërin e prerë për pushkatimin e Evangjelistit, vetëdijes së tij të munguar, si do të shohim përgjatë fabulës së romanit.

 Mirëpo ky humanzëm i Gani Tahirit është i drejtuar vetëm bashkëkombasve të vet, shqiptarëve, ndërsa tjetri (gjermanët) vështrohet prej tij si i huaj dhe armik.

Edhe kur shqiptarët mund të gabojnë, veprimi i tyre justifikohet; ata janë fajtorë pa faj. Optikë vështrimi kjo me të cilën nuk shihen kurrë të huajt. Është kjo mungesë perceptimi që e pengon protagonistin t’i gjykojë luftërat nën frymën e Evangjelistit dhe nga ana tjetër janë po këto doza humanizmi ndaj të ngjashmëve të vet që e bëjnë këtë tip ushtari komunist të jetë i ndyshëm prej komunistëve të vërtetë. 

            Evangjelisti do të arrijë të trondisë mjaft gjykime të protagonistit, por kurrsesi nuk do të shkulë dot prej tij mendimin, se kauza e luftës për liri është një kauzë e gabuar. 

Mjetet paqësore për mbjelljen e lirisë janë një koncept i papërtypshëm për mënyrën e tij të të gjykuarit. Ideja e dashurisë si forcë e madhe jetësore ka shumë kuptime në këtë vepër, ajo vjen herë si dashuri ndaj atdheut, herë si dashuri ndaj vajzës, herë si dashuri ndaj gjithë species njerëzore, e herë si dashuri kundrejt Zotit. Dashuria e parë ka tejmbushur zemrën dhe shpirtin e protagonistit. E dyta refuzohet për shkak të detyrës dhe ideologjisë dhe kur kuptohet se ato janë veç një mashtrim, zemra e kthen sërish drejt altarit të dashurisë, aty ku e pret e përmalluar gruaja e tij e vogël. 

Dashuria e tretë ndihet vetëm për të ngjashmit, ndërsa dashuria për Perëndinë nis të perceptohet si një frikë, dhe referuar Shkrimeve të Shenjta, ku shkruar është për frikën si fillimi i njohjes së Zotit[8], themi se qenia sapo ka nisur ta rrokë dashurinë hyjnore. Këtë njohje, zemra e shqetësuar e Gani Tahirit, nis ta zbulojë, teksa pyet veten, se, ç’është ajo gjë që shkaktonte atë frikë të madhe, kur shpirti ishte i përjetshëm dhe trupi nuk ishte gjë tjetër veçse diçka si një lëkurë e flakur gjarpri[9].

            Koncepti i së keqes

            Transformimi i protagonistit nga një përkrahës i ideologjisë komuniste në një kundërshtar të hapur të saj vjen pashmangshmërisht, pasi tek kjo ideologji ai sheh zbatimin e atyre parimeve, të cilat janë absolutisht kundër të mirës, si dhe lindjen e një fjale, që më vonë do të bëhej baza e një shteti diktatorial: tradhëtisë. Gani Tahiri e ndjen më së pari në vetvete tradhëtinë dhe kjo është pikërisht magja ku ngjizet tragjedia. Vetjet e Gani Tahirit kanë dalë njëra kundër tjetrës dhe në këtë konflikt të paarsyeshëm për hir të ideologjisë, qenia ndjen se ka humbur burimet e tij jetëdhënëse.

            Ndjenja e dashurisë mes tij dhe gruas së vogël përbën elegjinë më të madhe të këtij romani. Vetja e protagonistit të përkushtuar karshi detyrës triumfon fillimisht ndaj asaj vetjeje që përjeton dashurinë e vajzës, si ndjenjën më të pastër dhe sublime. 

Kjo është gjendja mendore dhe shpirtërore kur ideologjia që i ka pushtuar vetëdijen dhe pavetëdijen është shndërruar në parimin jetik të tij. Prandaj edhe i largohet dashurisë. Në këtë pikë mund të themi se dashuria për ideologjinë është njëfarësoj një dashuri më e madhe se ajo për vajzën. 

Po të rrëmojmë edhe më thellë në lidhjen mes ndërgjegjes së protagonistit dhe ideologjisë arrijmë drejt përfundimit se një platformë politike që merr përsipër të manipulojë qeniet njerëzore në atë farë feje, sa të përcaktojë se ç’është e mirë dhe ç’është e keqe jo vetëm në politikë, por edhe në ndjenjat shpirtërore, atëherë themi se ajo hedh bazat e një dehumanizimi rrënqethës, duke skalitur në këtë ndërgjegjje superioritetin e një klase njerëzish, ndaj gjithë të tjerëve, inferiorëve, të pavlefshmëve, vetëm e vetëm se janë kundër ideologjisë komuniste. 

Domethënë se Satan beu krijon individin Zot dhe individin skllav përmes luftës së klasave. Individi skllav është e ligjshme të luftohet, ndërsa zotërit e vegjël, jo vetëm se janë më të mirët pa kurrfarë arsye, por kanë legjitimitetin absolut të sundojnë politikisht, për shkak të vlerave, të cilat i mbartin vetëm se quhen komunistë. Delir profanësh dhe zotërim vlerash nga frymorë që nuk mbartin asnjë cilësi njerëzore. Zotër të vegjël që në çdo gjë dhe mbi gjithçka kanë vetëm vetveten. 

            I gjithë ky egocentrizëm merr emrin “ndjenja e detyrës”, e cila nuk mund të lihet në asnjë kohë dhe për askënd, pasi është më e shenjtë se nëna, babai …madje edhe Zoti! Është ai lloj besimi mjeran dhe ata lloj besimtarësh që siç thotë At Zef Pllumi: “hidhnin kem e thimjan në altarin e “Zotit të Ri”, “Satan Beut”. 

Satan beu është ai që dikton kë duhet të kesh mik e kë duhet të kesh armik, kë duhet të dashurosh dhe kujt duhet t’i largohesh, çfarë ëndrrash duhet të shohësh, e cilat duhet t’i shmangësh, sepse të gjitha këto bëjnë pjesë në ndjenjën e atdheut karshi Atdheut dhe Partisë. 

Ndjenja e detyrës qëndron shumë më lart se të gjitha dashuritë të marra së bashku. Kjo lloj ndjenje është një konotacion shumështresor, e cila mbart në brendi dashurinë për vetveten, përcaktimin e superioritetit të Gani Tahirit si komunist dhe mbrujtjen me parime jo të drejta, të vajzës që ai dashuron, si edhe të fisit të saj.

 Po edhe sikur ndjenja e detyrës, të ishte fare e pastër, pa kurrfarë egocentrizmi përbrenda, ajo sërish nuk mund ta çonte qenien në mohimin e dashurisë, pasi si e shpjegon Imanuel Kanti: “as rrëmimi më i kujdesshëm i ndërgjegjes nuk arrin të kuptojë se çfarë qëndron jashtë themelit të detyrës, mund të kishte vepruar mbi ne me aq forcë që të na shtynte drejt këtij apo atij veprimi të mirë që na ka kushtuar aq shumë sakrificë, e megjithatë prej këtij nuk mund të nxjerrësh me siguri përfundime, se realisht ndonjë impuls i fshehur i dashurisë për vetveten ka qenë shkaku i vërtetë përcaktues i vullnetit, pas fasadës kulluese të idesë së detyrës”.[10] 

Fasada e kulluar e idesë së detyrës e mrekullon vetëm për pak Gani Tahirin. Pastaj kur zbulon tradhëtinë ndaj çdo parimi të shprehur më fjalë të bukura dhe hipokrizinë e atyre që kërkojnë theror koka njerëzish të pafajshëm. 

            Tronditja që shkakton hapja e syve tek qenia është tepër e fuqishme. E para gjë që ëndërron pas kthjellimit është dashuria e tij e braktisur. Kur egocentrizmi vyshket dhe nis të shohë tek njerëzit shpirtin dhe jo parimet, protagonisti rilindet për së dyti. 

Megjithatë, duhet theksuar tek ai do të vazhdojnë të jetojë deri në fund parimet e një vullneti të mirë, të cilat e shtyjnë të paramendojë një atdhe të lirë dhe një Shqipëri republikë.

 Ndjenja e detyrës ndaj Partisë Komuniste i shtrin aq thellë tentakulat e saj në ndërgjegje, saqë nuk e lë protagonistin të ëndërrojë dhe meditojë për dashurinë.

 Kur kjo ndjenjë fashitet ai merr frymë lirisht dhe rikthen në zemër gruan e tij të vogël. Vdekja e saj e papritur do ta përmbysë përfundimisht protagonistin, si për të treguar se janë ngjarjet shpirtërore ato që duhet të përcaktojnë fluturimin në qiejt e dashurisë apo rënien prej tyre. 

            Po kur tragjedia e humbjes nuk shkaktohet nga ndonjë shkak natyral, por ideologjia komuniste, e cila gjeneron përherë veç pashpirtshmëri, atëherë ç’mund të thuhet? 

Sipas Kierkegaardit, kur duan të jenë të pashpirt flasin me fjalë të thjeshta, sepse nuk janë në gjendje të përdorin ato fjalë që përdor vetë mjeshtri i tyre.[11] 

Kështu, kur protagonisti është në prag të pashpirtshmërisë, shohim se ka një fjalor me të vërtetë të varfër, ndërsa kur çlirohet prej prangave të saj, fjalët e tij janë me tharm jetësor, pasi mjeshtri i tij është Evangjelisti, zëdhënësi i të vërtetave hyjnore dhe jo pasuesit e “Satan Beut”. I vetmi justifikim i këtyre pasuesve për gjithçka janë fjalët: “Ti a nuk je anëtar partie. Ti e di se një anëtar partie është i detyruar të japë llogari për të gjitha ato që ka bërë?”[12]. 

Transformimi i plotë i Gani Tahirit ndodh kur ai i largohet pashpirtshmërisë, duke e shpallur veten si jokomunist, por ushtar të thjeshtë që do të japë llogari vetëm përpara Kombit dhe Atdheut.

            E mira nënkupton natyrshëm rigjetjen e lirisë, çlirimin, shpëtimin.[13] E kundërta e lirisë gjeneron si e keqe. Ajo për të cilën përpiqet Gani Tahiri është të qenit një ushtar i lirisë, por, nëse kjo liri duhet arritur me ndihmën e armëve dhe luftës është një kauzë që vihet në pikëpyetje nga autori, përmes Evangjelistit. Kemi këtu ndarjen e asaj që është e mirë dhe e keqe për gjykimin njerëzor dhe asaj që është e mirë dhe e keqe për gjykimin hyjnor.

 Prandaj themi se në romanin “Rruga e Golgotës” autori ka krijuar epikën e filozofisë dhe në këtë kontekst Gani Tahiri është po ai Promete mitologjik, por i palidhur që lufton me forcë vigane kundër njerëzve, kundër botës, kundër vetes, vetëm e vetëm për me gjetë Drejtësinë mbi tokë. Vetëm e vetëm për me gjetë veten, atdheun dhe Zotin e vërtetë.[14]

Katharsisi përmes vizioneve

           

            Romani “Rruga e Golgotës” nis me një atmosferë mbytëse që në rreshtat e tij të parë, ku vdekja është klima mbizotëruese. Një boshësi permanente, e cila e vendos lexuesin përpara zbërthimesh psikologjike të realizuara mjeshtërisht, aspak të zakonta për traditën e prozës shqipe. 

Ndonëse përsosja e shpirtit është nje temë gjerësisht e rrahur, në shumicën e rasteve, ajo është trajtuar në optika krejt të përkundërta, në krahasim me optikën që servir ky roman. Konvertimi i protagonistit, nga një qenie ateiste në një qenie që pranon ekzistencën e Zotit kalon në një rrugë plot shtigje të ngushta e dilema të mëdha. 

Hyjnorja, nis të kërkojë birin e saj të humbur, Gani Tahirin, përmes dy rrugëvve që zgjaten paralel me njëra tjetrën; përmes pranisë fatlume të Evangjelistit, predikuesit të paqes dhe vëllazërimit në botë, si edhe përmes vizioneve të fuqishme, për nga realizmi tronditës i domethënieve të tyre, të bëjnë të mendosh se ndodhesh përpara një parabolë të vërtetë biblike. 

            Jo më kot At Zef Pllumi shprehet: “Vizionet e shumta të shkrimtarit në Rrugën e Golgotës janë aq të fuqishme, të nalta, të frymëzueme, si ato të nji apokalipsi”.[15] 

Të tërheq vëmendjen fakti se prifti françeskan nuk i etiketon këto vizione si “vizione të protagonistit”, por “si vizione të autorit”. Besoj se jo pa qëllim, ai e zhvendos këtë proces shpirtëror, psikologjik e hyjnor nga personazhet tek autori. Është e njohur shprehja e shkrimtarit francez Andre Gide, sipas së cilës, një shkrimtar mund të jetë i suksesshëm duke shkruar në veprat e tij, çdo gjë që i ndodh atij vetë në jetë, mjafton që të flasë për vetveten në vëtë të tretë dhe jo në vetë të parë. 

Cila është lidhja në rastin konkret? Asnjë shkrimtar nuk do të rrëfente me kaq përpikmëri përsosjen e shpirtit përmes vizioneve, nëse nuk do t’i kishte përjetuar vetë ato. Shkrimtari mund të jetë pafundësisht psikolog në paraqitjen e botës së shkrimtarit, mendimeve të tij më të thella, anëve më të errëta të pavetëdijes njerëzore, por s’mund të jetë kurrsesi kaq i përsosur në një shpalosje të tillë të shpirtit njerëzor, sa të depërtojë në luhatje të tilla të së pandërgjegjshmes, nëse luhatje të tilla s’do t’i kishte provuar më parë në veten e vet. 

Po si përjetohen nga protagonisti Gani Tahiri këto vizione hyjnore, rrëfimet gojore të të cilave vijnë përmes fjalëve të Evangjelistit? 

            Romani nis më një atmosferë mbytëse, ku disa herë përgjatë tekstit kemi përdorimin e togfjalëshave; simfoni kakofonike kompozuar nga vetë djalli dhe kënga tej mase e përvajshme e ushtarëve, të cilët teksa marshojnë ngjajnë si hije, ndërsa kënga e tyre ka diçka që vjen nga ferri, diçka që të kujton vdekjen.

 Vdekja pra, si klimë mbizotëruese ndihet që në zanafillë të rrëfimit dhe do të rikthehet sërish me të njëjtat trajta, në apokalipsin tokësor të personazheve, në fund të veprës. Veçse perceptimi për të (vdekjen), do të kalojë nëpër një trajektore të tillë, e cila shkon në përpjesëtim të drejtë me pranimin që qenia i bën thelbit hyjnor.

 Në një roman tjetër, i cili nuk do të shenjonte përsosjen e shpirtit në fjalët si: ferr, hije, simfoni kakofonike, Djall,[16] etj, nuk do të ishin tjetër veçse një gjendje amullie dhe pikëllimi të skajshëm, ndërsa në një roman të tillë, jo rastësisht të pagëzuar “Rruga e Golgotës”, këto sema nuk janë thjesht artific letrar, por të marra së bashku duke formësuar kështu alegorinë e botës së përtejme. Fantazmagorinë e ferrit në tokë. Pushtimin e shpirtërave njerëzorë nga djalli, i cili i shtyn të vrasin pas krahëve njëri tjetrin.

            Alegoria e ferrit shpaloset që në fjalinë e parë të romanit, me simfoninë që dirigjohet prej qoftëlargut dhe mjerimin shpirtëror të partizanëve, qenie të cilët, për të fituar lirinë, duhet të vrasin qenie të tjera. Qeniet njerëzore kërkojnë liri duke braktisur rrugën e Zotit. Braktisje kjo që është bërë edhe nga kryeengjëlli i Zotit, Luçiferi, i cili nga mbajtës drite dhe dirigjues i korit të engjëjve që adhuronte Perëndinë, shndërrohet në djall dhe përjashtohet përjetësisht nga mbretëria qiellore, meqënëse në zemrën dhe mendjen e tij kishin zënë folë mendime të papastra. 

Ai (Luçiferi) ëndërrontë të ngrihej në madhështi mbi vetë Zotin e ushtrive. Trebeshina krijon alegorinë e muzikës kakofonike të djallit në këtë tekst, duke shfrytëzuar intertekstin biblik. Është kjo një muzikë që nuk ndjell gjë tjetër veç vdekjes, pasi jeta prej nga mund të marrë notat e saj, gjendet në Qiell. Mirëpo Luçiferi prej largimit nga koha dhe hapësira e përjetësisë nuk do të jetë më kurrë Luçifer.

“Salltaneti yt ka rënë në Sheol tok me tingujt e harpave të tua; poshtë teje shtrihet një shtrat me krimba dhe krimbat janë mbulesa jote.

Vallë, si ke rënë nga qielli, o Luçifer, bir i Agimit? Vallë si të hodhën përtokë ty që i hidhje poshtë kombet?

Ti thoshnje në zemrën tënde:“Unë do të ngjitem në qiell, do të ngre fronin tim përmbi yjet e Perëndisë: do të ulem mbi malin e ansamblesë në pjesën skajore të veriut:
do të ngjitem mbi pjesët më të larta të reve, do të jem i ngjashëm me Shumë të Lartin”.[17]

            Prandaj drita mungon anekënd atmosferës së ngjarjeve dhe kështjella (zakonisht simbol madhështie) e partizanët (sypatrembur në krejt letërsinë e soc-realizmit) paraqiten si hije në përshkrimet e këtij romani. Asgjë tjetër, përpos braktisjes së vazhdueshme. 

Evangjelisti, i cili për çudinë e Gani Tahirit, mbetet bashkë me grupin a partizanëve në shi, alegorizon atë se besimi (Perëndia) është ai që mbetet, kur gjithçka tjetër të  tradhëton. Mbretëria e gjumit është pushtuar gjithashtu nga lloj lloj demonësh. Kjo botë pavetëdijeje fsheh bërthamën e vërtetë të luftës titanike që zhvillohet gjithmonë përgjatë shekujve ndërmjet Pambarimit dhe Hiçit, Ujkut dhe Qingjit, të Drejtës dhe së Shtrembrës[18].

E  Drejta dhe e Shtrembra vijnë përmes ëndërrimit si një e folur me shembëlltyrë, për ngjarje që ende s’kanë ndodhur. Në këtë këndvështrim, këto ëndrra të personazhit, vijnë si ëndrra profetike. Në ndryshim nga vizionet, të cilat përvijojnë raportin mes Pambarimit dhe Hiçit, rrugë nëpër të cilën Gani Tahiri nis t’i afrohet mundimshëm esencës hyjnore.

            Ëndrrat hyjnore alegorizojnë diktaturën komuniste dhe kufiri mes sarkazmës dhe groteskut anon më tepër nga ky i fundit. Referentët tekstorë në ëndrrat e preotagonistit, nëpërmjet të cilëve realizohet grotesku janë; Zoti i Ri ose Satan Beu, Mbretëria e Yllit të Lavdishëm, dhe Froni i Artë që vezullon vetëtimthi.

 Në këtë Front të Artë do të ngjitet Zoti i Ri ose Satan Beu. Grotesku servir “të drejtën” e atyre njerëzve, të cilët duan të bëhen edhe zotër të ëndrrave të të tjerëve. Dashur pa dashur, edhe ëndrrat e Gani Tahirit janë pushtuar prej të vërtetave të hidhura që në gjendjen zgjuar do të fillojnë të përmbushen një nga një.
            

Në këtë realitet do të lindin qeniet e dehumanizuara, të cilat do t’i falen idhullit të tyre tokësor, Satan Beut. Ne Shkrimet e Shenjta, Mesia simbolizohet me yllin e mëngjesit[19], ndërsa në këtë tekst, përmes një simbolike të përmbysur dhe notash sarkatike rrëfimtari hipotetik deshifron delirin e Zotit të Ri. Zhveshja deri në konotacionin më të pastër na çon drejt yllit komunist. Në këtë kontekst, ky Zot i Ri është po aq i mallkuar sa ç’ishte Luçiferi, një mbartës i vërtetë errësire. 

Për me tepër që flet në një gjuhë, e cila në rrafshin social ngjiz një tradhëti kombëtare. Satan Beu flet në gjuhën serbe.

            Mes ëndrrave profetike dhe vizioneve apokaliptike “jetojnë” ëndrrat e Evangjelistit, pikërisht ato që Gani Tahiri i quan në fillim përralla. Për sa kohë i merr si të tilla, ai nuk ndjen kurrfarë ankthi në gjendjen zgjuar. Ky ankth nis t’i lindë gjatë gjumit. Sa më shumë parabola biblike zbërthen Evangjelisti, aq më shumë qenia fillon t’u largohet maktheve të ëndrrave parathënëse, ose aq më shumë këto ëndrra largohen prej Gani Tahirit. Në këto çaste, ai nis të meditojë rreth vizioneve. Pra, predikimi jo i drejtpërdrejtë i Evangjelistit shërben si një katalizator për ta nxjerrë atë nga realiteti djallëzor (plazmuar mes ëndrrash profetike) drejt hapësirave qiellore (vizioneve). 

            Qenia lëkundet pandërprerë mes Hiçit dhe Pambarimit. Ndodh të shkëputet prej Hiçit dhe kjo gjë zbërthehet nga një nëntekst tepër i maskuar, kur nga përralla, ëndrrat e Evangjelistit i quan legjenda të mbetura nga kohët e lashtësisë. 

Kalojmë kështu një hop cilësor në perceptimin e qenies për hyjnoren, duke qenë se përrallat janë thjesht krijime fantastike, ndërsa në legjenda mbishtresa fantastike është e vendosur mbi një shtrat të vërtetë. Kjo tronditje në perceptim do të pasohet nga luhatje të tjera, ku trajektorja më e përgjithshme vjen sipas këtij grafiku:

Agnosticizëm       Ateizëm          Agnosticizëm

            Po le të kthehemi pikë së pari në kohën kur perceptimi i qenies i kalonte madje edhe kufijtë e ateizmit. Është koha kur reflektimi për vdekjen e tjetrit nuk ekziston asfare, ndërsa reflektohet vetëm për vdekjen e vet, si një armik, kur vjen ora që ajo do të të mundë.

“Vdekja është mëse e natyrshme për njeriun, por është e tmerrshme agonia e atij që vdes duke qarë me lot të hidhur, i munduar dhe i lebetitur, duke u përpëlitur në kthetrat e armikut vdekje”[20].

Në këtë monolog, subjekti ka lënë mënjanë ëndrrat për liri e idealet atdhetare dhe shfaq anën e tij thjesht njerëzore, atë frikë përpara hiçit, që hedh përherë rrënjë në shpirtin dhe qenien e çdo qenieje humane. Mirëpo në një subjekt njohës të Perëndisë, kjo frikë zbehet shumë.

 Gani Tahiri, jo vetëm që e shtron çështjen në mendjen e tij, se vdekja është ajo që do të të mundë, mendim që të shpie në pambarimin e asgjësë, por nuk llogarit vdekjet e të tjerëve (gjermanëve), të cilët do të shuhen me asgjësim fizik nga vetë ai. Konceptimi i qenies do të ndryshojë kryekëput, në çastin kur pranon Zotin si shpëtimtarin e tij, por përpara se të mbërrijmë në këtë dlirësim të shpirtit të tij, le të analizojmë luhatjet në skemën e mësipërme. 

Gani Tahirin e mundojnë ëndrra të çuditshme, të cilat nuk kanë të bëjnë as me ëndrrat profetike, as me ëndrrat-vizione, por sipas Evangjelistit, janë fund e krye herezi. Megjithatë, po sipas Evangjelistit, Gani Tahiri do ta sigurojë më në fund mëshirën dhe përkrahjen e Atit të Shenjtë, pasi ai është i çiltër në dyshimet e veta.
          

  Agnosticizmi (besimi në një fuqi të mbinatyrshme të papërcaktuar konkretisht) shfaqet në pjesën e tretë të romanit, e cila përmban nëntitullin Prej Yjeve në Tokë. Para se rrëfimi të zhvillohej në këtë hapësire (yje-tokë), nënpjesa e mëparshme mbante titullin Fjalë dhe Plumba. 

Dy atmosfera krejtësisht të kundërta, të cilat përcaktojnë ndryshueshmërinë e mendimeve të protagonistit. Në hapësirën e parë rrëfimore (të dytën për romanin), ai nuk ndjen kurrfarë ankthi për misionin që kish marrë përsipër të kryente, por në çastin kur ndodh tradhëtia e krerëve të lartë (sikurse i ishte paralajmëruar në ëndrrën profetike), dhe ai nuk ndihet hero edhe kur del fitimtar në betejë, madje shtron pyetjen se ç’eshte kjo luftë, ankthi nis ta pushtojë dalëngadalë, fare pakuptuar. Është kjo arsyeja që pas nëntitullit Fjalë dhe Plumba vjen nëntitulli Prej Yjeve në Tokë.

            Tashmë, brenda vetes, ai nis t’u japë të drejtë fjalëve të Evangjelistit. Por krenaria njerëzore e mban ende të ngushtuar zemrën e tij. Ndaj përpëlitet mes një besimi të papërcaktuar, thuajse kozmik dhe mureve të ateizmit.

“Oh yjtë e mi, yjtë e mi! Ndofta Evangjelisti ka të drejtë! Ne do të bënim mirë sikur të qëndronim tek hapësira e parë ku mund të arrinte arsyetimi ynë i varfër.., ose e gjithë kjo është.., Një përrallë!”[21].

Krenaria e sedrës së heroit nis të zbutet pak nga pak dhe me gjithë mohimet e vazhdueshme të rrëfimeve të Evangjelistit (këtu alegori e krishtërimit), ai bindet se ekziston një vullnet tjetër përmbi vullnetin njerëzor, një forcë e mbinatyrshme, ku arsyetimi njerëzor nuk mund të mbërrijë dot. Këto luhatje në mënyrën e të menduarit çojnë drejt një reflektimi fare të ndryshëm mbi vdekjen.

“Asnjë nuk e di se ku pushojnë të vdekurit dhe kjo na mbush me një trishtim që nuk ka anë dhe fund”[22].

            Trishtimi i qenies i hap horizonte të reja dyshimit për ç’ka ka besuar deri më parë si të vërtetë. Qëndrimet e tij ndaj fjalëve të Evangjelistit janë të skajshme; nga pranimi se arësyetimi njerëzor është i varfër, në kënvështrimin se çfarë ai thotë janë përralla, nga përralla të vërteta, në të vërteta edhe shumë më bindëse. Retorika për vëllazërimin, paqen, lirinë dhe luftën e përbotshme i duket një retorikë shumë e varfër dhe boshe.

 Në këtë stacion rrëfimor shihen nga protagonisti edhe vizionet më të fuqishme. Jemi tek lufta mes Ujkut dhe Qengjit. Ujku si simbol i djallit, luftës dhe Qengjit, në kuptimin që shfaqet në parabolat biblike. Për ta kuptuar më mirë këtë gjë le t’u referohemi Shkrimeve të Shenjta.

“Pastaj pashë Qengjin që rrinte në këmbë në mal të Sionit, dhe bashkë më të ishin njëqind e dyzetë e katër mijë njerëz, që e kishin të shkruar mbi ballin e tyre emrin e tij dhe të Atit të tij”.[23]

“Ata do të luftojnë kundër Qengjit dhe Qengji do t’i mundë, sepse ai është Zot i zotërve dhe Mbret i mbretërve; dhe ata që me të janë të thirrur, të zgjedhur dhe besnikë”[24].

Qengji simbolizon Mesian, Jezu Krishtin, Shpëtimtarin e njerëzimit dhe këto vizione tregojnë se Gani Tahiri është i thirrur dhe i zgjedhur, ndërsa besnikëria e tij ka filluar të ngjizet vrullshëm. Ai po ndriçohet prej yllit të vërtetë dhe jo prej mbretërisë së yllit të rremë, Satan beut. Ankthi i qenies ka marrë të tilla përmasa, sa në shpirt e mundon orë e çast marrëdhënia me gruan e tij të vogël. Jo në kuptimin e një marrëdhënieje të thjeshtë mashkull-femër, por shumë përtej kësaj. 

Kujtimi i gruas së tij të vogël i është kthyer në një makth të vërtetë. Sa më shumë ankth, aq më shumë ndjeshmëri.[25] 

Kur qenia nuk është prekur ende prej Shpirtit të Shenjtë, duke qenë në pashpitshmëri, ajo nuk ndjen ankth, pasi është shumë i pashpirt për të ndjerë ankthin. Qëndrimi i tij i parë ndaj vajzës është krejt indiferent, ndërsa i mbrami (pas shuarjes së saj fizike) e përmbys përfundimisht protagonistin. Kjo përmbysje shenjon rilidhjen e tij me botën e ankthit dhe prekjen e tij prej Shpirtit të Shenjtë.

            Në stacionin rrëfimor Toka e premtuar shohim se qenies i shfaqet zbulesa e vërtetë, i premtohet shpëtimi përmes Jezusit. Ai, Mesia, është Toka e Premtuar për të. Zbulesa i vjen pasi është bindur përfundimisht se jeton në një botë të turbulluar ideologjikisht, dhe se nuk mund t’i quash si armiqtë e tu, njerëzit e futur në rrugë të gabuar nga udhëheqësit e ligj. 

Pra, në logjikën e Gani Tahirit zënë vend të tjera perceptime në lidhje me konceptin e së drejtës dhe jo së drejtës. Në këtë raport, në gjykimin e Evangjelistit, ai ka arritur të jetë më i denjë në sytë e Zotit, pasi ka arritur të arsyetojë me një logjikë të tillë që të mos arrijë të vrasë jetë njerëzore. E drejtë kjo që, sipas Shkrimeve të Shenjta nuk i jepet asnjë të vdekshmi. Është vetëm Perëndia që krijon jetë dhe i gjykon këto jetë. 

            Sa më drejtë gjykon Gani Tahiri, aq më i thellë është ankthi i tij. Protagonisti shndërrohet i gjithi në ankth, pasi përjeton humbjen e së dashurës. Kulmi i ankthit mbjell atë frikë të madhe, pa të cilën nuk mund të njihet dot Zoti. 

“Ç’ishte ajo gjë që i shkaktonte atë frikë të madhe kur trupi nuk ishte gjë tjetër veçse diçka si një lëkurë e flakur e një gjarpëri?”. 

Pikërisht atëherë kur dëshiron me gjithë shpirt që ky ferr mbi tokë të marrë fund, vjen edhe vdekja tokësore e protagonistit, si rruga më e shkurtër për në Qiell. Që të arrinte të depërtonte në thelbin e gjithçkaje që predikonte Evangjelisti, Gani Tahirit i duhet të provojë vuajtje të patregueshme njerëzore, dredhira dhe gracka, humbje njerëzish të shtrenjtë, thika pas shpine, me pak fjalë një simfoni të tërë kakofonike të kompozuar nga vetë Djalli. Rruga e Golgotës është rruga që ndjek vetë ai vetë dhe përtej asaj që bëhet kurban prej dishepujve të Satan Beut, ai pati fatin të shihte me sy të shqyer të Vërteta të Epërme, të cilat donin ta rilindin në një kohë dhe hapësirë tjetër shpirtin e tij mëkatar.

---

[1] At Zef Pllumi, Shkrimtari në rrugën e Golgotës, Parathënie në Rruga e Golgotës, Humanitas, Tiranë 1992, f.5.

[2] Imanuel Kant, Themelimi i zakoneve shoqërore, Ajsela Koka, Botimet Dritan Tirana, Tiranë 2004, f.61.

[3]Kasëm Trebeshina, Rruga e Golgotës, Humanitas, Tiranë 1992, f.10.

[4] po aty, f.5-6.

[5] Imanuel Kant, Themelimi i zakoneve shoqërore, Ajsela Koka, Botimet Dritan Tirana, Tiranë 2004, f.63.

[6] Kasëm Trebeshina, Rruga e Golgotës, Humanitas, Tiranë 1992, f.45.

[7] At Zef Pllumi, Shkrimtari në rrugën e Golgotës, Parathënie në Rruga e Golgotës, Humanitas, Tiranë 1992, f.6.

[8] Bibla, Fjalët e Urta 1;7.

[9] Kasëm Trebeshina, Rruga e Golgotës, Humanitas, Tiranë 1992, f.146.

[10] Imanuel Kant, Themelimi i zakoneve shoqërore, Ajsela Koka, Botimet Dritan Tirana, Tiranë 2004, f.82.

[11] Sorren Kierkegaard, Koncepti i ankthit, Plejad, Tiranë 2000, f.98.

[12] Kasëm Trebeshina, Rruga e Golgotës, Humanitas, Tiranë 1992, f.124.

[13] Sorren Kierkegaard, Koncepti i ankthit, Plejad, Tiranë 200, f.121.

[14] At Zef Pllumi, Shkrimtari në rrugën e Golgotës, Parathënie në Rruga e Golgotës, Humanitas, Tiranë 1992, f.6-7.

[15] At Zef Pllumi, Shkrimtari në rrugën e Golgotës, Parathënie në Rruga e Golgotës, Humanitas, Tiranë 1992, f.7.

[16]Shkruar kjo fjalë me gërmë të madhe madje.

[17] Isaia 14: 11-14.

[18] At Zef Pllumi, Shkrimtari në rrugën e Golgotës, Parathënie në Rruga e Golgotës, Humanitas, Tiranë 1992, f.6.

[19] Në Shkrimet e Shenjta shkruhet: “Unë, Jezusi, dërgova ëngjëllin tim, për t’ju dëshmuar për këto gjëra nëpër kisha. Unë jam Rrënja dhe pasardhja e Davisit, ylli i ndritshëm i mëngjesit.

Bibla, (Dhjata e Vjetër dhe Dhjata e Re) , “Shoqëria biblike shqiptare”, Tiranë, 2009, Zbulesa: 22:16.

[20] Kasëm Trebeshina, Rruga e Golgotës, Humanitas, Tiranë 1992, f.12.

[21] po aty, f.60.

[22] po aty, f.64.

[23]Bibla, (Dhjata e Vjetër dhe Dhjata e Re) , “Shoqëria biblike shqiptare”, Tiranë, 2009,  Zbulesa 14:1

[24] po aty, 17: 14

[25] Sorren Kierkegaard, Koncepti i ankthit, Plejad, Tiranë 200, f.79.

Syri mashtrues i Evropës(7)

Brahim AVDYLI:

EVROPA E BASHKUAR DHE SHQIPTARËT (VII)

Në pjesën e përparme e kemi vënë re se sipas z. Stylos është quajtur gjuha Joniane një dialekt i gjuhës shqipe, por duhet patur mundësi që të analizohet kjo gjuhë para vendosjes së grekëve mbi jonianët, sado që nuk kemi mundësi të analizojmë, sepse deri më tani nuk ka “gjuhë të shkruar” në këtë gjuhë dhe duhet të jeshë gjuhëtar i vërtetë e të njohësh shkrimet para kësaj, sidomos të mbetura gjallë përmes shkrimes greke, apo përmes ortografisë greke.

Këtu kemi patjetër vështirësi të mëdha. Në radhë të parë, kemi probleme me fjalët e vjetra greke. Jonianët ishin pellazgë të hellenizuar, gjë që kjo është vërtetuar prej autorëve antikë, si për shembull Herodoti[1], ndërsa e dyta është "gjuha doriane", të cilën disa e llogaritën si “dialekt të gjuhës shqipe”, e për të cilën ne kemi pasoçërisht një skepticizëm të veçantë, sepse dorianët janë daneanët, nga mbretërit semito-egjiptian të ardhur nga Egjipti, pra Daneanët dhe Kadmenët, që e pushtuan vendin e pellazgëve, nga të cilët huazuan pjesën më të madhe të gjuhës dhe kultrurës së tyre. Popullsia e vërtetë pellazgo-ilire ka ardhur nga veriu i Greqisë, me zanafillë nga Shqipëria dhe nuk janë i njëjti me “grekët” udhëheqës. Janë turma të popullsisë “dorë”me zanafillë ilire, të cilën mbretërit semito-egjiptian e kanë shfrytëzuar ekskluzivisht për qëllimet e veta, duke i quajtur “të ardhur prej veriut”, që nuk është tjetër pos Iliria e Jugut, sot Epiri i Veriut dhe Epiri Jugor, i cili, që atëherë është quajtur “Epir”, që do të thotë “E epërmja”, pra epër-epëri, ajo që është sipër apo përtej. Me këte do të thotë se pjesa tjetër është përmbi këto toka dhe të cilat më vonë u emëruam Greqi [2], dihet se kanë qenë toka pellazgo-ilire, pra shqiptare.

 

Harta e Epirit

Epiri nuk bënte pjesë në Greqi, të paktën në epoken klasike dhe mori pjesë shumë vonë në Greqi, në shekullin e III-të, ndërsa për “grekët” e shekullit të V-të, Ilirët dhe Maqedonët ishin një popull “barbarë” [3], të cilët flitshin një gjuhë “të pakuptueshe” për ta, dhe kjo nënkuptonte etnitë e ndryshme nga “grekët”, që nuk e flitshin gjuhën e tyre. Danaenët (pra nga të cilët rrjedhindoriananët, jo-dorët, e cila ngatërrohet prej “themeluesve” të Greqisë!), kadmenët (fenkasit) dhe pelopidët (asirianë), kanë ardhur midis këtyre popujve të Greqisë arkaike: jonianët, etolianët dhe akardanët; që rridhnin nga pellazgët, popullsi vendase, të cilët i nënshtruan pushtuesit e quajtur më vonë “helenë”, ata që pretendojnë se janë “autoktonë” në “Greqi”[4]. Herodoti e shpjegon mjaft mirë se Jonianët ishin nga pellazgët (i onë, i jonë), të cilët hasen ndër grekë dhe u detyruan të mësojnë gjuhën e tyre, pra “u bënë të gjithë helenë” dhe ishin popullsi pellazge, që u përshtatën qytetërimin e pushtuesve helenë dhe e asimiluan kulturën e tyre me kulturën e imponuar të ardhacakëve[5].

Kundërvënia joniano-doriane haset në të gjithë historinë greke. Jonianëtrrjedhin nga Pellazgët autoktonë, ndërsa dorianët janë semito-egjiptianë, të ardhur nga Egjipti[6]. Ta quash “gjuhën doriane” si dialekt “të gjuhës shqipe” është një pakujdesi e mirëfilltë dhe mosnjohës i vërtetë i gjuhëve të asaj kohë parahistorike. Katër shekujt të errët, prej vitit 1200 deri në vitin 800 para erës së re, janë një boshllëk i tërë për ne. Kjo është periudha parahelene. Periekët e atëhershëm ishin me origjinë ilire[7], por më vonë do të jenë "dorë" apo dorianët.

Gjithsesi zanafilla e më e dëgjuar e vendit të tyre është vendi i pellazgëve, të përmendur nga autorët antikë, p.sh. nga Hekate i Miletit, Eskili, Sofokliu, Hellanikosi i Mitilenit, Herodotit, përveç Tuqididit, që është me të vërtetë një shovinist grek i pamatur. Danaosi, bir i Belos, mbret i Egjiptit dhe vëlla i Agenorit, mbret i Fenikisë dhe vëlla binjak i Egjiptos, pushtoi Pelloponezin dhe u vendos në Argos. Pellazgo-ilirët e lashtë e kishin kryeqytet Argosin, ku mbretëronte Pelazgosi. Nga Danaosi rrjedhin Abas, Akrisios, Danae, Perseu, Alkmeni (e cila është quajtur nga Nico Stylos, nëna e Herkulit dhe e gjetur te lisat e figos apo në “Dodonën e lashtë", të parës për te[8], e cila për ne është e diskutueshme, por do të shohim më vonë) dhe Heraklesi. I biri i Agenorit, Kadmosi, mbreti i Fenikisë, pushtoi nga ana tij Beotinë dhe e themeloi Tebën. Nga Kadmosi, djalë i Agenorit, vëlla i Danaosit, është futur në Greqi alfabeti fenikas, të përmendur nga Herodoti[9], në veprën e tij. Të gjitha dialektet e vjetra të kësaj periudhe, si p.sh. ai dorian, eolian, jonian dhe arkadian, i cili nuk është përdorur fare në letërsi, por në disa mbishkrime që janë ruajtur në dialektin qipriot, që është i mbrojtur ndaj ndikimit të pushtuesve helenë derisa e pushtuan shumë më vonë dhe tani janë pjesërisht greke.

Ti njohësh këto dialekte, duhet të njohësh gjuhën e vjetër greke, dhe kur ta njohesh do ta gjëje se Arkadia, para se të mbërrijnë grekët e vjetër ishte një zonë e kulluar iliro-pellazge dhe ka mbetur një kohë të gjatë strehë ndaj pushtimit dorian[10], do ta keshë shumë vështirë që ti vlerësosh pjesën greke të këtyre gjuheve dhe dhe të jesh paraprakisht gjuhëtar, sado që dihet se Lineari A nuk shpjegohet prej greqishtes së vjetër, por prej shqipes. Dialektin dorian ne nuk mund ta quajmë një dialekt të gjuhës shqipe.

Lineari B ka karakter të pjesërishëm dhe e ka përmbajtjen e pjesërishme “greke”, sado që e shprehë një dokumetacion të veçantë, aspak letrar, sikurseLineari A, i cili vjen nga Kreta, e cila merret si “fillimi i Evropës” nga Greqia. Edhe pse janë më pak “të dallueshme” njëra nga tjetra, janë më tepër inventare të llogaritjeve të prodhimeve të papërpunuara ose të përpunuara, nga të cilat fjalë e emërtime mbeten me zanafillë “të huaj” për greqishten dhe ato mjerisht quhet “mikene”. Prurja filologjike apo gjuhësore mbetet shumë e kufizuar. Emrat parahelenë të Zotave, që figurojnë në tabelëzat kretase të epokës së pallateve, rreth vitit 2700 deri më 1700 vitesh pra lindjes së Krishtit dhe bëjnë pjesë në mitologjinë e perëndive, e cila pa të drejtë quhet “mitologji greke”[11].

Është e çuditshme për shkencën botërore që autorët grekë e grekofilët e tyre shkruajnë për këtë popull të ndershëm e besnik si “barbarë”. Po e përmendim një autor francez, Kantu, prej veprës së Zhan Klod Faveirialit“Historia (më e vjetër) e Shqipërisë”, i cili thotë se “Pellazgët sollën në Greqinë (e sotshme) jo vetëm disa arte, por një sistem të tërë besimi, artesh, gërmash. Ajo ishte një racë po aq sa bujare edhe e pafat...”[12]. Nga viti 1900 para Krishtit, pellazgët zënin tërë vendin që quhet sot Greqi, deri në Bosfor. Ata ngriten fortesa të shumta nën emrin e Larises në Thesali, të Tursit në Itali. Perënditë e tyre kryesore qenë Dodona në Epir, Kabiret në Samotrakë, Eleuizia në Atikë. Mbretërit e Argosit dhe të Sikionit, më të lashtat e Greqisë, u themeluan nga Pellazgët. Dinastitë e Tebës, Thesalisë, Arkadisë, Tirintit, Mikenës, të Likozurit-qytetit më të vjetër të Greqisë, poashtu janë pellazge, jo greke. Kur vijnë të ashtuquajturit “helenë”, nuk u mjaftuan që i muajtën pellazgët, por kërkonin ti poshtëronin. E hodhën mbi këtë racë bujqërish dhe punëdashësish tërë përbuzjen e tyre, madje i dëbuan nga Thesalia, ku ata punonin shekuj me radhë, nga Arkadia dhe Kreta. Një palë u hodh në Siçili dhe në Itali. Ata që mbetën u shdërruan në shërbëtorë dhe skllevër. Si rrjedhojë, shumë shpejtë, në çdo qytet të Greqisë, llogariten më shumë skllevër se sa qytetarë. “Në Atikë kishte 350 mijë të tillë, në Korint 450 mijë, në Egjinë 460 mijë, Arkadia kishte 300 mijë... Të gjitha këto shtete (vërejtja e jonë është se nënkuptohen qytetet) të Greqisë kishin 20 milion të këtillë” [13].

Nuk është momenti për të dyshuar se Shqiptarët janë Pellazgë dhe se gjuha e tyre është ajo e ruajtura më mirë prej të folmes pellazgjike- thotë Faveirial. Asokohe kishte nxjerrë Zoti i Madh grekët, një popull nga më barbarët dhe më mizorët, pasi ishin më të varfërit dhe më lakmitarët për pasurinë e Pellazgëve, të arritura me punë, duke hapur tokë në një vend të virgjër [14].

Kjo është pra e para, sa kemi mundur të themi. Po i kthehemi mitologjisë greke edhe njëherë, por jo përfundimisht. Po e përsëritim këtu se nga Danaosi rrjedhin Abas, Akrisios, Danae, Perseu, Alkmeni (e cila është nëna e Herkulit, në “Dodonën e lashtë” ) dhe Heraklesi. Alkmena është e balsamosur si faraonët në Egjipt dhe na e paraqet gabimin e parë shkencor të Nico Stylos. Alkmena, Almena apo Aljes, siç i thonë arbërit (avranitasit)[15], në kohën e Faraonit- Nektanavi i Parë, mbretërimi i të cilit është më 378 p.e.s., d.m.th. në hapësirën kohore që e përcakton analiza e karbonit të cohës së linit, me të cilën është mbështjellë Mumia e Zagrebit[16], ku varri i saj ishte në Dodonëne lashtë, mu pranë pemës së lisit të shenjtë, lisat e Figos[17], që për ne është ende “vendi pa numer” për Dodonën. Këtu shihet se Alkmena ka qenë bija e Danaosit.

Pra, Danaeo është tipikisht semito-egjiptian dhe bija e tij është e balsamosur në Egjipt, e cila është varrosur e çrrivarrosur po aty në kohën e Nektanavit të parë dhe është sjellur në Greqi për tu varrosur te lisat e figos, ku ishte Kisha e Shën Josipit, në Orop. Ajo është gjetur në të njëjtin vend dhe nuk është e jona. Thonë se ishte e varrosur në “Dodonën” e parë, por kjo nuk është e vërtetë...

Këtu përfundon citimi ynë nga veprat e lartëpërmendura, në këtë vijimësi. Ne po i kthehemi edhe njëherë Dodonës së lashtë. Le të shohim se çka do të thonë autorët e tjerë. Radhën e parë për Dodonën e ka këtu Ilir Cenollari, në veprën "Profecitë e Zotit të Tomorit". Ajo është vepër “komplete” për “profecitë” e “Zotit të Tomorrit”, por bazohet kryesisht nga veprat greke dhe autorët e këtillë dhe bie viktimë e tyre. Sado që në literaturë ka një bibliografi të pasur për këtë çështje, bie në kthetrat e ideologjisë greke, sepse disa qenë gënjeshtarë të përkryer dhe nuk arrinë tu largohet, si psh. Eskili apo Frederik Engelsi ose edhe të tjerë dhe ai nuk e përfillë sa duhet Perikli Ikonomin, me veprën e famshme, “Historia e Tomorit” dhe as Mathieu Aref (Arif Matit), në veprën e tij “Shqipëria ose odiseja e pabesueshme e një populli parahelen”[18], apo të tjerë.

Emri dhe historia e vertetë e Tomorit është porse e pandarë nga emri dhe historia e Dodonës, e cila e lidhë në mënyrë të pashkëputshme me orakullin e Zeusit, pra Zotit apo më mirë të themi në origjinë “D`heusi”, që është Zeusi, e cila ka kuptim vetëm në këtë trajtë të mëvonshme greke, por që është nga pellazgjishtja e vjetër në trajtën dhe kuptimin mashkullor “DH-E”, prej të cilës del më vonë “DE”, prej emrit “Deus” dhe kur erdhën grekët në tokën dhe trojet pellazgjike, nga trajta korelative “dea”, si burim i jetës dhe lumturisë[19].

Pra historia e vërtetë e Dodonës dhe vetë historia e Tomorit ndriçohet kur ne i përshkruajmë në radhë të parë fiset kryesore që kanë banuar rreth tyre në periudha të ndryshme të banimit. Kërkimet dhe studimet arkeologjike dhe ato studime shkencore që posedojmë se pellgu i Tomorit, i luginës së Osumit dhe i Vjosës; i Beratit, Skraparit, Kolonjës, Përmetit, Vlorës, Gjirokastrës, Korçës, Fierit, Sarandës, Çamërisë, Pindit është banuar pashkëputur nga prehistoria nga fiset kryesore që mbanin emrat arë, argë, arkadhë, etj. Në kohën homerike cilësohen si “pellazgë” dhe në antikitet të lashtë konceptohen si emra epirotë dhe ilirë, të cilët janë sinonime të emrave nacionalë e kombëtarë të shqiptarëve të sotëm [20]. Këta janë emra etnikë ekombëtarë dhe më vonë do të shohim se prej nga rrjedhin ato, çka do të thonë aktualisht sipas “avranitasëve” të sotëm- siç i quajtën grekët e mëvonshëm çamët, edhe sot shqiptarë të mirëfilltë të Epirit, apo arbërit e vjetër të greqisë, arëpunuesit e kësaj treve të vjetër. Në do të shpjegojmë emrat “epirotë” se prej kah rrjedhin ata, ne vijmësi të kësaj teme, sepse grekët nuk i kanë kuptuar pellazgët dhe në histori i lanë këto emërtime.

 

Teqja e Bektashinjëve në Kulmar të Beratit

Por, po vazhdojmë më tutje. Përshkrimi gjeografik i Hesiodit dëshmon qartë për Dodonën si “orakull i Zeusit”, e cila ndodhej “në Hellopie”. Ky vend është i populluar dendur nga i njëjti popull, ka ara të shumta, livadhe, tufa me bagëti apo lopë (gjedh), etj., dhe është jo "Hellopie", por tokë pellazgjike. Ai thotë se në fund të fushës (pllajës) është e ndërtuar “orakulli” i shenjtë i Dodonës[21].

Ne kuptojmë se me “pllajë” nënkupton Tomorin dhe me “orakullin e shenjtë të Dodonës” nënkupton qytetin e Dodonës, të parën, të dytin apo x-qytetin e Dodonës, dhe këtë çështje, ne, do ta shpjegojmë më vonë. Fillimisht, pra po e shpjegojmë çka do të thotë “hellopia”, “hellopëve”, “helloi” dhe prej ku e kanë prejardhjen këta emra; pse quhet “hellada”, e jo pellazgjia.

Eskili na jep të kuptojmë se Dodona e Mollosisë është diçka tjetër dhe diçka tjetër është orakulli i Zeusit në Thesproti. Ai lëvizë nga Dodona Mollose deri në orakullin e Thesprotisë, të cilat ai i veçon. Në të njëjtën mënyrë i veçojnë autorë të tjerë, duke e lidhur Dodonën me Mollosinë dhe Hellopinë, me fushën e gjërë Dodonase, përplot me kullosa, livadhe, bagëti e bujqësi[22]. Aristoteli, në veprën e vet “Meteorologjikët”, thotë se: “kjo pra ishte krahina rreth Dodonës dhe Ahellohut dhe banonin atje Sellët dhe ata që atëherë quheshin graik por tani helenë”[23]. Sellët janë fis i Shqipërisë se Jugut, Dodona ishte qytet i shenjtë i saj, që quheshin më parë graik, por me ardhjen e okupatorëve semito-egjiptan, fillimisht shumë më poshtë se Arkadia, Mollosia etj. jashtë Epirit (dhe këte do ta themi më vonë), u shpallën(me forcë, me dhunë, jo shkencorisht) se janë helenë. Sellët ishin fis i shenjtë, vatër e gjithanshme e Dodonës së shenjtë, i orakullit të Zotit, pra Zeusit, që ishte kulmi i shenjtorisë, që nuk toleronte forcë, dhunë, imponim, etj. dhe quheshin nga “të ardhurit” Selloi.

Këto “emërtime” e “shtrembërime” nuk kanë ardhur kot së koti dhe shprehin qartë “pështjellimet” e dendura të udhëheqësve semito-egjiptian me konturat e gënjeshtrave të tyre “të luftës” së gjithmbarëshme, që ndonëse sot me teorinë ushtarake mund të jenë pjesë e veçantë e luftës, pra propaganda para luftës, që atëbotë shprehë një pjesë të veçantë të luftës së marrjes së pushtetit dhe të drejtës nga “të diturit” semito-egjiptian, e atyre që ishin pa frigë ndaj Zotit të Madh dhe vendit të tij-Dodonës së shenjtë, e që popullin e gjetur aty e quanin “barbarë”, sepse flitshin gjuhë krejtësisht tjetër nga këta“sundimtarë”, e të cilët kishin ardhur dhe nuk e dinin "gjuhën barbare". Në radhë të parë ata u rreshtën me x-fishime të mitololigjisë, të gjenealogjisë, të mitologjise së Zotave, sidomos të rrëfimeve popullore për krijimin e botës nga populli vendas, i mbruajtur gjatë nga ana e tij. Populli vendas ishte punues, i tokës dhe i vendit, i ushqimit, i rritjes dhe edukimit me anë të rrëfimeve gjenealogjike të botës dhe mitologjisë, të Zotave. Së pari i bënë arat, prandaj quheshin arbër (arbën), prej arë bën, punesit e arave. Këto rrëfime legjendare kanë lidhje me kalimin nga qyteterimi pellazg në ate "helenë" dhe këto luftëra janë luftëra për pushtet nga qytetërimi pellazg i cili quhet “barbar” në qytetërimin "grek", të nxjerrë nga "graikot", që janë marrë jo nga “fisi”, por nga “gratë që shikonin fatin”, pra gratë e shenjta, dhe të cilave u besonte popullata vendase. Këtë gjë e "gjetën" gënjeshtarët semito-egjiptian që të thirreshin në “gjenezë të shenjtë”. Sellët nuk dinin dhe nuk dëshironin të gënjejnë, sepse nëpër këto gjëra nuk kishte “shenjtëri” dhe këto gjëra edhe nga ana morale nuk u lejoheshin.

Luftimet u nisën vetëm nga “helenët”, që kanë kundërshtinë e dy sistemeve: matriarkal (pellazgët) dhe patriarkal (grekët) në radhë të parë [24]. Pellazgët, qysh në kohën e hershme janë të njohur si ngrënës të lendeve të lisave (ledhave të lisave, që janë fryte përplot me amidon). Lisi ishte simbol i pellazgëve në Dodonë, kryeqytet i kultit të pellazgëve. Orakulli i interpreton këto gjëra duke iu faleminderuar pëshpëritjes së gjetheve të lisit, si formën më konkrete të paraqitjes së Zotit (të Zeusit)[25]. Në tempujt e tjerë të Dodonës, këtë e tregojnë ushtruesit e detyrës së Zotit, që janë “graitë”, priftëreshat. Popullata pellazge që jetonte pranë këtyre tempujve, ku kanë qenë këto “graitë” dhe i ndihmonte, ishte nën ndikimin e këtyre “grave të shenjta”, pra famultareve, orakujve.

Prania e veshtullës në lis zbulonte praninë e Zotit. Fëshfëritja e gjetheve në lis ishte përgjigja e perëndisë në lutje, pra ishte "zëri i Zeusit"[26].

Kështu Sellët, kishin fqinjë një “fis”, që nuk ishte fis, por që quhej“graikoi”, “graikos”,“graeci”, “graeki”, “graii”, “graiai”, që ishin “adhurus të kultit të gruas plakë” [27]. Lisi i orakujve të Zotit, Lisi i shenjtë i jetës, në të cilin është aplikur fëshfëritja e gjetheve të lisit, që ia kam kushtuar një poezi të veçantë, me emrin "Lisi i vetmuar", edhe pas gjysmëshkatërrimit të tij, ka mbetur gjallë sot e kësaj dite, në Tomor, në Kulmak të Skraparit tëÇorovodës, afër vendit ku është ndërtuar më vonë Teqja e Bektashinjëve. Një fotografi të tillë e kam porositur dhe ma kanë dërguar posaqërisht të njohurit e mi dhe po ua dërgoj.

 

Lisi i shenjtë i jetës

Ndërsa “grekët” e parë mbërriten në Pellazgji me gjuhën dhe kulturën e tyre dhe i nënshtruan popullsitë autoktone të trungut Pellazg, duke përmendur në këtë rast më të njohurit, Thrakë, Frigjianë, Lidianë, Maqedonas dhe Thesprotë dhe morën e përthithën një pjesë të madhe të gjuhës, kulteve dhe kulturës së tyre [28]. Pushtimi “helen” dhe fillimi i "helenizëmit” mbi popullsinë pellazge, si rrymë diskriminuese, vjen pas “krijimit” të emrit “heloi” nga “seloi” për sellët, në bazë të gjuhës së tyre diskriminuese ndaj gjuhës vendase “barbare”.

Vetë kështu Tuqididi, "historian grek, dhe historian më shovinist, thoshte se pas luftës së Trojës, <<Helenët nuk kishin kryer asgjë së bashku dhe se vetë ky emër, Helenë, nuk e emërtonte tërësinë e banorëve të vendit>> (I, 3)"[29].

Të ashtuquajturit "grekë" ishin në të vërtetë pakicë dhe pellazgët ishin me të vërtetë shumicë. Kryeqendrën e pellazgëve Dodonën, Herodoti e ka lënë Epir, duke e njohur vendin e veçantë që kishte në jetën e pellazgëve, pra "barbarëve", pra shqiptarëve, dhe e thotë vetë kësisoji: "Pellazgët e kishin zakon t`u flijonin perëndive çdo gjë sikur mësova në Dodonë.... (ata) mbanin ligjet e gjithësisë... më pas helenët (i quan grekët, nga helloi, të krijuar nga selloi, që është për sellët) i morën këta emra nga pellazgët" [30]. Herodioti kështu kishte zbuluar se kjo vinte nga "barbarët". Pra, origjina e fesë vinte nga "barbarët", nga pellazgët...

Ne, le të përcjellim këtë temë. Ajo do të vazhdojë në punimet tona vijuese...

 

__________________________________

  [1] Herodoti, pjesa I, 57/VIII, 44/VII, 94 e 95, cituar sipas Aref Mathieu, "Shqiptarët (historia dhe gjuha)- Odiseda e një populli parahellen", Plejad, Tiranë 2007, faqe 112.

  [2] Shiko të njëjtën vepër, Aref Mathieu, faqe 35.

  [3] Po aty, faqe 36.

  [4] Po aty, faqe 37.

  [5] Po aty, e njëjta faqe, duke nënvizuar Herodotin, vepra I, 56, 57, 58/VIII, 44.

  [6]Aref Mathieu, e njëjta faqe e të njëjtës vepër.

  [7]Po aty, faqe 51.

  [8] Shikoni pjesën paraprake „Evropa e Bashkuar dhe Shqiptarët-6”, te publikuar në revistat dhe organet elektronike apo në faqen time http://brahimavdyli.ch, si dhe veprat e Nico Stylos.

  [9] Herodoti, II, 49/V, 57, 58, 59, të theksuar sipas Aref Mathieu, vepra e cituar, po ajo faqe.

[10] Aref Mathieu (Arif Mati), e njëjta vepër, faqe 110.

[11]Po aty, faqe 50.

[12]Shikoni veprën e Zhan Klod Faveirialit, „Historia (më e vjetër) e Shqipërisë“, Plejad, Tiranë 2004, faqe 41, duke cituar Cesar Cantu-n, nga vepra “Histoire universelle”, D.Didot freres, Paris 1843-1849.

[13] Përfundon citimin nga Cantu, z. Zhan Klod Faveirial, po aty, faqe 42.

[14]Po aty, faqe 43.

[15]Shikoni pjesën time „Evropa e Bashkuar dhe Shqiptarët-6“ ne faqet e shtypit apo në faqen time të intenetit

[16] Niko Stylos, “Historia e shenjtë e arvanitasve”, Printing Press, Prishtinë 2004, faqe 8-9.

[17] Po aty,  faqe 10.

[18] Perikli Ikonomi, „Historia e Tomorit-Dodona pellazgjike dhe Tomor i Zotit të Pellazgëvet”, Berat 1934; dhe vepra e Arif Matit, “Shqipëria ose odiseja e pabeseshme e një populli parahellen”, Tiranë 2007.

[19] I kemi dhënë shpjegimet në “Evropa e Bashkuar dhe Shqiptarët-5” nga Sipo Konda, në veprën e tij “Shqiptarët dhe problemi pellazgjik”, faqe 377.

[20] Ilir Cenollari, "Profecitë e Zotit të Tomorit", Jonalda, Tiranë 2010, faqe 7.

[21]Po aty, faqe 9.

[22]Po aty, faqe 13.

[23]Po aty, faqe 14,

[24]Arif Matit, “Shqipëria ose odiseja e pabeseshme e një populli parahellen”, Tiranë 2007, faqe 237.

[25]Po aty, e njëjta faqe.

[26]Aref Mathieu, "Mikenët-Pellazgët, Grekët ose zgjidhja e një enigme", Plejad, Tiranë 2008, faqe 273.

[27]Po aty, faqe 55.

[28]Arif Mati (Aref Mathieu), “Shqipëria...”, faqe 238.

[29] Arif Mati, "Mikenët-Pellazgët...", faqe 14.

[30]Ilir Cenollari, "Profecitë e Zotit të Tomorit", faqe 15.