Luan Rama : Verbimi i shenjtes

– Stef?
– Çfarë, – u dëgjua mërmërima e tij e heshtur dhe e zymtë.
– Thuamë, çfarë ke?
– Asgjë, më lër tani të flë…
Ai i largoi dorën që i kishte prekur kurmin. Ajo e vështroi një çast nën dritën e zbehtë të zjarrit që digjej në cep të dhomës. E megjithatë iu afrua përsëri. Zgjati kokën, afroi buzët mbi zverkun e tij të nxehtë dhe e puthi lehtë:
– Stef…
Burri e shtyu ngadalë duke bërë akoma më shumë drejt murit prej balte.
Ajo e kuptoi se vështirë ta bënte për vete ato çaste. U shtri në kurriz dhe ndoqi një çast të gjatë atë re tymi që ishte ngritur drejt trarëve të çatisë. Kishte dy javë që Stefi e kishte humbur atë gjallërinë e tij të zakonshme. E qeshura e tij karakteristike ishte zhdukur. Sa kthehej nga arat ai hante një krodhe bukë dhe menjëherë zinte cepin e oxhakut, mendonte një kohë të gjatë e pastaj shkonte të shtrihej më herët se zakonisht. Në fillim ajo nuk e kishte kuptuar gjendjen e burrit të saj, pasi ditën shkonte në pyll të priste dru për dimrin që afrohej. Por më pas, natë pas nate, heshtja gjatohej, vështrimi i tij bëhej gjithnjë e më i trishtë dhe ajo më së fundmi e kuptoi arsyen e vërtetë të vuajtjes së tij.
Edhe ajo e vuante të njëjtën gjë. Pas kaq kohësh, dy vjet e më shumë, ah sikur të kishin më së fundi një fëmijë, por… ndryshe nga ai, edhe pse dimrin e shkuar, barku i saj nuk kishte arritur dot ta mbante pjellën e tyre, gruan e mbante gjithnjë një lloj shprese…
Oh ç’tmerr kishte kaluar! Kishte menduar se do të vdiste, por çuditërisht ishte ngjallur dhe më së fundi ishte ngritur në këmbë. Zoti e kishte shpëtuar. Nëna e Stefit i kishte treguar disa marifete grash sesi ta ndërzente burrin e si të bënte që fara të ngjizej e të rrinte sa më ngrohtë në thellësinë e trupit të saj. Por asgjë nga këto nuk kish bërë fajde. Më së fundi, një ditë e kishte çuar dhe tek popi i fshatit. Ajo i ishte rrëfyer, pastaj i ishte gjunjëzuar e ai i kishte pështetur kokën në prehërin e tij me një dorë që i dridhej, duke i thënë.
– Lutju Zotit të madh, se vetëm Shenjtëria e tij do të ndihmojë!
Çdo muaj lante pelenat e gjakut, i thante në hajat disi fshehurazi kur Stefi shkonte në arë dhe i njëjti ritual përsëritej muajin që vinte. Edhe pse si natyrë ishte e ndrojtur, disa herë i ishte futur Stefit lakuriq në shtrat që ta ndillte akoma më shumë. Por pelenat përgjakeshin e përgjakeshin dhe ankthi e pushtonte gjithnjë e më shumë. Nuk guxonin t’i flisnin njëri-tjetrit për këtë makth që po u zinte netët. «A thua Zoti i madh më ka dënuar që mos të kem kurrë fëmijë? – mëdyshej herë pas here ajo. «Ç’faj kam bërë, e mjera?!»…
Netët bëheshin gjithnjë e më të errta, gjithnjë e më të zymta, sikur dikush të kishte vdekur në atë shtëpi. Stefi e largonte vështrimin nga ajo, ndërsa sytë e vjehrës bëheshin gjithnjë e më hakërrues. Zëri i saj po ashtu. «O Zot, mos kam mortin brenda meje? – pyeste veten Rina… dhe qante nën zë jo për fëmijën që s’po vinte, por për të dashurin e saj që i largohej çdo natë e më shumë.
Një ditë, në mes të muajit, nëna e Stefit e mori dhe e çoi te cigania Tania. Flitej se bënte mrekullira.
– Eja, kushedi jevga do na bëjë derman. Thonë se i njeh të fshehtat e kësaj bote… thonë se dhe Ropin, ajo e ktheu nga udha e varrit…
Cigania banonte në një barakë në të dalë të fshatit, mbi kodër, ku merrej me magjitë e saj. Tutje, po të hidhje sytë që andej, nja dhjetë kilometra më larg do të shikoje detin. Në krahë të asaj kasolleje, dyqind metra më poshtë, lartohej një mur me gurë tepër të mëdhenj e të vjetër, ndërtuar mijra vjet më parë. Poshtë tyre dergjeshin kollona të mbetura, me sa dukej nga një qytezë antike. Ishin kapitele dhe gurë me mbishkrime të vjetra latine e helene. Madje dhe një legjionar kishte shkruar emrin e tij dhe disa fjalë, por askush nuk dinte t’i lexonte ato… Nga muri deri tek kasollja e Tanias heshtonin ca varre të çuditshme që thonin se ishin të disa kalorësve të huaj, vrarë në atë vend, por askush nuk guxonte t’u afrohej. Madje flitej se ai vend ishte i nëmur dhe se në çdo ditë të fundit të marsit, shiheshin të vdekurit tek hidhnin valle. Fshatarët e besonin këtë, ndonëse asnjë syresh nuk i kishte parë.
Rina ishte ulur tashmë ballë Tanias me nënën e Stefit në krah. Sapo e vështroi, ajo i uli sytë pasi ashtu me ato flokë të gjata e të pakrehura që i binin pas gjer në bel, me vithe të mëdha dhe gjinjtë e lëshuar, ajo grua pesëdhjetë vjeçare i dukej si një shtrigë e vërtetë. Tania mori dy thëngjij nga vatra pranë, i afroi para fytyrës së Rinës dhe u fryu. Me një pamje të misterëshme ndoqi rrugën nga shkonte tymi i tyre, duke e shoqëruar me fjalë që i dilnin si pëshpërima: “Abra… suba…braba… Abra…suba…braba!… ” Pastaj ajo i futi dorën në gjoks, duke ia rrëshqitur e prekur fundin e barkut, madje dhe poshtë seksit të saj. Rina u tërhoq e tmerruar, por Tania ia krisi një të qeshure të madhe.
– Eh këto nuset e reja, si shumë turpe kanë!
Një çast Rina i uli sytë, por dora e shtrigës ia ngriti kokën duke e sulmuar me shikim therës. Mos po lexonte diçka në sytë e saj? Çfarë?… Ndërkohë Tania iu kthye nënës së Stefit.
– Sofie, na lër pak vetëm me nusen!
Në fillim Sofia ngriti supet, por zëri autoritar e i prerë i ciganes e bëri të tërhiqej ngadalë dhe të dilte nga kasollja.
Kur plaka doli, ajo iu afrua Rinës aq afër sa për pak dy fytyrat e tyre prekën njëra-tjetrën.
– Do bësh një gjë por që s’do t’ia thuash kujt!- tha me zë të ulët ajo.
– As Stefit?
– Askujt të thashë!
– Çfarë atëherë?
– Më parë mu beto se s’do ti thuash kujt se të kam thënë unë, se këto janë gjëra me zarar. Nëse i tregon dikujt, të bije hija e zezë dhe magjia prishet. Pastaj s’do ta ngresh më kokën gjersa të vdesësh…
– Po çfarë, – pyeti gjithë ankth ajo për të zbuluar enigmën që do t’i tregonte.
– Që të mbetesh shtatzënë duhet të hash sytë e shenjtes.
– Sytë e shenjtes?
– Po, – tundi kokën Tania duke hedhur flokët mbi supe.
– Po ky është mëkat i madh. E si mund të ndodhë kjo?
Rina e ndjeu se zëri iu drodh dhe goja po i thahej e tëra, ndërkohë që gjuha i ngjitej në qiellëz. Ç’thoshte kështu kjo magjistricë? Kjo ishte një gjëmë e padëgjuar… Gjithë trupi iu drodh nga një drithmë e madhe sikur ta kishin futur në një pellg akulli.
– Dëgjo këtu, – i tha pas një heshtje të shkurtër cigania. -Tek kisha e vjetër janë ende disa fytyra shenjtësh. Aty nuk shkel më njeri. Do shkosh fshehurazi dhe do kruash sytë e njërës prej tyre. Pastaj gëlqeren e ngjyrosur do ta marrësh në një shami dhe po fshehurazi do ta hedhësh në gojë ose do ta tretësh në një gotë me ujë. Pastaj do ta pish para se të shkosh në shtrat e t’i ngjishesh burrit për të bërë atë punë.
– Po pastaj?
– Do të presësh… – tha me të qeshur Tania.
– Vërtet? – pëshpëriti ajo e habitur nga çka i thoshte cigania.
Magjistrica tundi kokën dhe para fytyrës i bëri një shenjë të çuditshme. Nuk ishte shenja e kryqit, por diçka krejt tjetër.
– Dhe mos harro… tek kisha e vjetër duhet të shkosh kur të jetë hëna e plotë!
Rina tundi kokën gjithnjë e habitur nga ajo që i kishte thënë cigania: të hante sytë e shenjtës! Oh, ç’mëkat! Po si mund ta bënte këtë?
Ajo mbylli sytë për një kohë të gjatë dhe pikërisht atë çast, në atë errësirë të plotë, tutje iu shfaq një dritë e bardhë që sa vinte e pushtonte krejt mugëtirën. Kishte diçka ngazëlluese në gjithë këtë. Ishte zëri i ciganes që e bëri të hapë sytë.
– Shko tani!
Dhe ajo doli çuditërisht me një hap të lehtë, sikur një dorë hyjnore ta tërhiqte pas. Nëna e Stefit i zgjati ciganes paratë, duke e parë me një lloj frike e dyshimi:
– Të tjerat kur të lindë!…
Ajo e la në prag duke i kthyer kurrizin për t’iu afruar Rinës që shkonte përpara. Plaka e pyeti se çfarë i kishte thënë magjistrica, por Rina mërmëriti diçka nëpër dhëmbë, diçka për nishane, por që askush nuk do ta kishte kuptuar, madje as ajo vetë.
– O Zot, tani jemi në dorën tënde! – pëshpëriti nëna e Stefit dhe të dyja gratë bënë poshtë drejt fshatit.
Kaluan disa ditë deri sa do të shfaqej hëna e plotë.
Natën kur hëna rrëzëlleu e gjithëpushtetëshme në qiell, nusja hodhi një shall të madh mbi kokë dhe doli shkarazi nga kasollja. Pranë oxhakut, Stefi po merrej me tharjen e lëkurave të dashit, të cilat po i përgatiste për dimrin që afrohej.
Ajo kapërceu oborrin në heshtje e në majë të gishtave, sikur të kishte frikë mos ndokush do ta pyeste se për ku ishte nisur.
Me kandilin në dorë nxitoi drejt kishës së vjetër e të shkatërruar që nga luftërat e fundit. Që atëherë, fshatarët kishin ngritur një kishë më të vogël dhe dalëngadalë ajo ngrehinë e vjetër kishtare e para dy shekujve ishte lënë pas dore dhe ishte braktisur pothuaj totalisht. Duke ecur, herë pas here ajo kthente kokën nga kasollja e tyre dhe nga rruga.
Pak kohë iu desh t’i afrohej kishës së rrënuar që lëshonte një hije të madhe, me atë këmbanoren e shurdhët prej kohësh, e cila ndillte një pamje të frikshme. Hyri brenda duke kapërcyer pragun e portës së madhe e të shqyer. Një erë e lehtë përplasej mbi të. Pas një çasti, ajo ngriti kandilin dhe filloi të ecte në sallën e madhe, plot rrangulla e dërrasa gjysmë të djegura, duke parë gjatë mureve për të gjetur fytyrat e shenjtëve për të cilat flitej nga fshatarët e moçëm. I gjeti. Në faqen e djathtë të kishës, disi të prishur, shquheshin mirë fytyrat e shenjtëve. Ishte një afresk i madh me shumë figura. Hodhi dhe një hap dhe ja ku u gjend papritur përballë një shenjtoreje të ulur. Kur ngriti pak kandilin, dalloi se sytë e gruas, të një prej pasueseve të Virgjëreshës Maria, ishin veç dy gropëza të vogla që dikush duhej t’i kishte gërvishtur me ndonje mjet të mprehtë, s’dihej kur. Shtangu menjëherë dhe bëri një hap pas. Nuk e priste të gjendej para fytyrës pa sy të shenjtores. Me siguri, dikush tjetër para saj kishte qenë këtu dhe kishte ngrënë sytë e shenjtes, siç thoshte dhe magjistrica, që të mund të lindëte fëmijë. Në krah të saj, një tjetër fytyrë, e ngjashme me të, kishte sy të bukur. Në prehër mbante një fëmijë. Jo, nuk ishte Virgjëresha, por një nga pasueset e saj, me një rrobë të bukur të verdhë në okër dhe faqe ngjyrë rozë. Ndjeu zemrën t’i rrahë, sepse ata sy ishin shumë të bukur. Si mund t’i krrente ato? Ngriti vështrimin lart dhe nga trarët që kishin mbetur vështroi hënën e plotë, e cila ndriste qiellin me një dritë ndryshe. E megjithatë një dëshirë e brendshme apo një forcë e pakuptuar ia mori dorën bashkë me thikën që kishte fshehur dhe ia ngriti lart, drejt fytyrës së shënjtores. Dora ndaloi një çast duke hezituar të ngulte tehun për të krryer sytë. Tani dhe shenjtorja me ato buzë të pulpta e gjithë mirësi po e shikonte drejt e në sy. Madje ajo po i pëshpëriste tashmë, me një zë të ëmbël e të ulët, sikur të donte mos ta dëgjonin shenjtet e tjera: “ – Ç’bën kështu motër?”… Por Rina mbylli sytë dhe bashkoi dy grushtet mbi gjoks. Pëshpëriti: – O Zot i madh, mëshiromë për këtë që po bëj!”
Dora u zgjat përsëri dhe u ngul në sytë e shenjtores.
Gjithçka u krye shpejt. Nxorri shaminë dhe i mblodhi ato copat e gëlqeres që pak më parë kishin qenë sytë e shenjtores. Ishte zbardhur e tëra dhe dridhej. “O Zot, ç’bëra unë kështu?!… Por menjëherë u tërhoq dhe ia dha vrapit drejt kasolles së saj.
Të nesërmen e asaj nate, Rina përpiqej të kujtonte gjithçka nga ajo që kishte ndodhur natën e hënës së plotë, por kur vinte çasti i dorës së ngritur mbi sytë e shenjtes, kujtesa nuk e ndihmonte më. Nuk arrinte të risillte ndër mend se ç’kishte ndodhur më pas, si i kishte mbledhur ato copa dhe si ishte kthyer në shtëpi. A e kishte pyetur Stefi apo Sofia se përse ishte vonuar apo ku kishte qenë?… Gjithçka kishte humbur në mjegullën e dendur dhe të errët të moskujtesës.
Nga mesi i muajit tjetër, tek po nderte rrobat në oborr, pranë gardhit, papritur ndjeu t’i humbte forcat. Shpejt bota iu errësua dhe u këput lehtë e ra në tokë si në një botë të shuar. Sa kohë kaloi kështu?… Nuk e dinte, veçse çuditërisht, kur hapi sytë kuptoi se gjendej në shtrat dhe përballë kishte fytyrën e nënës së Stefit që i buzëqeshte e diçka i thoshte. Rina nuk po arrinte ta dëgjonte. “Përse po qesh?” – mendoi ajo, por ndërkohë zëri sikur filloi t’i vinte si nga fundi i një gremine:
– Rina moj vajzë! Zoti e dëgjoi lutjen tonë!
– Çfarë? – pëshpëriti ajo pa e kuptuar ende.
– Po ti je shtatzënë moj nuse!
Rina hapi sytë pa arritur ta besonte këtë lajm të madh.
– Vërtetë?…
Atë natë Stefi fluturonte nga gëzimi. S’kishte gjumë në sy. E lodhur dhe e lumtur nga gjithçka që po ndodhte përreth, Rina dremiti në krahët e tij.
Që nga ajo ditë, kasollja e tyre jetonte veç gëzimin e fëmijës që do të lindte. Rina kishte filluar të bënte trikot e plaçkat e bebs, nëna e Stefit përgatiste zairetë e dimrit. Të mbjellat kishin qenë të mira, të korrat të mbara. Po hynte muaji i nëntë dhe Rina mezi i vinte rrotull punëve të shtëpisë. Barku i qe fryrë shumë dhe djersët e mbulonin, por ajo ishte e lumtur me pjellën e saj. Një ditë, duke kapërcyer pragun, ndjeu një dhimbje të fortë në bark dhe një lëng i ngrohtë po i shkonte poshtë këmbëve. «Me sa duket do të lind», mendoi e lumtur. Po pse kaq shpejt? Muaji i nëntë sapo kishte hyrë?…
Nëna e Stefit që e dëgjoi ankimin e saj iu afrua menjeherë.
– Ç’ke moj nuse?
– Më duket se do të lind! – pëshpëriti ajo. – Më shkuan ujrat…dhe këmbët s’po më mbajnë.
– Ç’ujra moj? – pëshpëriti ajo. E zuri për krahu dhe bëri ta fuste brenda në kasolle.
Ndërkohë Rina zgjati dorën poshtë barkut, preku lëngun mes shalëve dhe kur ngriti dorën ngjyra e gjakut e tmerroi në çast.
– Po ky gjak?
– O Zot i madh! – klithi plaka dhe e tërhoqi me vete drejt shtratit.
Rinës i filluan të dridhurat dhe plaka e mbuloi me një velenxë leshi.
Ishte natë e vonë. Askush nga të tre nuk vuri gjumë në sy atë natë.
O Zot… ndjehej e dërmuar, sikur dikush t’ia kishte shkëputur zemrën nga kraharori. Dhimbja ishte e madhe, si një copë shkëmbi mbi gjoks e mbi bark. Në errësirë, papritur iu shfaq fytyra e shenjtes, asaj të cilës i kishte krryer sytë. Ajo iu afrua ngadalë, si në majë të gishtave, ardhur nga errësira e thellë e asaj nate. Zëri i saj ishte rënkues dhe kërcënues: “Si arrite të m’i marrësh sytë, sytë e mi të bukur… pse më verbove, sikur të isha bija e satanit!
E ndjeu se për një kohë të gjatë s’po merrte më frymë. Si kështu? Gati po mbytej dhe papritur një gulçimë e dëshpëruar e shpëtoi. Mori frymë sërish. Por fytyra e shenjtes iu rishfaq: “Kthemi sytë, ti bijë e Zotit!…”
Si ishte e mundur që ajo të ishte larguar nga muret e kishës, ku kishte qëndruar me shekuj dhe t’i shfaqej atje, në shtratin e saj, në atë natë të zezë, si një natë kobi. Oh, ç’tmerr! – mendoi. Ato dy zgavra të errta në atë fytyrë të bukur, të kuqe dhe okër, me një aureolë të bardhë drite, e bënin akoma më vrastar aktin e saj. Si e kishte bërë këtë gjë? A mund t’i shkulësh sytë një gruaje të bukur, e një gruaje të paqtë dhe të ëmbël, një gruaje që thjeshtë mbante fëmijën e saj në prehër? Vetëm një shpirt djallëzor mund ta bënte këtë gjë. “Po unë pse e bëra?” – mendoi ajo dhe u tkurr e u mblodh sa një grusht, në atë çarçaf të ftohtë e të lagësht. A mund t’i shkulësh sytë një gruaje?…
Çudi, në faqet e saj nuk kishte gjak që rridhte, nuk kishte gjurma të kuqërremte të një martirizimi nga dikush. Vetëm sytë mungonin. Dy vrima që papritur i shndërroheshin në dy zgavra gjigande ku kumbonte një zë i thyer e tragjik: «Kthemi sytë ti bijë e Zotit… kam kohë pa e parë dritën, kam kohë pa e parë fëmijën tim”. E pikërisht atë çast ajo klithi. Pastaj një heshtje e thellë pushtoi kasollen. Po vinte agimi, por shenjtja e verbuar ecte ende nëpër errësirën e madhe, ashtu kuturu, duke kërkuar sytë e saj…
Të nesërmen pasdite fëmijën që mamia e fshatit e nxorri me vështirësi, e varrosën aty, në cepin e oborrit të shtëpisë, tutje, nën hijen e një rrapi të vjetër. Rina nuk ishte aty, kur duart e Stefit e futën në dhé, sepse ajo digjej zjarr në shtratin e saj, midis jetës e vdekjes. Foshnjën e pajetë e varrosën atje dhe jo në varrezat e fshatit, pasi lajmi se ajo grua kishte guxuar të krrente sytë e shenjtes kishte marrë dhenë.
Si kështu? Mos kishte folur përçart atëherë kur i nxirrnin fëmijën?… Sa shumë kishin mallkuar ata njerëz, sa shumë! Varrimi ishte bërë në muzg, larg syve të atyre dy-tre banesave të ulta që ishin jo larg kasolles së tyre.
Ajo qante mes zjarrmisë që i digjte trupin dhe gati shkulte flokët. Stefi hunguronte si një i çmendur dhe vinte rrotull varrit. Pastaj nisi t’i hedhë dheun e shkrifët. Në fund lëshoi një klithmë që çau qiejt dhe u zhduk drejt banesës së tij.
Atje në shtrat, në gjysmëerrësirën e dhomës, gruaja pa të afrohej hija e stërmadhe e nënës së Stefit. Hija ndaloi dhe pasi mori frymë thellë i foli gjithë zemërim:
– Zotit të madh nuk mund t’i fshihesh! Po ngrite dorën mbi të ai të godet dhe të mallkon përjetë. Zoti i sheh të gjitha në këtë botë!
Rina donte të ngrihej. Sapo lëvizi pak ndeshi vështrimin e egër të plakës, sikur të ishte ajo që e kishte vrarë atë pjellë të aq shumëpritur. Pastaj lëshua në shtrat dhe humbi në një botë tjetër.
Një natë e zezë ra, shumë e zezë. Hëna nuk dukej gjëkundi dhe një qyqe këndonte tutje. Papritur ia krisi një rrebesh i madh. Gjëmonte gjithçka: toka, qielli. Menjëherë mendoi për fëmijën kërthi e të sapolindur, futur në arkë të vogël druri ku uji me siguri kishte filluar të depërtonte. Tani trupi i bebes notonte si të ishte në një liqen të vogël morti. Iu afrua shtratit por kur e pa të shoqin ashtu skrupull e të mbledhur sa një grusht, i erdhi keq. «Po ç’faj kam unë?» – mendoi ajo dhe filloi të pyeste veten sikur të ishte jo ajo por një tjetër, një tjetër me emrin Rina.
Të nesërmen, që në mëngjes në pragun e kasolles së tyre u shfaq figura e zezë e popit me pelerinën e tij të gjatë, gjer në fund të këmbëve. Stefi i tha të futej, por ai refuzoi me një zë të rendë e të prerë.
– S’kam kohë të pres! Gruaja jote duhet të largohet menjëherë nga fshati ynë, një orë e më parë… Djalli e ka pushtuar shpirtin e saj!… Djalli tani na kërcënon të gjithëve!
Stefi uli sytë, mendoi një çast dhe pastaj hyri menjëherë brenda, i ndjekur nga zëri i priftit që shtoi:
– Kështu e pësojnë të gjithë ata që guxojnë të ngrejnë dorën kundër shenjtëve tanë!
Pas derës, Rina dëgjonte e mbërthyer nga një frikë e tmerrshme.
Duke u dridhur, sikur ujë të ftohtë t’i kishin derdhur në trup, ajo u shfaq në prag, me fytyrë të shpërfytyruar dhe flokë të pakrehur. Era dukej sikur donte t’i shkulte ato flokë. Ishte e dërrmuar nga dhimbja.
– Duhet të largohem? – pëshpëriti ajo më në fund, duke iu drejtuar popit.
– Menjëherë! – shtoi prifti dhe vështroi nga qielli. – Ndryshe do të ndëshkohesh me zjarr nga Zoti. Ky është vullneti i Kishës dhe i Zotit!
Një çast ajo mbeti si një shtatore guri. Pastaj me një lëvizje të vrullshme u fut brenda, mori një bohçe me plaçka dhe doli sërish në pragun e portës. Prifti përsëri nuk foli. Ajo ecte ngadalë e ndjekur nga Stefi, i cili s’po kuptonte se ç’po ndodhte në të vërtetë. Këmbët e tij ndaluan pranë priftit.
– Na mëshiro, o Zot i madh!
Pastaj zuri të pëshpërisë ca fjalë të shkëputura që priftin e bënë nervoz. Stefi nisi të çapitet drejt Rinës, e cila për një çast ndaloi pranë varrit nën rrap dhe pastaj kapërceu gardhin e jashtëm të oborrit. Tanimë figura e saj nisi të tretej.
Ishte fund jave dhe qielli vazhdonte të mbetej i ngarkuar plot re. Prifti kishte dërguar tre fshatarë me kosat e tyre në duar që të mbërthenin shtrigën lart në kodër dhe ta sillnin zvarrë para kishës, por kur arritën atje, s’gjetën frymë njeriu. Tania kishte marrë plaçkat me nxitim dhe ia kishte mbathur. Atëherë fsahtarët i vunë zjarrin. Ndërsa tymi i zjarrit ngrihej lart në qiell, plakat e fshatit ofshanin dhe shanin shtrigën! Të tjerë fshatarë, të nxitur nga prifti, po nxitonin të shkonin lart për të marrë pjesë në ndëshkimin e shtrigës. Madje dhe Rina, tek zbriste fushës, ndaloi një çast duke parë zjarrin që kishte pushtuar kasollen në majë të kodrës. “Mëshirona o Zot!” – pëshpëriti ajo.
Ndërkohë, Stefi vinte vërdallë brenda kasolles. Fare papritur pa në një cep kryqin e Rinës, të cilin ajo e mbante si gjënë më të shtrenjtë. Ia kishte lënë e ëma para se të vdiste. Mendoi një çast se ajo e kishte harruar, por e kuptoi më në fund se ajo e kishte lënë vetë aty, si të donte të ndahej nga ai… Nga Kryqi…apo…nga Zoti? Vërtetë të kishte qenë Zoti që e kishte mallkuar dhe e kishte dënuar atë qenie e brishtë dhe të dashur që gjithnjë i ishte përgjëruar Zotit dhe virgjëreshës Mari? Po ndjente një dhimbje të madhe, sikur trarët e shtëpisë nga çasti në çast do të binin dhe do ta zinin nën vete. “O Zot, ç’po ndodh kështu?!” pëshpëriti me vete duke ndjerë përbrenda një boshllëk të madh dhe zbrazëtirë të pafund. Iu duk sikur një dorë e huaj e mizore i kishte shkëputur zemrën nga kraharori dhe e kishte lënë ashtu me një zgavër të madhe, si të ishte një gojë gjigande. Papritur, me kryqin në duar, ai doli me nxitim dhe u nis drejt oborrit. Një fuqi e mbinatyrshme shtynte tej pragut.
Burri hodhi sytë nga qielli dhe vështroi shtëllungëne tymit që po tretej ngadalë. E kuptoi se shpejt do të fillonte shtrëngata. Mendoi për Rinën. Ku po shkonte ajo?… E ndjeu se i mungonte.
Kishte lënë kasollen pas dhe po merrte rrugën me plepa që zbriste poshtë drejt fushës. Filloi të vraponte nëpër erë, duke mos e ndierë fare shiun që sapo filloi. Në duar shtrëngonte kryqin e braktisur. Shkonte si i çmendur. Sa kohë vrapoi kështu? As ai nuk e dinte, por veç më pas, tutje në fushë, kur fryma po i zihej nga ai vrap i lodhshëm, nëpër shiu, iu shfaq krejt papritur një figurë njeriu. Zemra i rrahu dhe vazhdoi të rendë drejt saj. Sa më shumë i afrohej, aq më shumë besonte se ishte ajo. parandjenjat nuk e kishin gënjyer kurrë. Kur iu afrua edhe më, i bërtiti me sa fuqi që kishte:
– Rina! Rina!…
Ishte një britmë e tmerrshme.
Figura tutje ndaloi dhe u kthye të shihte pas. Ishte Rina… Ai vrapoi si i çmendur. Iu afrua dhe ndaloi para saj.
– Rina!
Fuqitë iu prenë e ra në gjunjë.
Po kështu ra në gjunjë dhe ajo. Dhe ashtu, të dy, pushtuan njëri-tjetrin, nën atë rrebesh të kobshëm që hidhte qielli mbi ata.

Andreas Dushi : Nama e Orës dhe Edipi

Teksa po kërkoja në faqen online të bibliotekës “Marin Barleti” në sektorin “Biblioteka Digjitale” për të gjetur në kolanën e revistës “Hylli i Dritës” mitet shqiptare, në numrin e saj të pestë të vjetit VI (1930) nga faqja 287 deri në faqen 289 gjeta një përrallë kombëtare me titull “Nama e Orës”1 histori e dëgjuar nga P. Marin Sirdari O. F. M të cilën ai e ka dëgjuar në këto vende (siç e tregon ai vetë):
Ket prrallë e kam ndie në dy a trí vende në Pult, por pa dyshim se do të kallëxohet së paku në te tanë Dukagjinin, mbasi të gjitha prrallat të thuesh, kallxohen njinji nder të gjitha ato male.
Përralla është si më poshtë.
___________________________
Nji nier shkoi për nji herë me dritë në bjeshkë me çà do drrasa për me goditë nji djep, pse së shoqes ishte me t’i falmit Zot’ yn nji fmí. Në sa ishte ky tuj shkurtu nji mré, po ndien nji orë ku prej njaj mali po i bâte zâ njaj shoqes së vet.
O lumë, i ka lé njati orligu nji djalë; si thue t’i a njesim êmnin?
Lé, moj dritë, – pergjegjë tjetra, – se nuk kam nge me çâ kryet per sa nierz lejn!
Po ajo qi lshoi zânin së parit nuk e la me aq, por i bzâni edhé dy a trí herë, e atbotë kjo e merzitun i
pergjegji:
Vraftë t’àn e mârrët t’âmën!
Ky nier e ndiu namen e orës, n’e parë, u pre, por mandej s’i vû aq vesh atyne fjalve e vijoi punen e
vet.
Mbasi goditi djepin, e çoi fíll e te shpia, kû gjet fmin e lém, të cilin e àma e vendoi mejherë në djep e i vûni gjerdanin (nji farë kolanet) në qafë për shéj.
Porsa u rrit pakes fmija, i ati, tuj mos mujtë me hjekë mendjet namen qi i kishte lshue ora fmís u muer vesht me të shoqen e sajoi me e shporrë; prandej goditi nji arkë e shtini mbrendë e shkoi e e qiti në dét. Tallazet e detit e mueren me veti e e çuen larg e larg e e qiten dikûr në breg; kû premtoi Zot’ ynë që nji dhí të vîte per ditë e ta lête me e ndergue. Nji ditë prej ditësh tuj kalue nji shtegtar aty pari ndeshi në fmí, e tuj i u dhimbtë e mori me veti e e çoi te shpija, e aty e mbajti si rob të vetin. Si u bâ ky nji farë tarabecit, i ra n’ér se ishte bír mbretit, prandej nuk ndigioi me ndêje mâ aty te bâmirsi i vet, por shkoi tuj kerkue dhé palé a di t’i bijte n’ér se i çë mbretit ishte bíre ashtû me kërthye e me jetue ngjat babës së vet.
I kishin kalue do vjet të mirë këtij tuj kërkue dhén, kúr e qet puna me zazetë në nji vend kû populli po ankote fort per mretin e vet. Mbasi e dijte ky vetin per fort të zotin, u bâ me partin kundershtare t’atij mbreti, me mende me mujtë ai me dorë të vet me e shporrë atê kso jete e me i marr kâmen.
Në sa ky po shkote dita me ditë tuj blue në mend se si me mujt me e çue në vend dishirin e vet, po ndéshë pa pritë pa kujtue, pak jashta gjytetit, në trí koçija (karroca), e mbasi do vetë i kallxuen me shêj se në cilën ishte mbreti, ky u avit kinsé po kam dishka me i thânë, e porsa e gjet ngjet tij t’ia mshoi në topuz e e mbyti; e me aty hypi në koçí e t’u dha kualve skatrash e hîni në gjytet. Populli, mârrë vesht punen gjithsesi, e zgjodhi per mbret, e i dha per grue, mbasi pelqyen shoqisho’in, mbretneshen e metne pa fat.
Pa u mbushë vjeta u fali Zot’ynë këtyne nji djalë, e u dukshin të dy të lum, por paten nji provë per tê cilen u bân shum dyshim: – burrit i ipej, kurdo flitëte me të shoqen me e thirrë nanë, e asajë i ipej me i thanë burrit bír. – Per me mujtë me râ në tê se çë kobi do t’ishte ajo punë, qi s’mujshin me u qortue kurr, sado qi i a vêshin menden; çuen e pveten nji shortare. Kjo u përgjegji se kishte të tana gjasët so do t’ishin gjak e gjíni ndër shej vedi. Mbas fjalës së shortares u vûn këta nji ditë e folen giatë e giatë mbî të gjith jeten e vet, e sidomos mbasi burri i diftoi së shoqes gjerdanin qi ia kishte pasë vû në fyt e âma per shêj qysh së vogli, u kujtuen se ata ishin pernjimend nanë e bír, e se ai kishte pasë mbytë, pa dijtë, t’an, prandej prej disprimit burri i nguli në zêmer thiken së parit të shoqes mandej të birit, e së mbrami edhe vedit. Grueja tuj dhanë shpirt i këndoi të birit tuj dekë: – Nina – nana bir!
__________________________
Në pamundësi për të pasur në dorë verdiktin origjinal të numrit të revistës nga ku është marrë punimi, ju kërkoj
ndjesë në rast të ndonjë gabimi në traskriptimin e faqes respektive e cila nuk është në cilësinë më të mirë të mundshme.
I biri t’ëm bir, – I biri s’ême ré; – S’ate vjeherr i ke lè! E tuj lshue syt per rreth, pau, se shpija po
rrënohej e po i xête mbrendë.
Ât Marini në po të njëjtin shkrim shprehet se në malet ku ai kishte shëtitur ekzistonin edhe raste të tjerë, të ngjashëm me atë që ai tregon. Në shpjegimin e këngës që i këndon e ëma djalit ai thotë:
Kjo eju po më qet nder mend nji ojn tjeter qi kam ndi në Zadrimë, e âsht kështû. – Nji grue ndeshi në
nji shoqe të veten qi kishte nji fmí në grykë, të cilen e përshëndeti: – Marshallà, moj nuse, djali! – Syt
të lumshin, nuk âsht i êmi, – përgjegji ajo – por âsht i birit t’êm bír – e vllai i t’êm shoq. Kjo do të thotë se ajo është martuar me vëllanë e nipit. Ka dy mundësi. Ose gruaja me të cilën i biri ka bërë fëmijën që gruaja ka në grykë ka pasur edhe martesë tjetër duke lindur të shoqin e gruas me fëmijë në grykë, ose gruaja me fëmijë në grykë është martuar me nipin e vet.
Pas kësaj historie Ât Marini tregon edhe një tjetër: Në bajrakë të Pukës kallxojnë nji ojn tjetër. – Nji barí tuj u príj dhenve, pau tuj pushue nji burrë e nji grue e i përshëndeti: – Mirë se rrini burrë e grue! – Grueja i përgjegji: – Nuk jem burrë e grue, por e âma e këtij trimi âsht vjehrra e nanës s’ême. Duke qenë se nëna e burrit është vjehrra e nënës së gruas do të thotë se nëna e gruas është martuar me burrin në fjalë. Edhe në këtë rast ka dy mundësi: Ose burri është babai i vajzës, ose burri është njerku i vajzës. Por në atë kohë dhe në atë vend që vajza të dilte shëtitje me një burrë, qoftë i ati, njerku apo kushdo përveç të shoqit, nuk ishte diçka normale2 kështu që edhe në këtë rast lindin dyshime të llojit: mos ndoshta vajza është e martuar me të atin, ose me njerkun? Po përse e mohon ajo? Ndoshta ka turp. Ose ndoshta është një gojëdhënë e cila ka ndryshuar me kalimin e kohës duke pësuar ndryshime rrënjësore aq sa mund t’i kenë humbur edhe kuptimin.
Ât Marini duke shkruar çfarë kishte dëgjuar bën një paralelizëm me një prej miteve greke. Ai vetë në fund të faqes së parë tregon se tregimi i tij përkonte me një tjetër të mitologjisë greke.
Kallximi përkon shqimir me at të mitologís greke qi si dihet âsht kështû.
Laji, sternipi i Kadnit, mbretit të Tebës kishte ndie prej orakullit se kishte per t’u mbytun prej të birit, i cili kishte për të mârrë mandej per gru t’âmen e vet. Per me bâ qi mos t’u vertetote fjala e orakullit, Laji bâni me lidhë e me shporue kamët e të birit qi kishte pasë më Gjakostën, e mandej bâni me e tretë. Robi qi do të çote në vend urdhnin, ia dha djalin njaj bariu, e ky Polibit, mbretit të Korintit i cili nuk kishte fmí. Per shkak të kamve t’éjuna, fmiut iu njit êmni Edip. Si u rrit ky, mârrë vesht se nuk ishte i biri i Polibit, veti orakullin se çë gjetit ishte, e pat të gjegjun se kishte për të mbytë t’àn e mârrë t’amen. Per mos me rrezikue me bâ at faqe të zezë sajoi mos me këthye në Korintë, por me shku në Tebë. Tuj udhtue ndeshi në babën e vet, Lajin, qi nuk e njifte, qerri i të cilit ishte i prîmun prej njaj kasneci. Tuj dashtë ky me ngushtue Edipin __________________________
Konkluzion i arritur nga leximi i veprës “Zakone e Doke Shqiptare”, veçanërisht nga Kreu VII, pika 7 “Grueja në mende
të Dukagjinsit” e Ât Donat Kurtit, O.F.M., Botime Françeskane, Shkodër 2010.
me shmangë rrugën, u ngreh shamata e cila mbaroi me mbytje t’et për dorë të birit, qi nuk e njifte. Mbrrijtë në Tebë, Edipi pshtoi gjytetin prej shum të zezave, e në shpërblim pat me mârrë për grue mbretneshen e vejë
ase nanen e vet. Kur mâ vonë rà murtaja në Tebe, e kje lypë ndihmë prej orakullit të Delfit, ky dishmoi se ishte nevoja, per pshtim të popullit, me ndishkue at qi kishte pasë mbytë Lajin. Shqertimi qiti në shesh se ishte kênë Edipi; Gjokastra prej disprimit u vierr, Edipi i xori syt vedit.
Shpjegimi që Ât Marini bën për “Edipi Mbret” është i mjaftueshëm sa për të kuptuar se ekziston një ndërlidhje ndërmjet historisë që ai ka dëgjuar dhe një miti grek të kthyer në tragjedi nga Sofokliu. Për këtë arsye po paraqes më poshtë mitin e plotë3:
Laji, mbreti i Tebës, ka për grua Jokastën. Të dy jetojnë të lumtur, por nuk kanë fëmijë. Laji shkon në Delf, pranë orakullit, me shpresë se do të gjejë një zgjidhje për këtë çështje. Por në vend të një këshille, ai merr një paralajmërim: do të vritet nga djali që do të ketë me Jokastën. Laji vendos të largohet nga e shoqja, por një ditë, pasi kishte pirë shumë, kalon natën me të dhe Jokastra lind një djalë. Mbreti ia rrëmben nga duart fëmijën mendeshës dhe, me anën e një skllavi, e çon në malin Citeron, ku e var nga këmbët në një pemë të madhe. Një bariu i vjen keq për fëmijën fatkeq dhe i kërkon një bariu tjetër, në shërbim të mbretit të Korintit, ta marrë me vete. Për shkak të këmbëve të enjtura, bariu e quan fëmijën Edip, që në greqisht ka kuptimin “çalamani”. Ai shkon sëbashku me të te mbreti Polib dhe te gruaja e tij, Meriopi. Çifti, meqë nuk kishte fëmijë vendosi ta rriste Edipin e vogël.
Ai u bë një djalosh i pashëm dhe arriti t’i kalonte shokët e tij në të gjitha sportet, pavarësisht këmbëve të shtrembra. Por kjo nuk i pengon shokët e tij ta tallnin dhe vetëm kur mbushi tetëmbëdhjetë vjeç e kuptoi arsyen e shakave të tyre: ai nuk ishte djali i Polibit dhe Meriopit. Edipi humb qetësinë dhe kur sheh se nëna që e ka birësuar u bën bisht pyetjeve, niset për në Delf. Atje, orakulli i thotë se nuk duhej të kthehej në atdheun e tij, ngaqë do të vriste të atin dhe do të martohej me të ëmën. I llahtarisur, Edipi betohet se nuk do të shkelë kurrë në Korint, ku mendonte se ka lindur dhe merr drejtimin e kundërt.
Siç e do fati, ai është pranë Tebës, kur, rrugës, një burrë që po ngiste qerren, i bën shenjë t’i japë një të shtyrë asaj. Por ai, krenar, bir mbreti, nuk bindet menjëherë dhe burri i jep një të goditur me shkop, çka e acaron Edipin. I tërbuar nga inati, godet të zotin e qerres dhe udhëtarin fisnik që rrinte ulur në të; shërbëtori që ndiqte pas të zotin ia mbath me vrap dhe kthehet në Tebë për të treguar se mbreti Laji u vra nga një i panjohur… Pra, ai që po udhëtonte me qerre ishte babai i vërtetë i Edipit.
Me të mbërritur në Tebë, Edipi e gjen qytetin tepër të tronditur: majë mureve të qytetit qëndron Sfinksi, përbindëshi përrallor me trup luani dhe kokë gruaje. Çdo kalimtari ai i thotë një enigmë dhe përlan këdo që nuk di ta zgjidhë. Ja pyetja e tij: “Ç’kafshë ka katër këmbë në mëngjes, dy në mesditë dhe tri në mbrëmje?” Askush nuk e gjen përgjigjen dhe njëri pas tjetrit tebianët po përlaheshin nga Sfinksi. Edhe lajmi i vdekjes së Lait nuk ngre në këmbë aq njerëz sa ç’ngre inati i Sfinksit. Kreoni, vëllai i Jokastës që zëvendëson mbretin e vdekur, nuk sheh zgjidhje tjetër veçse t’i japë shpërblimin më të madh atij që do të çlironte qytetin nga një e keqe e tillë: dorën e mbretëreshës së ve, Jokastës dhe përmes kësaj, detyrën e mbretit.
Edipi, pa iu dridhur qerpiku, shkon të takojë Sfinksin dhe i përgjigjet pyetjes së tij: “Është njeriu që ecën në mëngjes me katër këmbë, me dy në mesditë dhe me tri në mbrëmje. Në mëngjes, bebja bën përpara me katër këmbë; në kulmin e jetës na mjaftojnë dy këmbë; dhe kur vjen pleqëria është i domosdoshëm shkopi.” I tërbuar nga humbja, Sfinksi hidhet nga muri dhe vdes.
Kështu Edipi u martua me të ëmën dhe zuri vendin e babait në fronin e Tebës. Ai e qeveriste qytetin me shumë zgjuarsi dhe u bë i dashur për banorët. Jokastra i dha dy djem, Eteoklin dhe Polinikun, si dhe dy vajza, Antigonën dhe Ismenën.
Megjithatë, ajo që bëri, edhe pa e ditur, nuk mund të mbetej e pandëshkuar. Pas disa vitesh,
qyteti u rrënua nga një epidemi murtaje dhe gratë nuk mund të lindnin fëmijë. Mbreti duhej të gjente
shkakun e zemërimit të perëndive dhe t’i kënaqte ato.
__________________________
Marrë nga “Mitet më të Famshme të Lashtësisë”, përkthyer nga Nasi Lera, Botime MAX, fq. 194-201
Edipi ndjek këshillën e kunatit, Kreonit dhe shkon të këshillohet me orakullin e Delfit. Apoloni i përgjigjet se epidemia do të zhduket sapo të ndëshkohet vrasësi i mbretit Laji, domethënë sapo vrasësi, që jeton qetësisht në Tebë, të dëbohet. Me qëllim që të gjejë fajtorin, hetimin e kryen vetë mbreti. Ai thërret hyjninë e vjetër, Tiresiun; ai duket se di diçka, por nuk pranon të flasë. Përballë kërcënimeve të Edipit, ai zbulon të vërtetën e tmerrshme: ai, Edipi, qe vrasësi i babait dhe kishte bërë incest me nënën. Sigurisht, mbreti nuk mund ta besojë një gjë të tillë. Me kaq, ai zbulon një përbetim, fijet e të cilit i luan Kreonti. Përfaqësuesit e popullit përpiqen, pa sukses, të shërbejnë si ndërmjetës midis mbretit dhe Kreonit. Vjen Jokastra, por ajo nuk mund ta kuptojë një të vërtetë të tillë. Djali i saj kishte vdekur kur ishte fëmijë, pra ajo nuk mund të jetë nëna e Edipit, që veç kësaj, kishte vrarë edhe vetë babanë e tij!
Por në skenë hyn një personazh tjetër, një lajmëtar nga Korinti, që vjen dhe i jep Edipit lajmin e vdekjes së babait të tij të hamendësuar, Polibit. Korinti kërkonte kthimin e tij për ta vënë në fronin mbretëror. Fati e do që lajmëtari të jetë bariu plak që kishte gjetur Edipin e vogël dhe e kishte çuar te Polibi dhe Meropi. Tanimë Edipi e di ç’ka ndodhur, por vazhdon procesin që kishte vënë në lëvizje. Si dëshmi të fundit do të dëgjojë bariun e Lajit, që duhej ta vriste, por që i kishte shpëtuar jetën. Ky i fundit vetëm vërtetoi edhe një herë të vërtetën e hidhur.
Para se të thotë fjalën e fundit të hetimit, Jokastra kthehet në pallat dhe var veten. Pas pak arrin Edipi, që zgjidh nënën dhe gruan e tij dhe shpon sytë me kapësen që mbante rrobat e saj.
Tani le të bëjmë një krahasim mes personazheve kryesore të “Edipit” dhe personazheve të përrallës “Nama e Orës”.
Jakostra (Gjakostra) na shfaqet si një grua e gatshme të bindet, por edhe e gatshme të bëjë gjithçka për dashurinë dhe më pas për vendin. Fakti që ajo është dakord të ngjizë një fëmijë me bashkëshortin që i largohet gjithnjë e më tepër, do të thotë se dashuria del mbi krenarinë e saj. Më pas pranimi për të vrarë fëmijën sepse do t’a përndiqte një fat i turpshëm për të dhe vrasës për të shoqin, i jep asaj karakterin e të bindurës ndaj fatit. Më pas ajo vendos t’i bindet të vëllait për ta martuar me atë që do të shpëtonte qytetin nga Sfiknsi dhe kjo pranon pa e ditur se me kë. Ndonëse bashkëshorti i ri tanimë pasi ajo kishte mbetur e ve ishte shumë më i vogël në moshë se ajo (i biri), Jakostra vendos t’i bindet vendimit të të vëllait dhe e merr për burrë Edipin, madje duke i dhënë edhe katër fëmijë. Në fund, fakti që akoma pa u mbyllur hetimi ajo vetëvritet do të thotë se gjithë ai nënshtrim ndaj fatit të saj e kishte bërë të paqëndrueshme ndaj rezultateve që ai fat i solli.
Thuajse e njëjtë na shfaqet edhe nëna e Djali te përralla e Ât Marinit. Edhe ajo, e frikësuar nga fati që Orët i kishin caktuar, bie dakord me të shoqin për të larguar Djalin e tyre të vetëm, duke e kthyer jetën e saj në një marionetë të cilës Orët ia kishin fijet në dorë. Njëlloj edhe ajo shfaqet e bindur duke rënë dakord me rregullin që ajo duhej të martohej me mbretin e ri, pa pasur parasysh asnjë tipar apo aftësi të tijën. Ndryshe nga Jakostra që sapo vërteton thëniet e Tiresiut vetëvritet, te përralla nëna nuk e ka gjithë atë forcë dhe e lë ekzekutimin në dorë të të Birit. Madje teksa ajo po jep shpirt nuk rri e heshtur, por i këndon të Birit një ninullë duke e dërguar në gjumin e përjetësisë.
Laji tek “Edipi” shfaqet si një njeri ambicioz dhe egoist. Duhe dëgjuar fjalët e orakullit është i gatshëm të largohet nga gruaja e tij me të cilën jetonte i lumtur, vetëm për t’iu shmangur fatit tragjik. Por e gjithë kjo vendosmëri egoiste bie poshtë kur ai një natë shkon i dehur dhe ngjiz Edipin. Duke e larguar të voglin nga gjiri i mendeshës drejt vdekjes akoma pa e parë e ëma vazhdon të tregojë vendosmërinë për t’iu kundërvënë fatit. Më pas kur godet me shkop dikë që nuk e kishte takuar asnjëherë më parë vetëm pse nuk e ndihmoi të shtynte karrocën tregon një farë arrogance të theksuar e cila u ndëshkua me vdekje nga dora e të birit.
Ndryshe na shfaqet babai i Djalit te përralla që na tregon Ât Marini. Ai na shfaqet më moskokëçarës ndaj fatit që i caktojnë Orët për të Birin. Ai e do të Birin pavarësisht fatit, kështu që kujdeset për të deri kur ai të rritet sado pak, aq sa të mbijetojë. Ai dëshiron t’i shmanget fatit, jo ta shpërbëjë atë. Ai nuk e vret të Birin, por e merr dhe e vendos në një arkë dhe e hedh në det me shpresën se i Biri do të mbijetonte në një vend ku nama e Orës nuk kishte tagër të vepronte. Ai nuk na shfaqet arrogant në vdekjen e tij, pasi vritet tinëzisht nga kundërshtari politik, i cili realisht ishte i Biri. Ndonëse nuk na shfaqet ndonjë administrues i mirë i qeverisë për të cilin kishin të gjithë ankesa, ai në vetvete nuk duket një njeri i keq. Fakti që ai, ndonëse ishte mbret shkon dhe çan dru në pyll për të ndërtuar djepin e fëmijës që kishte, e bën shumë më të thjeshtë si person në krahasim me Lajin.
Edipi, si personazh kryesor na shfaqet në kompleks si një njeri i vendosur. Është i gatshëm që të mos e ulë në asnjë çast krenarinë e tij, pasi në fund të fundit është një djalë mbreti (ndonëse i adoptuar). Shfaqet një njeri inteligjent, madje më inteligjenti, i cili arrin të zgjidhë enigmën më të madhe, atë të Sfiksit4. Duke u martuar me një grua shumë më të vjetër se veten e cila ishte si çmim së bashku me mbretërinë shfaqet i gatshëm të bëjë gjithçka për të drejtuar tanimë mbretërinë që kishte fituar. Fakti që nuk beson hyjninë e vjetër Tiresiun dhe nuk bindet nga asnjë fakt se ka vrarë të atin e bën atë të fortë dhe të pabindur ndaj fatit. Kjo pabindje vazhdon kur ai nuk vetëvritet, siç bën Jakostra, por i nxjerr sytë vetes dhe jeton i fshehur botës së bashku me të bijën.
Ndryshe shfaqet Djali te përralla që na tregon Ât Marini. Ai na shfaqet ambicioz për të marrë pushtetin dhe sapo gjen mundësinë vret mbretin duke i zënë vendin. Ambicia e tij e shtyn që të martohet edhe me një grua shumë më të madhe se ai në moshë vetëm e vetëm për tu bërë mbret. Në fund, kur e kupton gabimin e bërë dhe fatin e tij, ai vret në fillim të ëmën, pastaj të birin e në fund veten, duke treguar një mosbesim ndaj gjithkujt, madje edhe ndaj nënës dhe gruas së tij.
Po kaq të rëndësishëm sa janë personazhet kryesorë, janë edhe personazhet dytësorë apo veprimet e kryera respektivisht në secilën histori. Për shembull sikur të mos i ishte shporuar këmba Edipit, ose sikur të mos i ishte vendosur gjerdani Djalit nga e ëma, do të ishte shumë i vështirë identifikimi se bëhet fjalë pikërisht për rastet respektive. Nuk munde të bëjmë një paralelizëm mes Orës dhe orakullit të Deflit, sepse Ora cakton fatin, ndërsa orakulli i Delfit tregon fatin e paracaktuar nga të tjerë. Edhe fakti që Edipi ishte rritur nga një familje mbretërore, ndërsa Djali nga një bamirës i thjeshtë tregon shumë për karakterin e secilit. Edipi, si dikush i rritur si djalë mbreti, nuk mund të ulte krenarinë e vet që të shtynte karrocën ku gjendej zotëria që vret, ndërsa Djali i rritur si djalë në familjen e një shtegtari, kishte ambicje për t’u
bërë dikush më i zoti se rritësi i vet, ambicje, e cila i shtohet kur merr vesh edhe se biri i kujt është. Edhe mënyra se si merret vesh fati i tyre është e ndryshme. Edipi ndëshkohet nga Perënditë të cilët i kishin caktuar fatin, ndërsa Djalit i ndërhyjnë Orët, të cilat ia kishin caktuar fatin, duke u ngatërruar fjalët5.
__________________________
Sfinksi, i cili përmendet në mitin “Edipi” është një personazh i mitologjisë greke, por i cili gjendet edhe në mitologjinë egjiptiane. Sfinksi është më i lashtë se vetë mitologjia helene. Paraqitja e një qenieje me kokë njeriu dhe trup luani kaloi nga Egjipti drejt Lindjes, ku atij i shtuan krahë në shekullin VIII ose VII para Krishtit (“Mitet më të Famshme të Lashtësisë”, përkthyer nga Nasi Lera, Botime MAX, fq. 196). Për këtë arsye, duke qenë se një personazh i mitit ka lëvizur nga Egjipti drejt Lindjes duke pësuar ndryshime, lindin dyshime se mos ndoshta edhe miti ka pësuar një lëvizje.
Ka shumë raste të dëgjuara në malet e veriut që njerëzve u “ngatërroheshin Orët” duke mos i lejuar të kontrollonin fjaët apo veprimet e tyre.

Anita Zela Varosi : Hijet kane frikë të rrinë vetëm

Në lokal kishte ca më tepër burra se zakonisht për shkak të ndeshjes. Danieli erdhi kur të gjithë ishim kthyer nga televizori. Gotat përsëritën njëra -tjetrën, ndonjëherë bisedat u kthyen në britma nxitjesh ose sharjesh për lojtarë të ndryshëm, por asnjëherë për gol. Pas pjesës së parë Danieli u ngrit vërtet, unë u mëdysha ta shoh apo jo dhe të dytën por ai ma bëri me kokë dhe u çova. Jashtë të grinte një erë e acartë dhe e ndjeva menjëherë se alkooli ma kishte turbulluar mendjen.
– Çfarë ke ti? – e pyeta Danielin.
– Asgjë nuk kam, por s’desha të rrish aty e të dehesh, shko në shtëpi tani.
– A ç’më çan kokën, – ia ktheva, edhe pse e dija që shqetësohej për mua.
– Hajde se po të përcjell, – tha duke më futur krahun.
Rrugës drejt shtëpisë time, sado që nuk e dhashë veten, më preku kujdesi i tij, por s’e vrava mendjen për shkakun pse po sillej ashtu. Ai diçka shkroi në tel duke u ruajtur nga unë para pallatit tim dhe dëgjova dhe se i erdhi një mesazh, që e lexoi fshehurazi.
– Me kë shkruan? – e pyeta.
– Ç’të duhet ty? Hajde ik tani, natën!
Iku duke buzëqeshur. Nëpër shkallët e pallatit asgjë s’pipëtinte dhe madje as drita nuk ishte ndezur. Unë jetoja në katin e fundit dhe nga katër apartamentet aty vetëm dy banoheshin. Nuk e ndeza dritën, por në fund të korridorit ku ishte dera ime, dallova një hije. U afrova ngadalë. Zemra po më dilte vendit. Nuk fola, hapa derën dhe ndeza dritat. U mbështeta aty me krahët e kryqëzuar. Edhe ajo u mbështet në kornizën jashtë saj dhe priti. Ngadale e tërhoqa duke e përqafuar. Derën e shtyva me këmbë dhe e mbajta mes krahëve pa folur. Më kishte pritur dhe ishte bërë akull e ftohtë.
– Ah Daniel! – psherëtiva.
Parfumi i saj me turbulloi më keq. I përkëdhela gjatë shpinën e dobët dhe nuk e di pse doja të qaja. Pas disa çastesh e mora për dore dhe e futa në kuzhinë. U ul pa folur asnjë gjysmë fjale. Vura çajnikun me ujë në zjarr dhe mbështetur mbas banakut të aneksit as unë s’dija ç’të thosha. Kur çajniku filloi të fërshëllente futa në të një dorë çaj mali dhe nxora dy filxhanë nga rafti. Natalia ishte ngritur në këmbë dhe po hiqte pardesynë. Nën të kishte një fustan të zi të lidhur me një rrip të gjerë në bel. Përfytyrova se nuk duhej të ishte më i gjerë se pëllëmba ime beli i saj. Doja ta puthja dhe të mos e lëshoja më, por këmbët nuk më bënin t’i afrohesha. Vura mbi tryezë sheqerin dhe filxhanët dhe u arratisa në banjë. Nga pasqyra dukesha për faqe të zezë. Rrobat i hoqa me rrëmbim, hapa ujin dhe hyra në dush për rreth tri sekonda duke larë njëkohësisht edhe dhëmbët pastaj u kujtova se s’kisha marrë asgjë për të veshur, u mbështolla me peshqirin e madh dhe vrapova për në dhomë. Isha me fat që korridori mes banjës dhe dhomës nuk duket që nga kuzhina. Vesha me të shpejtë një pulovër dhe një palë xhinse, të parat që më kapi dora dhe u shfaqa në derën e kuzhinës, i pastër si vesa e mëngjesit. Natalia qëndronte përpara bibliotekës me filxhanin e çajit në dorë. Nuk u kthye as kur dëgjoi kolltukun ku u ula unë.
– Ke shumë libra,- më tha.
– Janë shoqëri e mirë për të vetmuarit.
– Janë shoqëri e mirë për këdo. I ke lexuar të gjithë?
– Disa më shumë se një herë.
– Të njëjtën gjë bëj dhe unë, libra që më kanë pëlqyer shumë i lexoj përsëri pas disa kohësh, kur s’kam asgjë të re për të lexuar.
– Hajde këtu,- i thashë. U kthye por nuk lëvizi nga vendi.
– Hajde, – ngula këmbë.
U afrua ngadalë dhe më qëndroi përballë. E kapa me të dyja duart për beli dhe e afrova mes këmbëve të mia. Mbështeta ballin mbi rripin e lëkurës mbi bark dhe për herë të parë pas shumë vitesh isha, isha….. nuk e di, i plotë, në paqe, nuk kishte asgjë që më shqetësonte, nuk kisha asnjë luftë për të bërë, nuk kisha asnjë peng për të falur, nuk kisha asnjë detyrim për të shlyer… Nuk isha më vetëm. Pas disa çastesh ajo m’i largoi duart dhe u ul në gjunjë përballë meje. Përpara se ta kuptoja, m’i vuri të dyja pëllëmbët e ftohta në faqe dhe më puthi me gojën e saj zjarr. Gjithçka deri në majën e gishtit, mu drodh…
Në orën pesë të mëngjesit stomaku po më mbyste me një dhimbje të thatë. Natalia nuk ishte. U ngrita ngadalë, nxora nga frigoriferi kartonin e qumështit dhe piva pa e kthyer në gotë. Nuk më flihej më. Mbi tavolinën e kuzhinës filxhanët ishin akoma të pambaruar. Ajo ishte larguar natën siç kishte ardhur. Tani vërtet që isha vetëm. Madje më shumë se më parë. Një burrë e ndjen më shumë vetminë mëngjeseve. Ndoshta gjatë ditës edhe kujtohet ndonjëherë, edhe mbrëmjeve ndoshta, por gjithmonë e gjen një shok për të pirë një gotë, ose një libër për të lexuar, ose një ndeshje për të parë…por mëngjeseve të gjithë duan të mbështillen rreth shpinës së ngrohtë të një gruaje që të mund të fillojnë përsëri të çlodhur një ditë tjetër të trazuar….. U ula dhe vështrova filxhanët, prova e vetme se ajo kishte qenë aty. Sikur të mos ishin ndoshta, do të mendoja se kisha parë ëndërr. Por ajo kishte qenë. Akoma më sillej në kokë çdo lëvizje, çdo qëndrim e fjalë që kishte thënë që kur e njihja….duke më parë në sy, më kishte treguar për meshkujt e tjerë të jetës së saj pas pritjes sime si adoleshent i paduruar për atë kafe, duke më parë në sy më kishte puthur e ulur në gjunjë para meje, më kishte përkëdhelur, më kishte thënë “zemër” ndërsa rënkonte nën trupin tim (kujtimi më përndiste akoma) dhe kishte ikur përpara se të zgjohesha…isha i hutuar në vend që të isha i lumtur. Kërkova telefonin. Ishte i fikur, e vura në prizë e ndërkohë që kujtoja me detaje gjithçka që kishte ndodhur një natë më parë, fillova të sistemoj nëpër shtëpi. Hoqa e lava filxhanët, pastrova sobën, banakun e një mijë gjëra të vogla të shtëpisë, pastaj u ula te telefoni. Kisha disa thirrje të humbura, por ishin të një nate më parë. Duhej të flisja me Natalinë, duhej të uleshim për të folur, por… ndoshta nuk donte të fliste më, ndoshta kishte ardhur thjesht se kishte pasur nevojë për t’u ndierë e dëshiruar, por në fakt kishte dikë tjetër që i rrinte në mend… Vetë ma kishte thënë. I shkrova një mesazh: “A dëshiron të të jap një kafe, kam nevojë të flas me ty.” dhe ndalova së marri frymë duke pritur. U përgjigj pas dhjetë minutash që m’u dukën njëqind. “Nuk mundem tani, ndoshta pasdite.”. Nga njëra anë u gëzova që pranoi të takoheshim, sepse kisha pasur një lloj frike se ndoshta s’donte më të më shihte, por dhe u mërzita që do të më duhej të prisja deri atëherë.
(Fragment nga romani me të njëjtin titull, botimet “Dudaj”)

GABRIEL GARCIA MARQUEZ : Vdekje që vazhdon përtej dashurisë

Senatorit Onesimo Sançes i mungonin edhe gjashtë muaj e njëmbëdhjetë ditë për të vdekur kur e gjeti gruan e jetës së tij. E njohu këtë femër në Trëndafilishta e Mëkëmbësit të Mbretit, një katund koti, i cili natën shërbente si mol i fshehtë për anijet e detit të hapur të kontrabandistëve dhe, përkundrazi, në dritën e diellit dukej si qoshku më i pavlerë i shkretëtirës, përballë një deti të padobishëm e pa përudhje; një vend aq i veçuar nga bota sa nuk të shkonte në mendje se atje mund të jetonte ndonjë rob i zoti për të ndryshuar fatin e dikujt. Madje, edhe emri i tij dukej si një shaka, pasi të vetmin trëndafil, që u pa në atë katund, e çoi vetë senatori Onesimo Sançes, pikërisht atë mbrëmje që njohu Laura Farinjën.
Qe një ndalesë e pashmangshme gjatë fushatës elektorale të çdo katër viteve. Në mëngjes kishin mbërritur furgonët e komedianëve ambulantë. Pastaj erdhën kamionët me indianë të paguar që i shpinin nëpër fshatra për të mbushur sheshet e veprimtarive publike. Pak përpara orës njëmbëdhjetë, me muzikë e fishekzjarrë dhe me truprojat e shoqërimit, mbërriti automobili ministror me një ngjyrë të freskët luleshtrydheje. Senatori Onesimo Sançes, i qetë dhe i përjetshëm brenda veturës me ajër të kondicionuar, menjëherë sa i hapën derën u rrëqeth nga një afsh përvëlues, këmisha prej mëndafshi natyral iu lag e në të i mbeti një njollë supe mavi dhe sikur u ndie shumë vite më plak e më i vetmuar se kurrë. Në të vërtetë, sa kishte mbushur 42 vjeç, ishte diplomuar me titullin e inxhinierit të metalurgjisë në Universitetin e Gotingut dhe ishte një lexues ngulmues, edhe pse jo shumë i suksesshëm, i klasikëve latinë të përkthyer keq. Ishte i martuar me një gjermane rrëzëlluese, me të cilën kishte pesë fëmijë. Në shtëpinë e tij të gjithë qenë të lumtur, por ai kishte qenë më i lumtur nga të gjithë deri para tre muajve, kur mori vesh se, përfundimisht, do të vdiste në Kërshëndellat e ardhshme.
Ndërkohë që po përfundonin përgatitjet e manifestimit publik, senatori qëndroi e u çlodh ndonjë orë në shtëpinë që i kishin rezervuar për këtë gjë. Para se të shtrihej, vendosi në ujë të pijshëm një trëndafil natyral me rrënjë, që e kishte mbajtur me kujdes përmes shkretëtirës, hëngri për drekë ushqimin dietë me drithëra që e kishte marrë me vete për t’iu shmangur mishit të cjapit të fërguar që e priste më vonë, pastaj kapërdiu hapet analgjetike, para kohës së duhur, në mënyrë që të parandalonte dhimbjet. Mu pranë shtratit të varur, vendosi ventilatorin elektrik dhe trëndafilin për t’i bërë hije, u shtri lakuriq për pesëmbëdhjetë minuta, bëri ç’është e mundur të çlodhej mendërisht e të flinte, duke mos menduar aspak për vdekjen që e priste. Përveç mjekëve askush nuk e dinte se ishte i dënuar me një fund të prerë, sepse kishte vendosur ta vuante në vetmi të fshehtën e tij, duke vazhduar jetën e zakonshme, jo për krenari po për nder.
E ndjeu veten të zotëruar plotësisht prej vullnetit të vet, kur doli përpara publikut në orën tre të pasdites; me një palë pantallona pëlhurë liri të ashpër, me një këmishë me lule ndihej vërtet i çlodhur e i pastër dhe me shpirtin plot gëzim e të çliruar nga dhimbjet prej hapjeve që mori. Megjithatë, brengosja e vdekjes ishte shumë më e rëndë nga ç’e pandehte, sepse, me t’u ngjitur në tribunë, ndjeu një përçmim të çuditshëm për ata që përpiqeshin t’i shtrëngonin dorën dhe nuk i erdhi aspak keq, si dikur, për varganin e indianëve të zbathur, të cilët mezi i duronin shpimet e kripës së gurit në sheshin e vogël e të shkretuar. Me një shenjë me duar, gati tërë inat, bëri të reshtin duartrokitjet dhe nisi të flasë, pa gjeste, me sytë e ngulur mbi detin që po rënkonte nga vapa. Zëri i tij i shtruar e i thellë ngjante me ujin që rri, por fjalimi i mësuar përmendsh e i përsëritur kushedi sa herë, as që kishte të bënte me të vërtetën, por me një sentencë fataliste kundërshtimi, marrë nga libri i katërt i kujtimeve të Mark Aurelit.
– Jemi këtu për të shkatërruar natyrën, – ia nisi, në kundërshtim me gjitha bindjet. – Tani nuk do të jemi më fëmijët e braktisur të atdheut, nuk do të jemi jetimët e Zotit në mbretërinë e etjes dhe të motit të keq, nuk do të jemi as mërgimtarët e tokës tonë. Do të jemi të tjerë, zonja dhe zotërinj, do të jemi të mëdhenj dhe të lumtur.
Ishin formulat e rrethit të tij. Ndërkohë që ai fliste, ndihmësit e tij hidhnin në ajër tufa me zogj prej letre që, sikur të qenkëshin të gjallë, rrotulloheshin mbi tribunën me dërrasa e shkonin tutje nga deti. Në të njëjtën kohë, disa të tjerë nxirrnin nga furgonët disa pemë teatri me gjethe prej cohe dhe i ngulnin në tokën prej kripe guri, mbrapa turmës. Më në fund, vendosën një fasadë prej kartoni me shtëpi të rreme me tulla të kuqe e me dritare, me të cilën mbuluan kasollet e mjera të jetës reale.
Senatori, për ta zbukuruar fjalimin, futi edhe dy citate në latinisht. Premtoi makina për të derdhur shi, fidanishte portative me kafshë tryeze, vajra lumturie që do të bënin të rriteshin lakrat në atë tokë të shkretë prej kripë guri dhe vile rrushi trinie nëpër dritare. Kur kuptoi se bota e fiksionit mbaroi, bëri shenjë me gisht dhe bërtiti:
– Ja, ashtu do të jemi, zonja dhe zotërinj. Shikoni, atje. Ashtu do të jemi.
Publiku u kthye andej. Një transatlantik prej letre të ngjyer po kalonte pas banesave, dhe ishte më i lartë se shtëpia më e lartë e qytetit të sajuar. Vetë senatori vuri re se, nga përpjekjet për ta montuar e çmontuar dhe për ta çuar nga një vend në tjetrin, edhe fshati i supozuar, prej kartoni, ishte prishur nga moti i keq dhe dukej aq i pistë, i pluhurosur e i trishtuar sa edhe vetë Trëndafilishta e Mëkëmbësit të Mbretit.
Nelson Farinja, për herë të parë gjatë dymbëdhjetë vjetëve, nuk shkoi ta përshëndeste senatorin. E dëgjoi fjalimin e tij nga shtrati i vet, midis mbeturinave të drekës, nën gjethnajën e freskët të një shtëpie prej dërrasash të palatuara, të cilën e kishte ngritur me duart e veta, po me ato duar farmacisti me të cilat pati shqyer gruan e parë. Ishte arratisur nga burgu i Kajenës dhe pat ardhur në Trëndafilishta e Mëkëmbësit të Mbretit në një anije të ngarkuar me papagaj të pafajshëm shumëngjyrësh, bashkë me një zezake të bukur dhe blasfemuese, të cilën e kishte takuar në Paramaribo dhe me të cilën pati një vajzë. Gruaja e dytë vdiq nga një vdekje natyrale pak muaj pas lindjes, duke mos pasur fatin e gruas së parë, copat e së cilës ushqyen kopshtin që ajo vetë e kishte selitur me lulelakër, por që më vonë e varrosën të tërën në varrezat lokale, duke i vënë emrin e saj holandez. Vajza, nga e ëma kishte trashëguar ngjyrën e lëkurës dhe trupin e hajthëm, ndërsa sytë e gjelbër dhe të hutuar i kishte nga i ati; pikërisht kjo ishte arsyeja për të thënë se ishte krijesa femërore më e bukur në botë.
Që kur njohu senatorin Onesimo Sançes, gjatë fushatës së parë elektorale, Nelson Farinja i qe lutur ta ndihmonte për të siguruar një kartë të rreme identiteti, në mënyrë që t’i shpëtonte drejtësisë. Senatori, i sjellshëm por i vendosur, nuk kishte pranuar ta ndihmonte. Nelson Farinja, për vite të tëra, nuk hoqi dorë nga kërkesa e tij. Ai, sa herë i jepej rasti, ia bënte kërkesën në një mënyrë tjetër. Ama, përherë kishte marrë të njëjtën përgjigje. Kjo ishte arsyeja që kësaj radhe ai qëndroi shtrirë në shtratin e tij të varur, i dënuar të kalbej për së gjalli në atë strofkë piratësh. Kur dëgjoi duartrokitjet e fundit ngiti kokën dhe përmbi hunjtë e gardhit pa anën e prapme të farsës: pajandrat e godinave, armaturat e pemëve, prestidigjitatorët e fshehur që shtynin transatlantikun. Pështyti me inat.
– Merde, – tha – c’est le Blacaman de la politique.
Si zakonisht, pas fjalimit senatori bëri një shëtitje nëpër rrugët e katundit, midis muzikës dhe fishekzjarrëve dhe i rrethuar nga vendasit që i flisnin për hallet e tyre. Senatori i dëgjonte gjithë mirësjellje dhe përherë gjente një mënyrë për t’i ngushëlluar që të gjithë, pa u bërë ndonjë favor kushedi çfarë. Një grua, te pragu i një banese, midis gjashtë fëmijëve të saj të vegjël, bërtiti aq fort sa zëri i saj doli mbi gjullurdinë dhe shpërthimet e fishekzjarrëve.
– Unë nuk dua ndonjë gjë të madhe, senator, – tha, – vetëm një gomar për të sjellë ujin që nga Pusi i të Varurit.
Senatori vuri re fëmijët e saj kockë e lëkurë e të palarë.
– Ku është burri yt? – e pyeti.
– Shkoi të kërkojë fatin në ishullin Aruba, – u përgjigj gruaja tërë humor, – por gjeti një të huaj nga ato që vënë diamante në dhëmbë.
Përgjigja e saj shkaktoi një shtrëngatë të qeshurash.
– Epo mirë,- vendosi senatori, – do ta kesh gomarin.
Pak më vonë, një nga ndihmësit e tij çoi tek banesa e gruas një gomar ngarkese, në kurrizin e të cilit qe damkosur me bojë të përhershme motoja elektorale që askush të mos e harronte se ishte një dhuratë nga senatori.
Duke ecur më tej, senatori bëri gjeste të tjera bamirësie, madje i dha një lugë një të sëmuri që kishte dalë me gjithë shtrat te dera e banesës për ta parë. Te qoshja e fundit, përmes hunjve të oborrit, pa Nelson Farinjën në shtratin e varur dhe iu duk si i përhimë e i trishtuar, megjithatë e përshëndeti ftohtë:
– Si jeni?
Nelson Farinja u rrotullua në shtratin e varur, pa e prishur terezinë prej vështrimit të tij të ftohtë.
– Moi, vous savez,- tha.
E bija, me të dëgjuar përshëndetjen, doli sakaq në oborr. Kishte veshur një rrobë dhome fshati të zakonshme dhe të vjetruar, kokën e kishte zbukuruar me fjongo me ngjyra dhe fytyrën të lyer për ta mbrojtur nga dielli; ama edhe në atë gjendje shkujdesjeje, do të thoshe se nuk kishte vajzë tjetër më të bukur në botë. Senatori mbeti pa frymë.
– Dreqi ta marrë! – psherëtiti i habitur. – Ç’mrekulli paska bërë Zoti!
Atë natë Nelson Farinja e veshi të bijën me rrobat më të mira dhe e dërgoi te senatori. Dy roje të armatosur me pushkë, që po koteshin prej vapës në shtëpinë bujtëse, e urdhëruan të ulej e të priste në të vetmen karrige që kishte në paradhomë.
Senatori ndodhej në dhomën ngjitur në takim me parinë e Trëndafilishtës së Mëkëmbësit të Mbretit, të cilët i kishte thirrur për t’u zbuluar ca të vërteta që fshiheshin në fjalimet e tij. Ishin aq të ngjashëm me gjithë të tjerët që takonte përherë në fshatrat e shkretëtirës sa vetë senatori u ndie i velur nga e njëjta mbledhje natë për natë. Këmisha i qe bërë ujë nga djersa dhe po përpiqej ta zbërthente e ta hidhte mbi trup në flladin e ngrohët të ventilatorit elektrik që gumëzhinte si ndonjë zekth në përgjumjen e dhomës.
– Ne, sigurisht, nuk hamë zogj prej letre, – tha. – Ju dhe unë e dimë se ditën kur do të ketë pemë dhe lule në këtë nevojtore për cjeptë, ditën kur në puse do të ketë ngjala në vend të krimbave, atë ditë as ju e as unë nuk kemi pse duhemi më këtu. Apo nuk e kam mirë?
Askush nuk u përgjigj. Ndërsa fliste, senatori kishte kapur një fletë kalendari dhe e kishte bërë si një flutur prej letre. Ashtu kot, e vuri atë në rrymën e ajrit që krijonte ventilatori dhe flutura fluturoi sa andej këndej, brenda dhomës, e pastaj doli përmes derës gjysmë të hapur. Senatori vazhdoi të fliste me një siguri të madhe që mbështetej në bashkëpunimin me vdekjen.
– Atëherë, – tha, – nuk kam pse t’jua përsërit atë që tashmë e dini mirë: se rizgjedhja ime është më shumë në interesin tuaj se sa timin, sepse unë kam ardhur deri këtu për ujërat e qelbura dhe mundin e indianëve, kurse ju, përkundrazi, jetoni prej saj.
Laura Farinja pa të dilte flutura prej letre. Vetëm ajo e pa, sepse rojet e paradhomës po dremisnin me pushkët të përqafuara. Pasi bëri disa rrotullame, flutura e madhe prej litografi u çmbështoll plotësisht, u përplas në mur dhe mbeti e ngjitur atje. Laura Farinja u përpoq ta hiqte andej me thonj. Një nga rojet, që u zgjua nga duartrokitjet në dhomën pranë, e vuri re përpjekjen e saj të kotë.
– Nuk mund të shqitet, – tha përgjumësh. – Është e vizatuar në mur.
Laura Farinja u ul përsëri në karrige, ndërkohë që njerëzit filluan të dilnin nga mbledhje. Senatori qëndroi te dera e dhomës me dorën te doreza e derës dhe e pa Laurën vetëm kur paradhoma mbeti bosh.
– Ç’bën këtu?
– C’est de la part de mon père, – tha ajo.
Senatori kuptoi gjithçka. Këqyri rojet e përgjumura, pastaj këqyri Laura Farinjën, bukuria e pagjasë e së cilës ishte më urdhëruese se dhimbja e tij dhe atëherë zgjodhi që vdekja të vendoste për të.
– Hyr, – i tha.
Laura Farinja, e habitur, mbeti te dera e dhomës: mijëra kartëmonedha fluturonin në ajër duke rrahur krahët si flutura. Por senatori fiku ventilatorin dhe kartëmonedhat që mbetën pa ajër ranë e qëndruan mbi sendet e dhomës.
– Siç e shikon, – buzëqeshi, – edhe mutehirat fluturojnë.
Laura Farinja u ul në një bankë shkolle. Kishte një cipë të lëmuar e të tendosur, me të njëjtën ngjyrë dhe të njëjtën dendësi diellore si e naftës bruto, flokët i kishte si jelet e një pele trevjeçare, ndërsa sytë e mëdhenj shkëlqenin më shumë se drita. Senatori ndoqi fillin e vështrimit të saj që, më në fund, ra mbi trëndafilin e fishkur nga kripa e gurit.
– Është një trëndafil, – tha ai.
– Po, – tha ajo me një lloj ndërdymje në fytyrë, – kam parë në Rioaka.
Senatori u ul mbi një shtrat portativ, duke folur për trëndafilat e duke zbërthyer këmishën. Mbi brinjën, ku ai mendonte se ndodhej zemra brenda gjoksit, kishte një tatuazh pirati, një zemër të goditur me shigjetë. E hodhi përtokë këmishën e lagur nga djersa dhe i tha Laura Farinjës ta ndihmonte për të hequr çizmet.
Ajo u ul në gjunjë përpara shtratit portativ. Senatori, i menduar, vazhdoi ta këqyrte dhe, ndërkohë që ajo po i zgjidhte lidhëset, pyeste veten se cili prej të dyve do të ishte fati i keq i atij takimi.
– Je një fëmijë, – i tha.
– Nuk është ashtu, – tha ajo. – Në prill mbush 19 vjeçe.
Senatori u bë kureshtar.
– Ç’datë?
– Në njëmbëdhjetë prill, – tha ajo.
Senatori u ndie më mirë.
– Qenkemi të dy Dashi, – tha. Pastaj shtoi: – Është shenja e vetmisë.
Laura Farinja nuk i kushtoi vëmendje, ngaqë nuk dinte ç’të bënte me çizmet. Nga ana e tij, senatori nuk dinte ç’të bënte me Laura Farinjën, sepse nuk ishte mësuar me dashuri të paparashikuara dhe, veç kësaj, ishte i vetëdijshëm se kjo binte erë poshtërsie. Vetëm sa për të fituar kohë e për t’u menduar e futi midis gjunjëve Laura Farnjën, e mbërtheu me duar për beli dhe shtriu me shpinë në shtratin e vet portativ. Vetëm atëherë vuri re se ajo ishte fare lakuriq poshtë fustanit, sepse trupi i saj lëshoi një aromë të mirë e të çuditshme prej kafshe mali, ndërsa zemra e saj trandej prej frike dhe lëkura iu mbush me bula djerse të ftohta shqetësimi.
– Askush nuk na do, – psherëtiti ai.
Laura Farinja deshi të thoshte diçka, por ajri i mjaftoi vetëm për të marrë frymë. Ai e shtriu pranë vetes për ta ndihmuar. Kur fiku dritën, dhoma mbeti në gjysmë hijen e trëndafilit. Ajo u çlirua nga përdëllimi për fatin e vet. Senatori nisi ta ledhatonte më nge, pastaj kërkoi me dorë seksin e saj, pothuaj pa ia prekur, por, kur e gjeti, hasi në një pengesë prej hekuri.
– Çfarë e ke këtë?
– Një dry, – tha ajo.
– Ç’është kjo marrëzi?! – tha senatori me tërbim, dhe e pyeti për atë që duhet të dinte: – Ku është çelësi?
Laura Farinja mori frymë e lehtësuar.
– E ka im atë, – u përgjigj. – Më tha se më dërgon për t’ju dhënë një mesazh të shkruar, me të cilin kërkon një zotim nga ju, që t’i rregulloni gjendjen në të cilën ndodhet.
Senatori u hardallos edhe më. “Frëngu i dreqit!”, murmuriti gjithë zemërim, pastaj mbylli sytë për të gjetur pak prehje dhe, ashtu në errësirë, iu kujtua takimi i parë me të. “Mos harro – kujtoi senatori – se ti, apo kushdo qoftë, do të jesh i vdekur brenda një kohe shumë të shkurtër dhe se, pastaj, as emri nuk do të mbetet prej jush”. Priti sa t’i kalonin të rrëqethurat dhe e pyeti vajzën:
– Nuk më thua, çfarë ke dëgjuar të thonë për mua?
– Doni të vërtetën?
– Po, të vërtetën.
– Epo mirë, – mori guxim Laura Farinja, – thonë se ju jeni më i keq nga të gjithë, se jeni ndryshe nga të tjerët.
Senatori nuk e prishi terezinë. Heshti gjatë, me sytë e mbyllur, dhe kur i hapi prapë iu duk se iu kthyen përsëri instinktet e veta më të fshehta.
– Dreqi ta marrë, – vendosi ai, – thuaj atij trapit, babait tënd, se do t’ia mbaroj hallin që ka.
– Epo, nëse doni, atëherë unë po shkoj t’i marr çelësin, – tha Laura Farinja.
Senatori nuk e la të shkonte.
– Në djall çelësi! – tha. – Lëre dhe fli pak me mua. Kur njeriu ndihet i vetmuar, është mirë të jetë me dikë.
Atëherë, ajo u shtri në një krah, me sytë e ngulur te trëndafili. Senatori e rrethoi me krahë për beli, e fshehu fytyrën e tij te sqetulla e saj me aromë kafshe mali dhe iu dorëzua terrorit.
Gjashtë muaj e njëmbëdhjetë ditë më vonë do të vdiste, po në atë pozicion, i zvetënuar e i përbuzur nga skandali publik me Laura Farinjën dhe duke qarë nga tërbimi se po vdiste pa të.
Përktheu nga origjinali spanjisht Bajram Karabolli
Marrë nga TREGIME TË ZGJEDHURA HISPANOAMERIKANE (Antologji) (Shtëpia Botuese ILAR, 2015).

Aromë virgjërie

Nga Bledar Kurti

(shkëputur nga romani Dashnorët e Kohëve Moderne: Grimca hije drite nga jeta e një politikani) ONUFRI, 2017.

***
Ai u pa në pasqyrë. Rregulloi papionin, njomi gishtat me ujë, fërkoi barsetat, fshiu duart, kontrolloi zinxhirin e pantallonave dhe doli nga banja. Ajo darkë ishte tejet e rëndësishme për të. Ai kishte shtatë muaj, që punonte aty si kryekamerier dhe u kishte shërbyer personaliteteve më të njohura të vendit, madje edhe presidentit të Republikës. Shquhej si djalë i heshtur, me buzëqeshje të ëmbël, por sytë i tregonin seriozitet dhe prerja e flokëve, ecja, qëndrimi dhe e folura, nuk ia demaskonin prejardhjen e tij prej province. Tirana nuk e kishte pritur me krahë hapur, por kjo sfidë e kishte joshur më shumë, dhe e kishte bërë ta shihte kryeqytetin si një maratonë për të kalitur personalitetin dhe rrugëtimin drejt burrërisë.
Mësimi i parë për të kishte nisur, kur ishte njohur nga afër me ata njerëz të rëndësishëm, që dikur i kishte admiruar vetëm përmes televizionit. Sa më shumë të tillë kishte njohur, aq më mirë kishte kuptuar, që jeta është thjesht sharadë, dhe në të, asgjë, absolutisht asgjë, nuk është ashtu siç duket. Në shtatë muaj ai kishte parë ministra me sjellje horri, deputetë, që fshinin qurrat te pantallonat, ndërkohë që pinin shampanjë borgjezësh, drejtues emisionesh televizive me fjalor banal përpara zonjave, biznesmenë me emër, që zbërthenin pantallonat me minorene poshtë tavolinës, dhe drejtues institucionesh në moshë të re, të lyer kokë e këmbë me parfumin e ri të arrogancës zyrtare.
Ai punonte në restorantin më shik të Tiranës, i dizajnuar plot klas, me pjata porcelani Kurland Blanc Nouveau me diametër 30 cm, shampanjë Mowt & Chandon Dom Perignon, kuzhinier italian, gota kristali Chateu Baccarat, servis Christiane Lemieux Herringbone, karrige Rustic Java Greyson me dru dhe stof vietnamez, mbi të cilat uleshin bythët e kurtizaneve, dhe parfumoheshin me pordhët e provincialëve dhe të paarsimuarve, që politika u kishte dhënë një identitet të ri.
Por ai ishte ndryshe. Ai, që do vinte atë natë, i përkiste një lloji tjetër. Ai, pasardhësi, kryeministri i ardhshëm, i vetmi që do mund ta ndryshonte Shqipërinë, dhe që do shkelte me këpucët e tij lustrafin kokat e palara të gjithë shushunjave, që ia kishin pirë gjakun kombit që përpara se të lindnin, që kur ishin vetëm embrione në mitër.
Ai, i vetmi që ky kamerier i panjohur kishte pritur prej muajsh ta takonte, erdhi i fundit. Të tjerët kishin zënë vendet, kishin mbushur gotat me verë të kuqe. Meshkujt diskutonin mbi rezultatin e ndeshjeve të Champions League, ndërsa zonjat i pëshpëritnin me zë të ulët te veshi njëra-tjetrës, e më pas qeshnin me të madhe. Djaloshi i shihte në këmbë, pak metra larg tavolinës, me vigjilencë, në rast se të ftuarit kërkonin diçka.
Në ballë qëndronte një ministër, në të majtë të tij një senatore italiane në moshë të thyer dhe dy shoqërues të ministrit, në moshë të re, por fjalëpakë dhe me pamje serioze, dhe nga mënyra e tëqëndruarit si në gjemba dukej qartë që preferonin të mos ishin në atë darkë. Në të djathtë gjendej drejtori i përgjithshëm i Policisë, i cili në çdo tri fjalë prekte ministrin te krahu, ndërsa pas çdo tri fjalish fërkonte koqet me duar. Në cep ishte ulur një deputet, të cilin kamerieri vetëm sa e njihte sifytyrë, pa e ditur se cilin qark përfaqësonte. Anash tij ishin dy zotërinj të veshur me kostum, por të pakollarisur. Njëra nga zonjat ishte deputete e Durrësit, ndërsa tri të tjerat drejtuese të emisioneve televizive, të cilat flisnin pa pushim, por gjithsesi me manierë të hijshme dhe femërore.
Kryekamerieri shihte herë pas here orën mbi mur. Ai nuk po vinte. Në ato momente të pritjes nisi dialogun me veten, nëse do t’i fliste atij apo jo dhe, nëse po, çfarë do t’i thoshte? “Zotëri, a t’jua mbush gotën përsëri? A e dini që ju jeni heroi im? A e dini që nuk keni kalibrin për t’u ulur në një tavolinë të tillë ordinerë? A e dini emrin tim zotëri? Unë quhem…! Dhe, zotëri, besoj me të gjithë qenien time se vetëm ju mund ta ndryshoni Shqipërinë”.
“Mos u bëj i marrë, – qortoi veten me mendje, – vetëm njerëzit e vegjël u flasin kamerierëve, vetëm skuthat hyjnë në restorant dhe shohin fytyrat se kush po u shërben, kush është ulur në tavolinën tjetër, çfarë po bëhet jashtë në rrugë, etj. Për fisnikët dhe njerëzit e mëdhenj vogëlsirat nuk ekzistojnë. Ata pluskojnë në hapësirë, kohë dhe imagjinatë. Ata janë aty, ndërkohë, në të gjithë botën njëkohësisht”.
Teksa ishte përhumbur në mendime, e ktheu vëmendjen në restorant, kur pa që ministri u ngrit në këmbë dhe doli jashtë në verandë për të pirë duhan. Menjëherë pas tij u ngritën edhe dy shoqëruesit dhe drejtori i Policisë. Ai shpejtoi dhe i ndoqi nga pas, duke i pyetur nëse kishin nevojë për ndonjë gjë. Kur ata i dhanë shenjën që nuk u nevojitej gjë, ai u kthye në pozicionin e tij.
Ndërkohë senatorja italiane nisi bisedën me zonjat, ndërsa deputeti mundohej të fliste ndonjë fjalë italisht. Ai nuk arriti të dëgjonte se çfarë po bisedonin, por dukej qartë që të gjithë buzëqeshnin vetëm për mirësjellje. Ai vazhdonte të shikonte orën dhe kuptoi që kishin kaluar tridhjetë e tri minuta nga ora e caktuar e darkës. Ministri me karvanin e tij u kthye nga veranda dhe, sapo zuri vend, mori një pamje serioze, kur pa që ai, më në fund, erdhi.
Kur ai iu afrua tavolinës, të gjithë pushuan së foluri dhe u ngritën në këmbë. Kamerieri u skuq nga hutesa, megjithatë arrinte të lexonte shprehitë në sytë e të ftuarve dhe servilizmin te lëvizjet trupore. Femrat nisën menjëherë të bënin lajka kurvickash, ndërsa ministri, deputeti dhe shoqëruesit, mundoheshin të merrnin pamje burrërore për të fshehur intimidimin autoritar që ndienin përpara tij. Ai kishte veshur një xhaketë të bardhë kremi dhe papion të zi.
– Më kujtoni Bogart-in te filmi Kasablanka, shef! – komentoi deputetja.
-Po, e vërtetë, fiks, dukeni njësoj si ai, – ndërhyri gazetarja. – Prit, prit, ja, tani po, – dhe këputi një karafil nga lulet e freskëta në mes të tavolinës dhe ia vendosi në xhepin e majtë të jashtëm të xhaketës. – Tani dukeni fiks si Bogart-i. Edhe ai kishte xhaketë të bardhë, papion të zi, dhe një karafil të kuq në xhepin e xhaketës. Faleminderit që na dhuruat një emocion klasik, – e mbylli ajo me një buzëqeshje.
Kamerieri iu afrua dhe e pyeti me zë të ulët nëse dëshironte t’ia mbushte gotën me verë të kuqe. Ai pohoi, pa e kthyer kokën. Teksa vera zbrazej me ngadalë në qelqin e kristaltë, kamerierit nuk i besohej që ishte aq pranë tij, dhe nuk iu besua kur, në mënyrë të pavullnetshme, i pëshpëriti te veshi, “Bogarti nuk kishte karafil të kuq”. Ai vuri buzën në gaz, ktheu sytë dhe tha me zë të butë: “E di! Por, kur femrat flasin, ato kanë gjithmonë të drejtë. Dhe, nuk ia vlen të grindemi tani për një karafil, apo jo?”
Kamerieri vuri buzën në gaz dhe u kthye në pozicionin e tij. Sapo të ftuarit mbaruan dollinë, ai u bëri me shenjë kamerierëve të tjerë dhe ata erdhën menjëherë me menytë në duar. Darka zgjati. Pas ëmbëlsirës, ministri ngriti dorën dhe i kërkoi kamerierit kafe ekspres për të gjithë të ftuarit. Teksa ministri po porosiste kamerierin për alkool më të fortë, ai e ndaloi me pëllëmbën ngritur, mori në telefon shoferin dhe i kërkoi diçka. Pas pak minutash shoferi hyri me një shishe në dorë, të cilën e vuri mbi tavolinë.
– Është Macallan, – i tha ministrit. – Whiskey skocez pesëdhjetëvjeçar. Do të të pëlqejë. Parajsa vetë në çdo hurbë.
Ai vetë ua mbushi gotat të gjithëve në tavolinë dhe, pasi tokën gotat dhe e provuan, pas pasthirrmave të përafërta me ato të orgazmës nga femrat, që nuk ia kishin idenë Whiskey-t, por donin të tregoheshin të civilizuara, ai dhe ministri dolën në verandë dhe ndezën purot.
Kamerieri shikonte me kujdes që të ftuarit, dhe sidomos ai, të kishin gjithçka që u nevojitej. Pas një ore, gjatë së cilës të gjithë kishin dalë në verandë, ai u ngrit dhe u drejtua për nga tualeti. Kamerieri e shoqëroi duke i treguar derën dhe e priti derisa ai doli.
– Për çfarë ke studiuar? – e pyeti ai, kur doli.
– Nuk e kam kryer shkollën e lartë, – u përgjigj kamerieri me ndrojtje, por duke e parë në sy.
– Përse? Ah, mos ma thuaj. Kuptoj. Nuk kishe mundësi ekonomike. Ky është i vetmi shpjegim, sepse zgjuarsia nuk të mungon.
– Ju falënderoj shumë, zotëri.
– Mos më falëndero, – tha ai, dhe u largua. Por, sapo bëri disa hapa, u kthye përsëri. – Të të bëj një pyetje?
– Patjetër, zotëri.
– Të pashë që fotografove me mendje çdo detaj të kësaj darke. Më thuaj pak, çfarë mësove?
– Asgjë, zotëri. Vetëm kam qëndruar i vëmendshëm për të bërë detyrën time.
– Më thuaj, djalosh. Fol lirshëm me mua. Insistoj.
Pas një heshtje të shkurtër ai mori frymë thellë dhe, pa e shkëputur vështrimin përtej xhamave te të ftuarit jashtë në verandë, i tha:
– Po ja, ministri duket njeri konfident, por është shumë i pasigurt me veten dhe pozicionin e tij. Nga dollia e gjatë plot lëvdata ndaj jush, dhe më lejoni t’ju them, që nuk kam dëgjuar në jetë një bythëlëpirje të tillë publike, më falni për fjalorin, zotëri, mendoj që dëshiron ta bëni përsëri ministër, ndoshta në një ministri më prestigjioze. Ai e dëshiron me shpirt, pasi nuk do merrte mundimin të sillte nga Italia atë senatoren plakë, e cila, nga mënyra se si qëndronte pranë tij dhe se si ia prekte dorën poshtë tavolinës, duhet të jetë ose dashnorja e hershme ose sponsorja e tij. Të tjerët rreth tij janë vetëm për dekor. Ai deputeti, të cilin nuk e njoh, është fjalëpakë, por ka ardhur me një qëllim. Jam në dilemë: ose ka ardhur të të japë informacion për diçka ose do të të ofrojë parà për diçka. Ndërsa zonjat… Shumica prej tyre ose janë dashnoret e tua ose po flirtojnë me ju. Ajo bjondja pretendon më shumë sesa vëmendja apo komforti që i jepni. Pretendon të bëhet ministre në qeverinë tuaj, pas zgjedhjeve.
– Bravo, djalosh, – tha ai me buzë në gaz. – Nuk do i shtoj asgjë kësaj që the. Të thashë që je djalë i zgjuar! Por ti e dije këtë, pa ta thënë unë.
– Faleminderit, zotëri.
– Nuk ke të dashur, besoj. Apo jo?
– Jo, – tha ai me gjysmë zëri.
– Por je i dashuruar me dikë.Mos u përgjigj se e di. Fytyra e një të dashuruari është si një roman që lexohet shpejt. Por ajo do një tjetër, jo më të pashëm, por më me pozitë se ti. Histori klasike e të virgjërve. Femrat e nuhasin virgjërinë, miku im, ndaj edhe je zemërthyer. Dëgjo, do bësh dy gjëra për mua sot, ose më mirë të them, do bëj unë dy gjëra për ty, të cilat do të ta ndryshojnë jetën përgjithmonë.
Ai nxori celularin dhe bëri një telefonatë. “Alo, si je miku im? Dëgjo, vëlla, më gjej dy pedagogët më të mirë që ke, njërin për histori të civilizimit dhe tjetrin për psikologji politike. Do vijë një djalë në emrin tim dhe do i caktosh këta dy pedagogët për tri orë leksione në javë secili. Jo në auditor, por në kafe. E theksoj në kafe, se auditorët janë mashtruesit më të mëdhenj të akademisë dhe varrmihësit e talentit. Jo me letra e shënime, por me biseda dhe listë librash për të lexuar, OK miku im? Të përshëndes”.
– Shko e takoje nesër, – i tha ai pasi mbylli telefonin. – Tani, e dyta. Më thuaj, cila nga ato zonjat të pëlqen?
– Si? – pyeti ai i habitur.
– Cila prej atyre të pëlqen? Të thashë fol lirshëm. Pa merak, djalosh.
– Ajo brunia. Deputetja që ju krahasoi me Bogart-in.
– OK. Shumë mirë. Më pëlqen zgjedhja jote. Tani shko e vish rrobat e tua e për pesë minuta kthehu dhe ajo do të të marrë me vete diku. Flas unë me pronarin tënd. Ky është fillimi i edukimit tënd, miku im, që tani e tutje femrat nuk do nuhasin më aromë djali tek ti, por aromë burri, dhe i rrëshqiti një Montecristo në xhepin e jelekut.
– A mund t’ju bëj një pyetje, zotëri?
– Po, patjetër.
– A ia vlen?
– A ia vlen çfarë?
– Të jeni ju? Gjithë jetën time kam ëndërruar të jem si ju, të arrij çfarë keni arritur ju. A ia vlen, zotëri? A ia vlen e gjithë kjo? – dhe bëri shenjë me duar për të ilustruar botën.
– Jo, – i tha ai dhe u largua për në verandë.
Kamerieri e ndoqi me sy dhe pa që ai i pëshpëriti diçka në veshi brunetës. Ajo u skuq paksa, pastaj vuri buzën në gaz për hir të të ftuarve të tjerë.
Kamerieri shkoi dhe ndërroi rrobat. Kur u kthye, ai nuk ishte më. Ishte larguar, por shishen e Macallan e kishte lënë në tavolinën e atyre, që tashmë po pinin në heshtje.
Shoferi i deputetes iu afrua dhe i kërkoi ta ndiqte për te makina.

Përtej botës dhe epokës, Stefan Zweig

Falma Fshazi

Ai është personazhi librat e të cilit i mbaj gjithnjë pranë kohët e fundit. Veçanërisht dy prej tyre që lexova vetëm para pak muajsh, Marie-Antoinette dhe Romani i një jete, Balzac. As mbretëresha të cilës i kujtohet shumë vonë se kishte humbur mundësinë të qe e tillë, as romancieri i cili për fatin tonë të mirë nuk diti të menaxhojë një shtëpi botimi, s’janë ndër titujt që bënë të famshëm Zweig. Veçse janë faqet e shumta të këtyre të veprave më të dendura në shenja pene se shumë fletë të bardha që ai ka prekur, të cilat shpërfaqin përpara lexuesit shkencëtarin e letërsisë dhe letrarin e historisë. Ëndrrën e çdo shkrimtari. Përpjekjen gati për herë të pamundur dhe të letrarëve të mëdhenj. Ndërsa, Zweig e ka të arritur në çdo fjali të këtyre të librave, të punuar me qetësinë e një mjeshtri që di ta kontrollojë, skalitë e pastaj çlirojë si uraganin rrëmbyes më të natyrshëm, historinë. Ai shkruante kur shtetet, shoqëritë dhe individët ndërtoheshin e shkatërroheshin me shpejtësi marramendëse. Njerëzimi i dehur prej iluzionit se kishte zhdukur çdo pikëpyetje e se kjo qe një arritje e pashembullt, vraponte drejt përgjigjeve pa ekuivok për shtetin, për kombet, për familjen, për individin, dhe për trupin e këtij të fundit. Burrat e shtetit, mendimtarët, luftëtarët, qytetarët, çdokush, fatkeqësisht e kishte të qartë çfarë donte dhe në emër të saj çdo sakrilegj qe i justifikuar. E pikërisht në këto kohë, historiani Zweig përdorte pikëpyetjet mbi të shkuarën për të hedhur dritë mbi të tashmen dhe shumëllojshmëria e nuancave që prezantonte përbënte një pasuri kolosale perspektivash, idesh e ndjeshmërish për të ndërtuar të ardhmen. Filozofi Zweig e gjente kohën në bashkimin e personales me të tërën e ndërlidhjeve të cilat transformojnë e transformohen në vijimësi duke lënë gjithnjë të tejshkueshëm kufijtë që ndajnë dekada, shekuj dhe hapësirën më publike me atë më private. Kurse shkrimtari Zweig, ishte mishërimi i një dijeje të shumësuar ndër shekuj e cila nuk dorëzohet në përballjen me furtunën gjakatare e fort kundërmuese të mendimtarëve zëngjirur, tregtarëve të pangopur, politikanëve të pagdhendur, të gjithë shumë të sigurt në vetvete në mesin e njerëzimit të trullosur. Si në ditët e sotme, kur vorbulla e fjalëve ka vrarë mendimin dhe e djeshmja është veçse mjeti që justifikon qëllimet e secilit. Stefan Zweig,i lindur në Vjenë më 1881, jo vetëm i qëndron kohës, por ofron një mundësi, një rrugë, një mënyrë për të dalë nga banalizimi i të sotmes dhe për rrjedhojë varfërimi i paevitueshëm i së nesërmes. Ai sjell fjalën si pasion e si dije, si magji e si shkencë njëkohësisht, dhe të mban lidhur me një botë sfiduese për thellësinë e mendimit dhe rezultatin e punës së palodhur e qartësisht të ndershme. Një botë që nuk ekzistonte kur ai jetonte, një botë që nuk ekziston as sot. Por është diku, dhe unë e gjej te Stefan Zweig.

Arshi Pipa : Atdheu e nderoi me titullin e lartë: “Naim Frashëri i klasit të Parë”

Arshi Pipa (1920 i lindur ne Shkodrër; † 20. korrik 1997 ne Washington), ishte poet, gjuhëtar, kritik dhe pedagog shqiptar.

Bir i një familjeje dinjitoze për ideale e virtyte atdhetare dhe krenare për traditat kombëtare, Arshiu mori drejtimin e një njeriu të ndershëm e kambëngulës në bindjet e veta, kundërshtar i çdo konformizmi. I ati, Mustafa Pipa, qe njeri me kulturë të gjanë, jurist për nga profesioni, patriot dhe demokrat për kah idealet. E ama, nanë Hatixhja, qe një shembull virtyti e pune për fëmijët e saj, stoike në fatkeqësitë e panumërta që i ranë mbi krye, burrneshë e vërtetë shqiptare, vdiq në internim, me shpirtin plagë.

I vëllai, Muzaferi, avokat, me interesa të gjana kulturore, demokrat, kundërshtar i çdo diktature, botues i revistës “Fryma”, ku shprehi pikëpamjet e tij përparimtare politike e shoqënore, u pushkatue në terr nga organet e sigurimit, sepse kërkoi me gjetë drejtësi e rregull në gjyqet e tyne kriminale. Motrat, edhe pse të shkëlqyeshme në mësime dhe intelektuale të formueme, u detyruen me ba punët ma të randa për me fitue bukën e gojës. Vitet e para t’arsimimit i mori tek Kolegji Ksaverian e më tej në liceun shtetëror të Shkodrës, (Ndarje Klasike) në 1938, më pas studioi për filozofi në Universitetin e Firences. Disertacioni i tij, “Morali dhe feja tek Bergson” u paraqit në 1942 dhe ai mori gradën e doktorit në filozofi. Në vitin 1941 ai kthehet në atdhe, ku u emërua mësues filozofie në Liceun Shtetëror të Tiranës. Në atë kohë jepte mësim njëkohësisht në licetë shtetërorë të Shkodrës dhe dhe të Durrësit deri në 1944. Pas luftës, ishte mësues i italishtes dhe i gjuhës shqipe në kolegjin e mësueseve në Tiranë. Për pak kohë, në vitin 1945, qe mësues i italishtes dhe i gjuhës shqipe në Kolegjin e Mësuesve, Tiranë. Në Prill 1946, u arrestua, për shkak të kundërshtimit të tij kategorik për të vepruar në përputhje me politikën e regjimit totalitar. Dokumentimi i dhjetë viteve (1946-56) kaluar në burgjet dhe në kampet e punës së detyruar, gjendet tek “Libri i burgut” (1959).

Në 1957-ën u arratis për në Jugosllavi ku jetoi për disa kohë si refugjat. Gjatë asaj periudhe përktheu në shqip përzgjedhje nga poezia lirike latine (250 faqe, me përkthime, dhe kapituj mbi elemente metrikë dhe shënime.

Emigroi në Shtetet e Bashkuara në 1958-ën. Në fillim punoi si arkëtar (kashier) në nji hotel të Nju Jork-ut. Emërimi i tij i parë ishte në kolegjin Philander Smith, Little Rock, Arkansas, ku ligjëroi për filozofinë (1960). Gjatë vitit akademik pasues, meqenëse ra në sy për njohjen e thellë të italishtes, drejtoi departamentin e gjuhës italiane në City University, të Georgia-s, në “Shkollën e Gjuhëve dhe të Gjuhësisë” dhe në të njëjtën kohë jepte mësim filozofi, në “Kolegjin e Arteve të Lira” (verë, ’61, dhe ’62). Ka qene pedagog i gjuhës italiane në universitetin e Kolumbia-s në vitet 1961-62, dhe profesor i asociuar i gjuhës italiane, në universitetin e Delfit, Garden City, dhe, në të njajtën kohë, gjatë verës, dha filozofi në Kolegjin e Arteve të Lira..

Në vitet në vazhdim ligjëroi tema filozofike në kolegjin Adelphi Suffolk. Nga viti 1963-66 ishte profesor i asociuar (Profesor i asociuar i përkohshëm në vitet 1963-64) në departamentin e gjuhës italiane, në universitetin e Kalifornias, Berkley. Atje u jepte mësim kurseve të letërsisë moderne italiane dhe drejtonte seminaret e kritikës letrare, (De Sanctis, 1963, Kroçe, 1964, Viko, 1965), po ashtu si dhe në gjuhën shqipe, letërsi dhe folklor, (1965), si edhe filozofi Romane. Në vitin 1966, drejtoi disertacionet për gradën e doktorit në filozofi (Ph.D).

Me nji sensibilitet të dukshëm ndaj padrejtësive, – çka i karakterizon njerëzit e ndershem dhe idealistë, – gjatë kohës që qe në Universitetin Little Rock, Arkansas, përjetoi me dhimbje realitetin e diskriminimit racial në shoqëninë amerikane dhe u revoltue. Atje përkrahu lëvizjen studenteske të Berkley University të Kalifornisë, e njohun si “Free speech movement”, dhe u ba kritik i paanshem i poltikës. Nga viti 1966, ka qenë në fakultetin e Universitetit të Minnesota-s dhe Minneapolis, fillimisht si profesor i asociuar (1966-69), dhe më pas si profesor i gjuhës italiane, në departamentin e gjuhëve frënge dhe italiane (Departamenti i Gjuhëve Romane gjatë vitit 1968). Arriti të jetë pjesëtar i Universitetit të Minesotes, si anëtar me të drejta të plota dhe gjithashtu kontribuonte në planifikimin, hartimin dhe ndarjen e diplomave të studimeve të gjuhës italiane. Programi për gradat e master-it u themelua në vitin 1968, ndërkohë ai ishte drejtues i programit master (“graduate school”) në gjuhën italiane. Temë-diplomat për master dhe disertacionet e PhD u shkruan dhe u miratuan nën drejtimin e tij. U ka dhënë mësim kurseve të ekstrakurrikulare të gjuhëve, të ndara në kurse të ulët dhe të larta, kurseve të qytetërimit dhe të kulturës (gjithashtu në Anglisht) dhe, në veçanti, kurseve të ekstra-kurrikulare për shkrimtarët e mëdhenj, (Dante, Bokaçio, Manzoni, Leopardi), në zhanret e “Poezisë kalorësiake”, “Letërsisë Utopike”, dhe temat krahasuese (Marksizmi dhe Ekzistencializmi në tregim dhe dramë), përfshi seminaret (Ungareti dhe Montale, Viko dhe Kroçe ). U ka dhënë gjithashtu mësim bashkërisht, kurseve të diplomuara të gjuhëve Frënge dhe Italiane, (Simbolizmi Francez dhe Hermetizmi Italian, Romantizmi në Francë dhe në Letërsinë Italiane), duke pasuar me themelimin e programeve të master-it, në gjuhët Frënge dhe Italiane (1970), të konceptuar dhe hartuar me iniciativën e tij. Me daljen në pension u vendos përfundimisht në Washington, D. C., pranë së motres, Fatimes.

Gjatë kësaj kohe u intensifikuen lidhjet e tij me “Vatrën” dhe “Diellin”. Gjithnji, ai ka qenë bashkëpunëtor i zellshëm i “Diellit”. Shqetësimet e tij për gjendjen e “Vatrës”, në këte kohë, dhe mendimet e tij për prosperitetin e saj, ai i shprehi, së pari, në “Dielli”, në artikullin e gjatë “Për riorganizimin e Vatrës”, (nr. i 16 gushtit 1983) dhe në Fjalimin e rastit të 28 Nandorit 1986, “Për shpëtimin e Vatrës”, që u botue në “Diellin” e 28 Shkurtit, 1987. Më duket se Arshiu ka dhanë përcaktimin ma të saktë dhe ma të bukur për Vatrën: “Vatra asht nji monument historik i vetëdijes dhe kulturës kombëtare”. Ai ka shkrue me dhimbje krahnori për gjendjen e mjerueme të “Vatrës” dhe ka vlerësue lart prestigjin e saj ndaj organizatave të tjera të diasporës, gja qi i jep mundësi e avantazh asaj t’i bajë nji sherbim të madh kombit, “i cili do të ketë vlerë ma të madhe nëse Vatra mban nji qendrim sipërpartiak dhe sipërqeveritar”. “Ndërhymja e saj, shkruen Pipa, asht sidomos e randësishme ndër raste kur të drejtat e kombit shqiptar cenohen ose rrezikohen”.

Në pranverë të vitit 1991, Pipa u zgjodh kryetar i “Vatrës”, pa qenë anëtar i saj, detyrë në të cilën qindroi vetëm nji vit, sepse në qershor të 1992-shit, nuk u rizgjodh. E mori kryesinë e “Vatrës” me të vetmin qellim për ta vu ate në shërbim të problemeve me randësi të jashtëzakonshme historike, qi dolen para kombit tonë: zhvillimeve demokratike në Shqipëni dhe zgjidhjes së problemit të Kosovës. Gjatë kësaj kohe tepër të shkurtë, ai iu kushtue me të gjitha energjitë rimëkambjes së “Vatrës”, dhe kreu shumë punë me vlerë. Në “Albanica”, në nr. 3-4 të 1992-shit, në shkrimin On VATRA and Dielli, ai ka shkrue me hollësi për to. Puna e tij asht pasqyrue, gjithashtu, në numrat e “Diellit”, që editoi ai gjatë kësaj kohe.

Veprimtaria e tij përfshin fusha të artit letrar, të filozofisë, estetikës, kritikës letrare, folklorit, folkloristikë s, gjuhësisë, politikës, publicistikës.

Vëllimin e parë poetik me titull “Lundërtarët”, nji përmbledhje lirikash qi dishmon një talent novator në shpërthim, e botoi në v. 1944. Të dytin, “Libri i burgut” të shkruem në letra cingaresh, në burgjet e kampet e punës së detyrueme, e botoi në Romë në vitin 1959. Asht nji përmbledhje liriko-epike, pasqyrë e gjallë artistike e motiveve qi i diktoi jeta e qelive dhe e kampeve të vdekjes, ku kaloi dhetë vjet. Një ditar i vërtetë që ka për të mbetë një nga dishmitë artistike ma të sakta të asaj qi ndodhi me ata që nuk iu nënshruen regjimit të përgjakshëm diktaturial. “Nuk njoh në të gjithë letërsinë shqipe vargje më tronditëse sa ato të botuara në librin e quajtur thjesht “Libri i burgut”. Tek lexon poezitë e Arshi Pipës, ndjen klithmat, britmat, plagët, poshtërimin njerëzor, në emër të ca idealeve absurde dhe hipokrite. Është një sketerrë më e tmerrshme sesa Ferri i Dantes, sepse ky është ferri i njerëzve të pafajshëm e jo i mëkatarëve. Është materia e Parajsës e transplantuar në Ferr”, ka shkruar shkrimtari Rudolf Marku.3).

Punë e burgut asht edhe “Rusha” (botue në Munich, 1968), poemë epike me një subjekt të theksuem dramatik të periudhës së gjysës së dytë të shek. XIV, qi trajton nji histori dashunije dhe hakmarrjeje mes shqiptarëve e serbëve në sfondin e zakoneve tona tradicionale. Me 1969, Pipa botoi në Munich antologjinë poetike “Meridiana”, nji përzgjedhje nga botimet e maparshme dhe disa poezish të pabotueme, qi tingëllon si jehonë e mirëfilltë e nji testamenti poetik.

Krijimet poetike të Arshiut shquhen për një talent të fuqishëm, për shumësi e përzgjedhje motivesh, për trajtim të tyne në nivele artistike të lakmueshme, dhe për një përkushtim të madh ndaj punës krijuese, pa lanë mangut gjuhën poetike jashtëzakonisht të pasun e të pastër, të zgjedhun me kujdes si rrallëkush.

Po veçoj, sa për ilustrim, nga “Meridiana”, “Preludet”, të shkrueme në Firence dhe Tiranë në vitin 1941. Tharme poetike, yshtëse imtimesh meditative me forcë të madhe purifikuese, të enduna në veshje tekstore moderne; fluiditete lirike të derdhuna në simfoni ritmesh e tingujsh të magjishëm. Këto janë “Preludet”. “Urgjencca të mbrendshme”, siç i pati quajtur ai shtysat e fuqishme shpirtnore për t’i dhanë jetë poezisë. Befasuese për letrat shqipe të asaj kohe, dhe po aq befasuese edhe sot e kësaj dite.

Pipa na ka lanë nji trashigim të pasun edhe në fushën e përkthimeve poetike nga latinishtja, italishtja, frëngjishtja, gjermanishtja, anglishtja. Vetëm gjatë kohës njivjeçare qi jetoi si refugjat në Jugosllavi, ai përktheu nji vëllim poetik me titull “Lyrika Latine”, (rreth 250 faqe të plotësueme edhe me shenime të ndryshme metrike), mbetun në dorëshkrim. Po ashtu, mbetun në dorëshkrim, asht edhe nji vëllim poetik i shkruem në tri gjuhë europiane me titull “Autobiografia”.

Nji veprimtari jashtëzakonisht të gjanë na ka lanë në hapësinën shkencore të kritikës letrare. Gjatë vjetëve në Shtetet e Bashkueme të Amerikës, botoi veprën “Trilogjia Albanica” (1978), në tri vëllime: “Albanian Folk Verse”, “Hieronymos De Rada ” dhe “Albanian Literature: Social Perspectives ” , vepër rreth 900 faqesh, që shquhet sidomos për thellësi dhe origjinalitet në trajtimin e personaliteteve dhe dukunive letrare që shqyrton, nën prizmet estetike moderne të strukturalizmit dhe komparativizmit. E tham me plotgojë që në asnjë botim të kësaj natyre nuk kam gjetë atë dendësi sqarimesh në fundfaqet (fusnotat), shënimesh bibliografike, indeksesh gjithfarësh, – një skrupolozitet shkencor për t’u admirue.

“Trilogjia Albanica’, shkruen Peter Prifti, si e para në llojin e saj në letërsinë shqipe, është një vepër ndriçuese, një minierë e pasur për poetët, folkloristët, etnologët, gjuhëtarët e etimologët, historianët dhe studiuesit e letërsisë shqipe në përgjithësi. Risia e formës së saj, diapazoni i gjerë i ideve dhe disiplinave që ajo qarkon, trajtimi original i subjektit dhe pasuria e të dhënave, i jep kësaj vepre një vend të merituar në letërsinë shqiptare. Nuk është e tepërt të them se Trilogjia Albanica e vendos autorin e saj si një studiues lider në SHBA për De Radën dhe popullin Arbërësh, për strukturën e poezisë shqiptare dhe karakterin e letërsisë shqipe në përgjithësi”.4).

Në vitin 1991, botoi “Contemporary Albanian Literature”, për të cilën studiuesi Italo Costante Fortino, ka thanë: “Studimi i fundit i Arshi Pipës mbi letërsinë e realizmit socialist përban nji kontribut të parë . . . për nji rend të ri qi duhet të vendoset në letërsinë dhe, në radhë të parë, në kritikën letrare” 5). Fjalët e Fortino-s vlejnë gjithashtu për “Trilogjinë shqiptare”. Nuk mund të bahen hulumtime shkencore në fushën e kritikës letrare pa marrë në konsideratë mendimet dhe tezat origjinale të Arshiut, dhe pa mbajtun qindrim miratues a kundërshtues ndaj tyne.

Shumë studime për letërsinë dhe kulturën shqiptare dhe arbëreshe, ka botue në shypin e huej si “Südost-Europa Forschungen”, “Zeitschrift für Balkanologie”, “Comparative Literature Studies”, “Books Abroad”, “Rivista di lettrature moderne e comparate”, “Mondo operaio”, “Revue des etudes sud-est euripéennes”.

Në këtë lamë, Pipa asht shtye edhe në letërsinë botnore, sidomos për letërsinë italiane. Ka botue artikuj studimorë me vlera të mëdha njohëse për Danten, De Sanctis, Manxonin, Ungaretin, Moravian, Montalen. Këto ese, Pipa i ka botue në revistat e hueja shkencore si “Italica”, “Italian Quarterly”, “The Romanic Revieë”, “Comparative Literature”, “Books Abroad”, “Belfagor”, “Le ragioni critiche”, “Revue de literature comparèe”, “Revue des études italiannes”.

Një nga frytet, ma i vlerti, i kësaj pune asht vepra “Montale and Dante” (1968), anglisht, e përkthyeme në italisht dhe, kohët e fundit, nëse nuk jam gabim, edhe shqip. Me këtë vepër, ai e rreshtoi veten ndër studiuesit ma të mirë botnorë të këtij subjekti, d. m. th. të vlerësimit objektiv të poezisë së Montales dhe të vumjes në dukje të ndikimit të Dantes në poezinë e Montales. “Fakti që edhe sot pas më shumë se 30 vjetësh, ka shruar Astrit Lulushi, libri ‘Montale and Dante, vazhdon të cilësohet nga kritika si një nga studimet më të thella e më të hollësishme rreth poetit të madh Italian, tregon se Arshi Pipa doli i suksesshëm në këtë sipërmarrje”. Dhe më poshtë: “. . . pa veprën e Pipës, “Montale and Dante’, kritika letrare botërore sot me siguri do të ndjehej e varfëruar”. 6).

Estetika dhe filozofia kanë qenë gjithashtu interesimet e tij shkencore. Trashigimia e tij në këto fusha, përveç disertacionit mbi filozofinë e Bergsonit, qi e kemi përmendun ma nalt, përfshin artikujt studimorë dhe referatet shkencore të mbajtuna në konferenca dhe kongrese ndërkombëtare si në Amsterdam, Londër, Uppsala, Palermo, Venecie, etj.Mbetun në dorëshkrim asht vepra filozofike “La mia concezione sulla vita” (Kuptimi im mbi jetën).

Më vjen si e nevojshme të përmend këtu mendimin e Pipës për nji nga parimet ma të qenësishme të estetikës, atë që lidhet me të bukurën në art përballë të moralshmes. Tue folun për Benedeto Croce-n, Pipa thotë: “ . . . E bukura dhe e ndershmja janë të ndame mes tyne. Pra nji vepër morale ose jo, janë në dorë të artistit. Kështu një libër skandaloz estetikisht mund të shkojë, por autori nuk duhet ta shruej kurr” (Nënvizimi im, A. Ç).

Nji kontribut të veçantë përban veprimtaria e tij shkencore në fushën e folklorit, të folkloristikë s dhe të gjuhësisë. Gjatë viteve të burgut pregaditi një vepër me materiale folklorike të mbledhuna nga të burgosunit, rreth 420 faqe të daktilografikueme, pa llogaritë këtu nji hymje teorike rreth folklorit tonë dhe folklorit në përgjithësi; vepër që iu dorëzue Institutit të Folklorit, në vitin 1957, dhe sot nuk gjindet.

Të botueme në këtë fushë janë veprat “Albanian Folk Verse: Structure and Genre” (1978) dhe “Politics of Language in Socialist Albania” (1989). Analizës së çështjeve të ndryshme të eposit tonë të kreshnikëve, Pipa i asht kthye përsëri në punimin “Serbocroatian and Albanian Frontier Epic Cycles”, botue në v. 1984, në vëllimin “Studies on Kosova” (edited by Arshi Pipa and Sami Repishti). Tue u bashkue me studiuesit Alois Schmaus, Stavri Skendi, e ndonji tjetër, Pipa e trajton ciklin e kangëve të kreshnikëve, të malësorëve tonë të Veriut, si një version të eposit boshnjak, të modifikuem nga psikologjia jonë etnike dhe traditat tona zakonore.

Në veprën “Politics of Language in Socialist Albania”, merret me problemin e standardit të gjuhës sonë letrare, të vendosun në nji forum ku liria e fjalës përbante sakrilegj, si në të gjitha forumet e diktaturës, dhe mërrin në përfundimin qi “gjuha e njësuar’ nuk asht as e njisueme, as e përbashkët, as kombëtare; ajo asht një variante toskënishte e arnueme me disa huazime fonetike nga gegënishtja letrare, të cilat i mungojshin strukturës së toskënishtes”; nji përfundim të cilit nuk mund t’i hiqish asnji presë, (siç thotë nji shprehje popullore), dhe qi ma në fund asht pranue prej të gjithëve.

Me interes asht të parashtrojmë ndonji mendim të tijin për gjuhën tonë, të cilën e njohti dhe e përdori në mënyrë të përkryeme, në të dy dialektet. Ai kishte qindrimin e Çabejt: “Unë kundroj me simpati nji gjendje, qysh asht kjo e sotmja, kur nji Shqipni e vogël, shembull fort i rrallë n’ Europë, asht e zonja me u shprehë në dy gjuhë letrare. Ky asht nji shenj pasunije, kulture, qi na shquen, cilido qoftë shkaku i tij” 7). Dhe në një rast tjetër: “Gegënishtja me toskënishten, plotësohen në fushën letrare në nji mënyrë fatlume. Ka gjana që njena i thotë fuqishëm, tjetra i shpreh kandshëm” 8). Ai e tregoi veten mjeshtër në të dy dialektet. Mjafton të përmendim këtu dy xhevahire poetike: “Shemo Hajduti” (toskënisht), “Kupe Danja” (gegënisht), ose përkthimin e Lukrecit në gegënisht, se aty gjen “hovet vigane të mendimit dhe trandjen e gjithanshme të shpirtit”, kurse Virgjilin në toskënisht, “jo se ai nuk mund të përkthehet mirë në gegënisht, por ajo diçka e vagullt dhe fluide që asht poezia e tij shkrihet ma mirë në toskënisht” 9). Gjithsesi, edhe pse u desht të vdesë Pashko Gjeçi, për t’i vu vulën kësaj dukunie, ndërgjegjja shqiptare, për këtë çashtje madhore, asht ajo që asht: preferon të pranojë paragjykimin në vend të faktit.

Shqetësimet dhe interesimet e tij për gjendjen në Shqipni, Kosovë dhe për të gjitha trojet shqiptare dhe për të ardhmen e tyne kanë gjetë shprehjen e vet në botimin, në vitin 1990, të librit “Albanian Stalinsm. Ideopolitical Aspects”, një përmbledhje e shkrimeve të karakterit politik, të botueme në shtypin periodik shqiptar të diasporës sonë dhe ate amerikan, të viteve 1958-1989. Shkrime të kësaj natyre, Pipa botoi në gazetën “Dielli”, gjatë viteve 1991-92, vite kur ai qe kryetar i “Vatrës” dhe editor i organit të saj.

Pipa shquhet edhe për veprimtari botuese në lamin e shtypit periodik. Ai ka qenë botues dhe kryeredaktor organesh letrare e shkencore. Në vjetin 1944, kur Shqipnija vuente nën pushtimin e huej, në nji moshë të re nxori revistën “Kritika Letrare”, në të cilën dallohet për trajtim original dhe objektiv të personaliteteve të letrave shqipe; veçori që do ta shoqnojë ate gjithnji ma vonë, kur do të shkruej veprat madhore në këtë fushë. Në faqet e revistës, ndër të tjera, ravijëzohen kulme të tilla të letërsisë e të kulturës sonë si Noli, Konica, Migjeni. Kulme në historinë e kritikës sonë letrare kanë mbetun edhe këto punime të Pipës. Eseja e shkrueme për Konicën e dishmon atë si nji kritik të kategorisë së parë. Ajo mbetet edhe sot e kësaj dite nji nga xhevahiret e kritikës sonë letrare, sa për thellësinë e trajtimit, aq për stilin e shtjellimit dhe koncizitetin. Në vitet 1945-46, qe anëtar i redaksisë së revistës “Bota e Re”. Dhe , në vitin 1987, anëtar i redaksisë së revistës tremujore për mendimin kritik “Telos”(Kaliforni).

Në vitin 1990, filloi të botojë në Washington D. C. revistën “Albanica – A quarterly Journal of Albanological Research and Crticism”, revistë me vlera të mëdha shkencore albanologjike. Mbas tre numrash, për arsye financiare, u ndërpre ky botim aq i nevojshëm e i randësishëm sidomos për paraqitjen para botës të gjendjes së vertetë ekonomike e politike të trojeve tona, dhe të shkencave tona albanologjike. Për kohën e vet, në diasporën shqiptare, jo vetëm në ate të Amerikës, nuk ka pasë nji të tillë të dytë që t’i afrohet sadopak. Aty u botuen artikuj studimorë në gjuhët shqip, anglisht, frëngjisht, gjermanisht nga studiues të njohun shqiptarë e të huej si A. Pipa, M. Camaj, P. Prifti, A. Logoreci, A. Klosi, A. Vehbiu, F. Pipa, Michele Roux, Odile Daniel, Francesco Altimari, Walter Brew, Hans-Jurgen Sasse, Matteo Mandala, Peter Bartl, Armin Hetzer, Alain Ducellier dhe Wilfried Fridler.

Mbrojtja e çashtjes shqipare në të gjitha trojet tona qe qellimi i revistës. “Kjo revistë po del në nji kohë, – shkruhej në kopertinën e fundit, – kur si Shqipnija ashtu edhe Kosova janë tue përballue nji gjendje krize të jashtëzakonshme. Ndërsa shqiptarët n’atdhe, të neveritun prej robnisë staliniste, po braktisin atdhenë tue marrë rrugën e mërgimit, kosovarët, n’anën e vet, vazhdojnë me braktisë Kosovën për me i shpëtue robnisë serbe. . . Por ka nji ndryshim mes gjendjes në Shqipni dhe asaj në Kosovë e në disa republika jugosllave ku banojnë nji shumicë shqiptarësh. Shqiptarët e Jugosllavisë, ndonëse të persekutuem, organizohen dhe protestojnë, kurse shqiptarët n’atdhe nuk guxojnë as me bëza. Por mergatën arbënore qi jeton ndër vende demokratike nuk e ndalon kush me folë. I përket asaj me u ba zadhanësja e të heshtunvet.” Dhe e tillë u ba Albanica. Numri i parë iu kushtue “Tragjedisë së Kosovës dhe aktorëve të saj”. Në ballin e revistës u vizue harta e Kosovës së bashku me pjesën veriore të Shqipnisë.

Vazhdimisht, Pipa ka ndjekë në mënyrë aktive zhvillimet politike në atdhe, në Kosovë dhe në trojet shqiptare në Ballkan U ka dërgue letra personaliteteve ma të nalta të administratës amerikane, ka folë në “Zërin e Amerikës”, ka dhanë intervista, etj.

Në këte numer janë botue, letrat qi Pipa u ka dërgue Presidentit Amerikan George Bush, dy letra Sekretarit të Shtetit James A. Baker, Sekretarit të Përgjithshem të Kombeve të Bashkueme, Javier Perez De Cuellar për çashtjen shqiptare në përgjithësi.

Në vitet 1991-92, editoi gazetën “Dielli”, tue qenë njëkohësisht edhe kryetar i “Vatrës”. Pipa, tue qëndrue si gjithnji jashtë sinoreve të partitizmit të diasporës, si nji atdhetar i vertetë, antikomunist dhe demokrat kritikoi ashper veprimet antidemokratike të forcave poltike që dolen në skenë fill mbas ramjes së diktaturës, sugjeroi platforma politike me vlerë për zhvillimet demokratike në Shqipni, dhe kërkoi me insistim që të nxiret para drejtësisë përgjegjësia për atë çka ndodhi gjatë 50 viteve të regjimit komunist.

Arshiu vdiq me 20 korrik 1997 në Washington, D. C., me dishirën përvëluese për ta pa Shqipëninë demokratike e perëndimore, Kosovën dhe trojet e tjera shqiptare të çlirueme dhe të bashkueme me atdheun. La porosinë e fundit: të digjej kufoma e tij dhe të hidhej në ujnat e Adriatikut. Pak vite para se të vdiste, ai i dhuroi Muzeut historik të Shkodrës bibliotekën e tij të pasun.

Pipa qe një mbrojtës i flaktë i çashtjes kombëtare, atdhetar idealist, demokrat e antikomunist i bindun, disident në jetë dhe në veprimtari letrare e shkencore, model shembullor i jokonformizmit, punëtor i palodhun, që të gjitha energjitë jetësore dhe aftësitë intelektuale, ia kushtoi kulturës kombëtare. Ai qe erudit i rrallë dhe poliglot. Përveç shqipes, ai fliste, lexonte e shkruente në anglisht, italisht, frëngjisht dhe gjermanisht.

Atdheu e nderoi me titullin e lartë: “Naim Frashëri i klasit të Parë” dhe qyteti i tij i lindjes e shpalli “Qytetar Nderi”. Busti i tij i derdhun në Bronx qindron, që prej vitiit 1999, në mjediset e Muzeut historik të Qytetit. Kultura shqiptare, ku ende e përcaktojnë tonin akademikët e Diktatorit ose nostalgjikët e tyne, e ka të zorshme me pranue nji personalitet të tillë si Pipa, qi i ka demaskue nji jetë të tanë. Aty-këtu, individë të veçantë dhe institucione kulturore demokratike kanë fillue me ba hapat e parë për të nxjerrë në dritë veprën shkencore e letrare të tij. Po diaspora jonë? Asnji veprimtari promovuese për punën e madhe atdhetare, shkencore, artistike, botuese. Përveç ndonji artikulli me shumë vlerë si ai i Astrit Lulushit, “Montale & Dante dhe Arshi Pipa”, dhe 2-3 shkrimeve kritike tendencioze, nuk më ka xanë syni tjeter. Borxh i papaguem i “Vatrës”, i Shoqatës së Shkrimtarëve dhe, në përgjithësi, i inteligjencës së këtushme



Arshi Pipa (1920 – July 20, 1997) was an Albanian–American philosopher, writer, poet and literary critic.

Biography

He attended school in Shkodër until 1938. Pipa received a PhD in philosophy at the University of Florence in 1942.After he completed his studies he was a teacher of Italian language in different schools in Albania.

He was imprisoned for ten years (1946–1956) in Communist Albania[4] because he antagonized the communist regime with his recitation of a verse from a “Song of the Flea” by Goethe found in a translation of Faust. After he was released from the prison (he was sentenced for 20 years of prison, but after amnesty it was cut to ten) he escaped to Yugoslavia and lived in Sarajevo during the period 1957–1959. In 1959 he emigrated to United States where he was first a teacher at Adelphi College, Georgetown University,Columbia University, UC Berkeley and then in 1966 to 1989 he was a professor of Italian literature at the University of Minnesota, Department of Romance Languages.

Pipa died in Washington DC on July 20, 1997.

Work

The first poetry Pipa composed in late 1930′, Lundërtarë [Seamen], was published in Tirana in 1944. When he was in prison he thought out and actually wrote some parts of his best known collection of poems Libri i burgut [The Prison Book], published in 1959. His epic poem Rusha (1968), composed in 1955 during Pipa’s imprisonment, describes love between Albanians and Serbs in the late 14th century.

Pipa claimed that unification of Albanian language was wrong because it deprived Albanian language of its richness at the expense ofGheg. He called unified literary Albanian language a “monstrosity” produced by Tosk communist leadership which military conquered Anti-Communist north Albania and imposed their Tosk Albanian dialect on the Ghegs

References

^ Elsie, Robert. “Arshi Pipa”. Robert Elsie. Archived from the original on 9 January 2012. Retrieved 9 January 2012. “Writer and scholar, Arshi Pipa (1920-1997) … studied philosophy … published … poetry”
^ Elsie, Robert. “Arshi Pipa”. Robert Elsie. Archived from the original on 9 January 2012. Retrieved 9 January 2012. “in Shkodra where he attended school until 1938. ..Pipa studied philosophy at the University of Florence, where he received the degree of “dottore in filosofia” in 1942.”
^ a b c d e The Columbia literary history of Eastern Europe since 1945, New York: Columbia University Press, 2008, p. 152, ISBN 978-0-231-50804-9, OCLC 174138806, retrieved 11 January 2012, “…at a poetry reading … antagonized the authorities with his recitation of lyrics…that also included … lines from Goethe’s song…”
^ Elsie, Robert. “1959 Arshi Pipa: Communism and Albanian Writers”. Retrieved 10 January 2012. “Arshi Pipa (1920–1997) spent ten years in prison (1946–1956) in communist Albania”
^ Zeitschrift für Balkanologie. R. Trofenik. 1984. p. 211. Retrieved 11 January 2012.
^ a b Kvanbeck, Martha (1997). “1997-98 UNIVERSITY OF MINNESOTA (No. 1) UNIVERSITY SENATE MINUTES”. University of Minnesota. Archived from the original on 11 January 2012. Retrieved 11 January 2012. “he taught at Georgetown, Columbia, and Berkeley before being appointed in 1966 to our University’s Department of romance Languages”
^ Books abroad. University of Oklahoma. 1971. p. 556. Retrieved 10 January 2012. “Arshi Pipa, an Albanian poet now living in the United States, is best known for his Libri i Burgut (The Prison Book), a collection of poems which were thought out, and in some cases actually written, during a long spell of political”
^ Canadian review of studies in nationalism: Revue canadienne des études sur le nationalisme, Volume 19. University of Prince Edward Island. 1992. p. 206. Retrieved 10 January 2012.
^ Canadian review of studies in nationalism: Revue canadienne des études sur le nationalisme, Volume 19. University of Prince Edward Island. 1992. p. 207. Retrieved 10 January 2012.