Sistemi poetik i Lasgushit në një monografi

nga Anton Çefa



Në vitin 1978, studiuesi e kritiku letrar Sabri Hamiti, në një përmbledhje të tijen të poezive të Lasgushit me titullin simbolik "Vdekja e Nositit", pajisur me një studim analitik, shkruante: "Poezinë e Lasgushit e ka përcjellë kritika letrare shqipe edhe në kohën kur është botuar nëpër revista e publikime të ndryshme, edhe mbas daljes në libra të veçantë. Mirëpo, edhe sot në shqip nuk kemi një shkrim monografik mbi veprën poetike të tij." Kjo gjendje ka vazhduar deri në ditët e sotme. Si për çudi të këtij fakti, për poezinë e Lasgushit - këtë poet që i përket jo vetëm letërsisë shqipe por edhe asaj botërore - kemi në dorë të parën monografi dhe këtë në gjuhë të huaj: "The Myth of Lasgush", vepër analitike me vlera të mëdha shkencore, e studiuesit Anastas Kapurani, botuar në Upfront Publishing LTD, United Kingdom, në v. 2004.

Është i gjatë vargu i punimeve studimore për poezinë e Lasgushit. Ai fillon me Çabejn, (artikull i vitit 1929), dhe vijon me Nonda Bulkën (në një shkrim panoramik për letërsinë e kohës), Skënder Luarasin (një artikull gjithashtu panoramik, me titull "Letërsia moderne në Shqipëri", në gjuhën serbo-kroate), Mitrush Kutelin, Kristë Malokin. Myzafer Xhaxhiun, Vehbi Balën, Rexhep Qosjen, Sabri Hamitin dhe Frida Idrizin. Ismail Kadare, në "Ftesë në studio" e ka çekur poezinë e Lasgushit dhe ka dhënë disa të dhëna me interes për jetën e tij në kohën e diktaturës. (Nuk jam plotësisht në dijeni nëse është bërë ndonjë studim i tillë nga v. '90 e këndej).

Rexhep Ismaili në pasthënien e librit të tij "Poezia e Mihail Eminescu-t", duke kritikuar studiuesit e metodës krahasimtare, që kanë bërë fjalë për ndikimet e Eminescu-t tek poezia e Lasgushit dhe duke argumentuar faktin që "epërsia e Lasgushit ndaj Eminescu-t është e dukshme, ka shtruar problemin shumë të rëndësishëm që "kur flasim e shkruajmë për poezinë është mirë të nisemi përherë nga teksti konkret, të bëjmë interpretimin e tij dhe interpretimin e figurave poetike e nocioneve, për të gjetur verifikimin e tyre një herë brenda sistemit poetik të autorit, e pasi të bëjmë këtë punë të kërkohen lidhje e përngjasime." (Për këtë paragraf dhe të mësipërmin, shih: Sabri Hamiti: "Lasgush Poradeci - Vdekja e Nositit", f. 46).

Meqë, poeti ynë i madh ka krijuar një sistem poetik krejt të veçantë, në të gjitha elementet përbërëse të tij, studimet serioze që janë bërë, në një mënyrë a në një tjetër, dashur a padashur, e kanë vënë në dukje këtë dukuri tejet rëndësore për veprën e Lasgushit. Me vetëdije e me një saktësi shkencore, këtë e ka realizuar studiuesi Sabri Hamiti. Në "The Myth of Lasgush" (një vepër e vëllimshme me 306 faqe), Kapurani, në përpjekjet e tij të mundimshme për zbulimin, ndërtimin dhe funksionimin e sistemit poetik lasgushian, na ka dhënë me një origjinalitet të theksuar mekanizmin aq të sofistikuar të këtij sistemi. Monografia ka këtë strukturë: "Në kërkim të një miti", "Kur miti ka lindur", "Gjuha që flet miti", "Brenda dhe jashtë shtëpisë së yjeve të Lasgushit", "Poezi të përkthyera". Në fund janë dhënë disa shënime për Poetin dhe referencat.

Hallkat që përbëjnë zinxhirin e sistemit poetik tek "Miti i Lasgushit" a nocionet -figura (signs), që e përbejnë atë janë: ylli, liqeni, dashuria, vdekja, dhimbja, fjala, përjetësia, natyra, pluhuri yjor dhe zalli i brigjeve të liqenit. Secila prej këtyre nocioneve-figura ruan identitetin e vet simbolik, por në një kërkim të pandërprerë, duke pasur një uri përvëluese për dritën e së panjohurës, ato pasurohen me shtresa të reja kuptimore-figurative, më të larta e më të përsosura, dhe lëvizin drejt njohjeve të reja, duke e çuar sistemin poetik drejt një përimtimi gjithnjë e më të përkryer, që rritet në formën e një spiraleje.

Kryehallka e këtij zingjiri është Ylli. Ai shënon gurin e themelit të poetikës lasgushiane, që duke u bërë vatra kryesore e "kuzhinës së kuptimit", (sipas Roland Barthes), d. m. th. magjja ku gatuhet brumi poetik, të ofron shtegun e parë dhe më të rëndësishmin në studimin e metodës krijuese të poetit.

Për Lasgushin, krijimi poetik është hyjnor. Ai vjen tek krijuesi në krahët e një ylli të zjarrtë:

Sbret një yll prej lartësie,

Një të ndritur shkrepëtime

Posi flakë e posi hije

Ajo rinë në zemër time.

Drita dhe energjia e yllit, çka dëshmojnë njohje dhe përjetësi, "fjalës së palosur i hapin kindin e një pale", poeti frymëzohet dhe ajo që ai krijon është "një këngë gjaku": "Ndjej në gjit' një këngë gjaku".

Për Kapuranin, poezia lasgushiane - kënga e gjakut - karakterizohet nga dimensioni i saj universal. Si energji mitike që nuk është kurrë në pushim, por në një kërkim të përhershëm për ide e forma të reja, ajo shtyn përpara në mënyrë organike udhëtimin prej Sizifi të vetëtransformimit deri sa arrin në transhendencë. Ajo është "dritë njohjeje" dhe "drirë përjetësie". Kështu kënga e gjakut, "materia poetika" që krijon poeti ynë i madh; është një energji e tipit të ri, aparati struktural që ftillon dhe organizon me mjeshtëri këtë shndërrim të pazakontë të energjisë, është një "triadic matrix," që konsiston në Dhimbjen, Yllin, Dashurinë.

Veçoria kryesore e strukturës poetike të Lasgushit qëndron në faktin se infrastruktura e poetit është një përzierje e veçantë e dritës dhe errësirës, ajo të drejton nga hapësirat qiellore në abiset e errëta. Shkëlqimi poetik vezullon në "jetë e vdekje përqafuar".

Me sistemin e tij poetik, Lasgushi ka shtjelluar me një poetikë të lartë e origjinale edhe një filozofi vetanake, duke u futur në hulli ontologjike,siç është gjeneza e yjeve. Është dashuria, një etje e pashtershme e saj, që i mban gjallë yjet, të cilët "prej mosgjëje zunë fill / plot me jetë e mall të valë."

Në një kapitull të veçantë, shqyrtohet "Gjuha që flet Miti". Autori ka theksuar që gjuha e Lasgushit karakterizohet nga një origjinalitet i përtejmë, që e dallon nga të gjithë poetët tanë, dhe ka dhënë me aftësi natyrën e kësaj gjuhe. Fjalën lasgushiane, ai e krahason me një kupë kristali, që merr dhe reflekton dritë e heshtje vazhdimisht. Çka endet në karpetin e kuptimësisë është një mozaik shumëngjyrësh, një peizazh fijesh të zjarrta të thurura me imtësi e delikatesë në flakën e tyre të një heshtjeje që digjet. Fjala, "nocion e figure", formohet si "shape eterne brenda shapelessness".

Gjithë lava Sausurreane e kuptimësisë ka një krater të vetin të pashoq, nga i cili shpërthen herë pas here për të ardhur tek ne. E gdhendur prej një dore mjeshtri, fjala lasgushiane, kjo "fshehtësirë e ndezur në fill prej shkreptime" është më e mira dhe e më e bukura fjalë që është krijuar ndonjëherë në poezinë shqipe. Kësaj veçorie të stilit komunikues të Lasgushiti i shtohet një tjetër veçori: aventurat befasuese që sendërton poeti me fjalën e tij, që për autorin përbën "një nga teknikat e komunikimit të pashpikur ndonjëherë". Spikasin në gjuhën poetike të Lasgushit emërtimi i "ndjenjave bipolare", siç i ka quajtur vetë Poeti në studimin e tij "Poezi et coetera", dhe që, nuk janë vetëm ndjenja, po edhe dukuri të jetës, natyrës dhe kozmosit.

Duke zbuluar sistemin poetik të Lasgushit, autori ka përmisuar me mendjemprehtësi edhe në shtresat e pafiksuara të tekstit artistik, duke "lexuar" në "vendet e zbrazëta" të këtij teksti, siç i ka emërtuar esteti W. Iser.

Rëndësore, veç zbërthimit origjinal të sistemit poetik lasgushian, është vlerësimi shumë i lartë në rrafsh shoqëror i kësaj poezie për kohën që është shkruar, d. m. th. kryesisht për vitet '20 të vendit tonë, dhe për kohërat tona të mëvonshme a, siç e ka thënë autori, brenda mitit të sistemit poetik të tij, "Lasgushi krijoi një mit të ri, mitin e përjetshëm të gruas dhe të dashurisë për të"; çka për gjendjen shoqërore të vendit tonë, në kohën kur shkruante, "Lasgushi u vu në rolin e pionierit, . . . e drejtoi atdheun në rrugën e gjatë e të mundimshme të emancipimit e të prosperitetit", të një mendësie qytetëruese dhe të çlirimit shpirtëror. Në kapitullin e fundit "Jashtë dhe brenda shtëpisë së yjeve të Lasgushit", autori na ka dhënë mitin e jetës dhe, më tej, mitin e përjetësisë së tij; ai ka treguar se me qëndrimin e tij dinjitoz gjatë dekadave të diktaturës, poeti i ka dhënë popullit të vet mësimin tejet fisnik të kundërvënies ndaj saj. "Martirizimi i tij - shkruan autori - është një mit në vetvete?Ai ka një armë vdekjeprurëse: mitin e heshtjes së tij".

Në "The Myth of Lasgush", termi "mit" është përdorur nga autori në disa shtresa kuptimore. Përveç kuptimit kryesor, d.m.th. "rrugës tek shtëpia e poetit", termi është përdorur dhe për vetë jetën e poetit, siç e cekëm në paragrafin pararendës. Në një rast tjetër është thënë: "Poeti krijoi një mit të ri: mitin e gruas dhe të dashurisë së saj", etj.

I rrëmbyer nga lënda poetike që shqyrton, i mrekulluar nga miti lasgushian, stili i Kapuranit në parashtrimin e ideve, situatave poetike, interpretimin e strukturave teksture, gjuhës dhe elementeve tjera të poezisë lasgushiane, karakterizohet jo vetëm nga thellësia e mendimit, mprehtësia, por edhe nga hijeshia; stili i autorit është edhe ai poetik dhe i ekzaltuar, shpesh mjaft i sofistikuar.

Referncat teorike lidhen me emra autoritetesh të njohura botërisht në fushën e filozofisë, estetikës, gjuhësisë, kritikës letrare, poezisë si: Roland Barthes, Ferdinand De Saussure, Jacques Derrida, Martin Heidegger, Terence Hawks, Jacques Lacan, F. O. Mathiessen, Pablo Neruda, Friedrich Nietzsche. Ndërsa për trajtimin me konkretësi të mitit, autori ka vlerësuar Eqrem Çabejn dhe Ismail Kadarenë.

Studiuesi i parë i poezisë së Poradecit, Çabej, në vit.1929 e ka cilësuar Lasgushin si poet "të cilin Shqipëria do t'ia falë njëherë botës". Me monografinë "The Myth of Lasgush" të dr. Kapuranit, është bërë hapi i parë shumë i rëndësishëm drejt jetësimit të mendimit profetik të studiuesit tonë të madh. Vlerën studimit ia shton përkthimi nga ana e autorit i njëzet e pesë poezive të poetit, në të cilat autori ka bërë përpjekje për ta ruajtur jo vetëm idenë, por edhe mekanizmat teknike të poezive.

Flori Bruqi:Kush është Aleksandër Moisiu(Alexander Moissi)

Aleksandër Moisiu ose Alexander, Alessandro - Moissi ose Moisi, lindi më 2 prill të vitit 1879 në Trieste dhe vdiq më 22 mars të vitit 1935 në Vjenë, ishte aktor shqiptar.

Jeta

Moisiu u lind Kavajë. Në moshën 19 vjeçare shkon në Vjenë, ku ai me ndihmën e Jozef Kainc iu përkushtua aktrimit. Më 1898 e nisi karrierën e vet si kompars (aktorë që luajnë rol të vogël) në Burgtheater. Pastaj vijuan angazhime në teatër në Pragë dhe Berlin. Në Berlin Aleksandër Moisiu u pranua në seminarin e Max Reinhardt me të cilin shkoi në turne në Petersburg (1911). Atje u dallua për rolin e Edipit. Pas këtij suksesi ai u angazhua në shumë vende të Evropës dhe Amerikës Veriore.

Fusha e veprimit të Moisiut përmblidhte të gjithë spektrin e literaturës evropiane të teatrit, duke filluar që nga tragjedia antike greke e deri te koha moderne. Shumë të njohura u bënë interpretimet e tij të Hamletit, të Edipit, të Jedermann dhe të Fedja në veprën e Leon Tolstoit “Kufoma e gjallë”. Ai luajti po ashtu edhe rolet kryesore në premierat e pjesëve teatrale të Hauptmann-it (“Der weiße Heiland“), të Wedekind-it (“Frühlings Erwachen”) dhe të Hofmannsthal-it (“Jedermann”).

Në vitin 1920 ishte i pari që në Lojërat Festive të Salzburgut (Salzburger Festspiele) luajti rolin kryesor në “Jedermann”.

Moisiu vlerësohej shumë nga publiku i tij për shkak të zërit të tij të bukur si dhe për angazhimin e tij emocional. Ai llogaritej sidomos në vitet para fillimit të Luftës së Parë Botërore si një nga aktorët më të mëdhenj në hapësirën gjermanofolëse. Në periudhën mes dy luftërave ishte shumë kohë në turne. Në Berlin aktronte në këtë kohë vetëm si mysafir. Stili i tij i aktrimit llogaritej këtu si i vjetëruar dhe nuk mund të matej më me zhvillimet teatrore si ai i ekspresionizmit, apo teatri politik i Brecht-it apo i Piscator-it.

Prej vitit 1910 e deri më 1935 mori pjesë në 10 produksione të filmave, 8 prej tyre ishin filma pa zë.

Në vitin 1935, pak kohë para vdekjes së tij, Moisiu kërkoi shtetësinë e Shqipërisë si dhe atë të Italisë. Shqipëria refuzoi këtë kërkesë, kurse Italia ia dha shtetësinë Moisiut, kur ai ishte i shtrirë në shtratin e vdekjes.

Ai vdiq më 22 mars të vitit 1935 në Vjenë. Ai është i varrosur në varrezat e komunës së Morcote-së, pranë qytetit Lugano në kantonin e Tessin-it në Zvicër.

Moisiu sot adhurohet dhe respektohet sidomos në Shqipëri si një ndër aktorët më të mëdhenj të vendit, edhe pse ai që nga rinia e tij më nuk e vizitoi Shqipërinë. Shkolla e aktrimit në Tiranë si dhe teatri i Durrësit e mbajnë emrin e tij.

Gruaja e tij Maria Moisiu ishte nga Vjena. Aleksander Moisiu është stërgjyshi i aktorit Gedeon Burkhard (ndër të tjera i njohur me rolin e tij kryesor në serinë “ Komisar Rex”).

Citate

* "Zëri dhe gjestet e Moisiut na prezantuan deri tani me diçka të paparë në skenën evropiane." - Franz Kafka
* "Hamlet është shkruajtur për Moisiun, dhe Moisiu ishte lindur unik për të interpretuar Princin e Danimarkës." - Max Brod
* "Unë gjeta te Moisiu aktorin e vërtet qe kërkoja." - Max Reinhard

Filmografia

* "Das Schwarze Los", 1913
* "Die Augen des Ole Brandis", 1913
* "Kulissenzauber", 1915
* "Sein einziger Sohn", 1915
* "Pique Dame", 1918, me Johanna Terwin
* "Der Ring der drei Wünsche", 1918
* "Erborgtes Glück", 1919, me Käthe Dorsch
* "Der Junge Goethe", 1919, me Käthe Dorsch
* "Zwischen Tod und Leben", 1919, me Maria Zelenka
* "Figaros Hochzeit", 1920, Figaro, me Hella Moja, Eduard von Winterstein, Vera Schwarz, Gertrude Welcker
* "Die Nacht der Königin Isabeau", 1920, mit Fritz Kortner,
* "Kean", 1921, Kean, me Camilla Horn
* "Die Königsloge", 1929, Edmund Kean, me Camilla Horn
* "Lorenzo de Medici", 1935

Si e treti sëmundja shkrimtarin e madh Franc Kafka

Puna si detyrim, hierarki, formalizëm, ndiqte një aktivitet shkollor të dominuar nga figura autoritare e të atit, tregtarit Hermann Kafka, që donte për të birin, çek dhe hebre, integrimin maksimal të mundshëm me minorancën gjermane në Bohemi, që e mbështetur nga Vjena, dominonte aktivitetet ekonomike të vendit.

ARMIN TIRANA

Deri në ekspozitën e madhe parisiane lidhur me "Shekullin e Kafkës" në vitin 1984, raporti i shkrimtarit me botën e punës nuk ishte studiuar akoma sa duhej dhe në të vërtetë një prej gjashtë pavioneve të saj, "Sigurues apo Shkrimtar"?, kish qenë vendimtar për të demonstruar sesa e lodhshme kishte qenë jeta e dyfishtë e Kafkës, shkrimtar e nëpunës dhe sidomos sesi nga puna Kafka kishte nxjerrë pjesën më të madhe të dijes së tij për jetën. Puna si detyrim, hierarki, formalizëm, ndiqte një aktivitet shkollor të dominuar nga figura autoritare e të atit, tregtarit Hermann Kafka, që donte për të birin, çek dhe hebre, integrimin maksimal të mundshëm me minorancën gjermane në Bohemi, që e mbështetur nga Vjena, dominonte aktivitetet ekonomike të vendit.

Prej dëshirës së të atit, Kafka kishte frekuentuar gjimnazin shtetëror në qytetin e vjetër të Pragës, që ishte një prej gjimnazeve humaniste tipike në gjermanisht, nga të cilët monarkia habsurge nxirrte funksionarët dhe profesionistët: për të atin, regjistrimi i të birit në këtë shkollë përbënte një manifestim shkëputjeje nga etnia çeke dhe nga feja hebraike. Pas 8-vjetësh, Franz Kafka, dha provimet e maturës në korrik të vitit 1901. Përpara provimeve kishte menduar që të regjistrohej në Fakultetin e Letërsisë, por babai, gjithmonë vigjilent dhe autoritar, ia kishte kthyer mendjen. Filloi kështu një karrierë universitare të pavendosur dhe me luhatje. Fillimisht nisi studimet e kimisë me mikun Oskar Pollak, por dy javë më pas ishte regjistruar për jurisprudencë, por ku mërzitej për vdekje. Në verën e vitit 1902 u duk se donte të studionte historinë e artit e të gjermanistikës dhe mendoi ta linte Pragën, (tema e vazhdueshme në ekzistencën e tij, për më tepër e realizuar e gjitha në qendrën e vjetër të qytetit), që të shkonte të studionte në Mynih.

Ndoshta i ati nuk i dha paratë e nevojshme, por është fakt që Kafka qëndroi në Pragë dhe rifilloi studimet e jurisprudencës, të cilat i dukeshin një torturë e kotë, e dëmshme edhe për shëndetin e tij të brishtë, (në korrik të vitit 1905 Kafka u shtrua për herë të parë në një sanatorium). Më pas iu desh që të përgatisë tezën e diplomës me Alfred Weber, profesor ekonomie, një fushë që në rendin shkollor austriak përfshihej në Fakultetin e Jurisprudencës. U diplomua, më 28 qershor të vitit 1906, me 3 vota nga 5 të tilla.

Ashtu siç kishte qenë i pavendosur për studimet që do të krytente, po kështu i sapodiplomuari nuk dinte së çfarë profesioni të ushtronte. Donte njëherazi pavarësinë nga i ati dhe kohën e lirë për të shkruar. Megjithatë, qysh përpara se të diplomohej, kishte hyrë si stazhier në studion e avokatit Löwy, megjithëse duke u deklaruar se nuk mendonte për profesionin e lirë. Në tetor, pas diplomimit dhe pushimeve, filloi vitin e praktikës ligjore pranë gjykatës, e detyrueshme për këdo që aspironte për një vend pune në administratën shtetërore. Ndërkohë, thonë dëshmitë e miqve të tij, ëndërronte që të studionte për tregti në Vjenë apo të emigronte në Amerikën e Jugut. Por ndërkohë i ati kishte vënë në lëvizje një xhiro shumë të komplikuar rekomandimesh, që e bëri Kafkën të hyjë në një punësim privat, pak ditë pas mbarimit të vitit të praktikës, i përfunduar më 1 tetor 1907.

Rekomandimet nuk janë vetëm një ves bizantin dhe ato të Kafkës qenë deri ndërkombëtare. Një vëlla i së ëmës, Alfred Löwy, kishte emigruar në Madrid ku kishte bërë karrierë, deri sa kish arritur të bëhej Drejtor i Përgjithshëm i hekurudhave spanjolle. Daja Alfred i kishte folur për Franzin mikut të tij Weissberger, përfaqësues në Madrid i "Assicurazioni Generali" në Trieste. Weissberger i shkroi të atit, i cili ishte zëvendëskonsull i Shteteve të Bashkuara në Pragë. Kështu, me prezantimin e Weissberger, doktori i ri Kafka i paraqiti agjencisë prageze të shoqërisë së sigurimeve, më e madhja e perandorisë Austro - Hungareze, më datë 2 tetor 1907 kurrikulumin e mëposhtëm: "Kam lindur më 3 korrik të vitit 1883 në Pragë. Kam frekuentuar deri në klasën IV shkollat popullore të qytetit të vjetër. Më pas kam hyrë në gjimnazin gjerman shtetëror të qytetit të vjetër. Në moshën 18-vjeçare fillova të ndjek studimet në universitetin gjerman 'Karl Ferdinand' të Pragës. Pasi kam dhënë provimin e fundit shtetëror, më 1 prill 1906 hyra si praktikant në studion e avokatit Löwy, në Aldtstädter Ring. Në qershor dhashë provimin e historisë dhe po në të njëjtin muaj mora diplomën në jurisprudencë. Siç ia kam sqaruar menjëherë avokatit, kisha hyrë në studion e tij me qëllimin e kalimit të kohës, pasi ishte qysh në fillim qëllimi im që të mos mbetesha në avokaturë. Më 1 tetor nisa praktikën gjyqësore, të cilën e përfundova më 1 tetor 1907".

Në pyetësorin që shoqëria e sigurimeve i bëri që të mbushë, Kafka deklaroi se përveç gjermanishtes, njihte edhe gjuhën çeke, frëngjishten dhe anglishten, por, rrëfente ai, "në këto dy gjuhë të fundit jam jashtë loje" dhe pohonte se njihte stenografinë gjermane. Për hir të së vërtetës, zotërimi i vërtetë i gjuhës çeke nga ana e tij është mjaft kontradiktor, ndërsa nuk ekzistojnë dyshime lidhur me stenografinë gjermane, nga momenti që shumë prej letrave të tij të zyrës përbëhen nga stenograma.

Kur i nënshtrohet vizitës shëndetësore, Kafka gjendet nga mjeku "i përshtatshëm në mënyrë të pakushtëzuar" për të kryer shërbim. Nuk kishte gjurmë të asnjë sëmundjeje fëminore apo të rritur, përveçse disa gjurmë rakitizmi rinor. Trupi i tij ishte i hedhur, (gjatësia 181 centimetra), por i brishtë. Në kompleks, "një njeri delikat, por i shëndoshë".

Në këtë pikë, shtytja hispano - çeko - amerikane që shoqëronte kurrikulumin dhe kërkesën për punësim funksionoi: 24-vjeçari Kafka hyri në punë në agjencinë prageze të kompanisë së sigurimeve, në postin e asistentit, i destinuar për Degën e Jetës.

Shefi i zyrës i kompanisë "Generali" të Pragës ishte Ernest Eisner, më i madh se Kafka vetëm 1 vit dhe për fat të shkrimtarit, njeri i kulturuar në letërsi dhe kushëri i muzikantit Adolf Schreiber dhe i shkrimtarit Pavel Eisner.

Shefi i zyrës Eisner, tregon Max Brod, "e admironte thellësisht jetën ëndërrimtare dhe të shkujdesur të djaloshit Kafka dhe bënte me të diskutime të gjata letrare". Por Kafkës nuk i pëlqente të konsiderohej një personazh i prapambetur me kohën, si figurat e romancierit Robert Walser me të cilat e krahasonte Eisner ose të lëvdohej për paaftësinë që të jetonte si njerëzit e zakonshëm. Brod ka ruajtur një letër të Kafkës për shefin e zyrës së tij, që hedh dritë për atë që shkrimtari i ri mendonte për vetveten: "Mendo pak për spektaklin e parë nga kali që përshkon pistën, ku mund të mbahen të fiksuar sytë; spektakli i parë nga një kalë që kalon pengesën zbulon thelbin ekstrem, të vërtetë të hipizmit. Uniteti i tribunës, uniteti i publikut të gjallë, ai i peisazhit aty përreth, në një sezon të caktuar etj., me shtesën e valsit të fundit të orkestrës, si përdoret të luhet tani. Por nëqoftëse kali kthehet, nuk do të kërcejë dhe e shmang pengesën apo ikën dhe tërbohet në lëndinë apo deri më hedh nga shala, atëherë patjetër që panorama është më e pasur. Në publik formohen boshllëqe, ka që marrin arratinë dhe të tjerë rrëzohen: duart lëvizin sikur të lëvizura nga erërat në drejtim të kundërt, një shi marrëdhëniesh të shpejta më kapllon dhe është e mundur që disa spektatorë ta kuptojnë dhe të më brohorasin teksa unë përfundoj si krimb në bar. Po kjo çfarë provon?".

Por për shumë aspekte Kafka ishte akoma i ri dhe ndërsa fillonte të vuante nga kufizimet e punës, ëndërronte arratisjen dhe aventurën. Pak ditë pasi ishte punësuar, ai i shkruante mikes së tij Hedwig: "Tani jeta ime është në çrregullim të plotë, por orët jashtë zyrës i gllabëroj si një bishë e tërbuar. Përderisa deri më tani nuk isha i mësuar që ta kufizoja jetën ditore në 6 orë dhe përveç kësaj mësoj italishten e nuk dua t'i kaloj jashtë netët e këtyre ditëve kaq të bukura, dal shumë pak i shtrënguar nga dara e orëve të lira. Jam tek "Assicurazioni Generali", por ushqej shpresën që të ulem një ditë në stolat e vendeve shumë të largëta, të shikoj nga dritaret e zyrës mbi fusha kallamsheqeri apo varreza myslimane edhe dega e sigurimeve më intereson shumë, por për momentin puna ime është e trishtuar. Për punën nuk ankohem, ashtu si për ngadalësinë e kohës moçalore. Në fakt, orari i zyrës nuk mund të ndahet, deri në gjysmë orën e fundit ndjehet pesha e tetë orëve ashtu si në të parën. Shpesh është si të udhëtosh me tren natë e ditë kur në fund bëhesh i frikësuar dhe nuk mendon as për punën e lokomotivës, as për peisazhin e valëzuar apo të sheshtë, por i atribuohet çdo efekt sahatit që mbahet gjithmonë me vete në pëllëmbën e dorës. Të gjithë njerëzit që e kanë një profesion të ngjashëm janë kështu. Trampolina e gëzimit të tyre është minuta e fundit e punës".

Kjo është shenja më e parë e mosdurimit të tij ndaj punës së mërzitshme, ndaj orarit që hante të gjitha ditët dhe shpesh zgjatej, gjë e shpeshtë në fillimet e shekullit, deri në mbrëmje vonë dhe të dielën, "pa pasur të drejtën për një kompensim të veçantë", siç e thoshte rregulli i kompanisë; për më tepër, pushimet përbëheshin nga 2 javë çdo 2 vjet. Ankimet e Kafkës vërshojnë nga ky moment në epistolarin dhe në konfidencat me miqtë Max Brod e Gustav Janouch.

Pesha e orarit, syri i fiksuar pas orës, mërzia, hollësitë e praktikave e ushqyen sigurisht predispozicionin e tij ndaj pesimizmit dhe vizionit të jetës së tij, të dominuara nga autoritete misterioze dhe të pakapshme.

Djaloshi që ëndërronte të punonte në vende të largëta, rijetoi në punë të njëjtat mekanizma psikologjike që i kishin trishtuar vitet e shkollës. Paira që qysh i vogël kishte provuar për të atin, ftohtësia që kishte thithur në familje, qenë transformuar fillimisht në mosbesim për vetveten, në frikë nga provimet, nga "leksionet e tmerrshme të profesorëve" dhe në pamundësinë për të parë sesa vlerësohej nga shokët e shkollës. Tani i ndodhte e njëjta gjë edhe në zyrë, ku nuk e kuptonte se vlerësohej, se nuk konsiderohej i sjellshëm, por edhe simpatik.

Kafka ndjehej pashërueshmërisht i ndarë nga të tjerët. Tek "Përgatitjet e dasmës në fshat", tregimi i shkruar në fillimet e jetës së tij të punës, që i paraprin me 5 vjet temës së "Metamorfozës" së famshme, shkrimtari i përshkruan kështu raportet që vendosen në mjedisin e punës, "Në zyrë punohet aq shumë sa në fund je shumë i lodhur për të shijuar pushimet. Por e gjithë kjo punë nuk e jep akoma të drejtën që të trajtohesh me dashuri nga të tjerët, mbetesh gjithmonë i vetmuar, krejtësisht i huaj ndaj atij që ke afër, objekt i thjeshtë i kuriozitetit të tij. Deri kur ti thua "po" në vend të "unë", gjëja mund të ecë, mund ta tregosh sikur kjo të mos të përkiste fare, por kur e kupton se kjo "po" të përfshin edhe ty, atëhere ndjehesh realisht i goditur dhe i shastisur. Ka mundësi të tjerët nuk janë të padrejtë, por jam shumë shumë i lodhur sa për të kuptuar gjithçka".

Vuajtja dhe shqetësimet nervore që i buronin prej saj nuk e penguan Kafkën që të ndjekë nga shkurti deri në mars të 1908 një kurs lidhur me sigurimet punëtore në Institutin Teknik Tregtar të Pragës, mësuesit e të cilit qenë të gjithë funksionarë të Institutit të Sigurimeve kundër aksidenteve për punëtorët e Mbretërisë së Bohemisë. Instituti kundër të aksidentuarve iu duk Kafkës si një shpresë e re, sidomos pasi si të gjithë punët shtetërore kërkonte vetëm 6 orë në ditë punë, nga ora 8 deri në orën 14. Por në Austrinë e Vjetër, për të cilën sot flitet shumë mirë, në një rivlerësim mitik sa dënimi i lashtë rilindas, hebrenjtë nuk konsideroheshin qytetarë të barabartë me të tjerët. Antisemitizmi ishte shumë i përhapur dhe përjashto programet në Poloninë austriake dhe në Sllovaki, për ta ishte shumë e vështirë futja në administratën publike. Kafka punoi shumë për t'i kaluar këto vështirësi: lodhja e kishte bërë që ta linte të shkruarën dhe nuk rezistonte më në punësimin privat.

Një punë me dobishmëri sociale

Kafka siguroi mbështetjet autoritare që ishin të nevojshme për të hyrë, ai hebre, në Institut kundër aksidenteve: rekomandimi i doktor Otto Pribram, baba i një shoku të shkollës së tij, që ishte përfaqësues i Shoqatës së Industrialistëve në këshillin administrativ të Institutit.

Kështu, 10 muaj pas marrjes në punë, Kafka dha dorëheqjen nga kompania e sigurimit dhe agjencia në Pragë i komunikoi Drejtorisë së Përgjithshme: "Prej disa kohësh doktor Kafka është i sëmurë dhe shumë nevrik. Na ka paraqitur një raport mjekësor të doktor Hann, nga i cili rezulton se doktor Kafka vuan nga shqetësime nervore të bashkuar me një eksitueshmëri të madhe të zemrës, për të bërë kështu jashtëzakonisht të nevojshme braktisjen e çdo lloj aktiviteti".

Pas 2 javësh pushime, i pajisur edhe me kursin e tij lidhur me sigurimet punëtore, Franz Kafka hyri në Institut, akoma me postin e asistentit, në një moment rinovimesh të mëdha. Robert Marschner, drejtori i ri, po ndërmerrte një seri reformash për ta bërë më efikase përkrahjen punëtore. Shumë herë punonjësi i ri u dërgua në Boheminë veriore, domethënë në zonën industriale më të rëndësishme të Perandorisë, për të bërë inspektime në kompani dhe për të përcaktuar inkuadrimin e tyre sipas klasave të rrezikut.

Në fillim të vitit 1910 Kafka u emërua "funksionari draftues" dhe brenda një kohe të shkurtër u bë praktikisht krahu i djathtë i drejtorit Marschner, (në vitin 1913 u emërua zëvendëssekretar, në vitin 1920 sekretar dhe në vitin 1922 sekretar i lartë). Kafka iu kushtua sidomos shqyrtimit të protestave të sipërmarrësve kundër shkallës së rrezikshmërisë të caktuar në kompaninë e tyre, studimit të masave për t'u marrë për parandalimin e aksidenteve dhe propagandës për të parandaluar fatkeqësitë në vendin e punës.

Instituti duhej të luftonte kundër rezistencave të kompanive më të mëdha që tentonin t'u shmangeshin kontributeve të detyrueshme, kundër shoqatave industriale, kundërshtuese parimore të sigurimit të detyrueshëm, por edhe kundër indiferencës së punëtorëve. Max Brod na përcjell një shprehje shumë njerëzore, të thënë nga Kafka lidhur me punëtorët e aksidentuar: "Sa të përulur që janë! Vijnë tek për t'u lutur. Në vend që ta marrin me gurë Institutin dhe të shkatërrojnë gjithçka, vijnë për t'u lutur".

Kafka shkroi artikuj të ndryshëm, jo të firmosur, për të propaganduar në gazeta nevojën e sigurimit të detyruar dhe të masave për të parandaluar dëmtimet. Është kurioze të lexosh në "Relacionin vjetor të Institutit" (dhjetor 1909) një artikull të tij, ku demonstronte nevojën e adoptimeve të trungjeve të rrumbullakta të sigurisë për pjalat mekanike në vend të atyre të vjetra katërkëndore ("Tehet e trungut katërkëndor të kapura me vida drejtpërsëdrejti në të, bëjnë nga 3800 në 4000 xhiro në minutë me teh të zbuluar, shkruan veç të tjerash. Rreziqet që largësia e madhe midis trungut me tehe dhe planit të makinerisë prerëse duken evidente").

Veç kësaj, nga një notë tek "Ditaret" e Kafkës, (10 tetor 1911: "Një artikull jo i mbështetur në realitet pro e kundër Institutit, i botuar tek Tetschen Bodenbacher Zeitung"), nxirret siguria se ishte i tiji një artikull i nënshkruar P.O., kundër të cilit kishte polemizuar "Arbeit", revista e shoqatës së industrialistëve austriakë. Për pasojë, është akoma e Kafkës replika e P.O., e botuar më 4 nëntor 1911 në të njëjtën gazetë, (në parantezë, duhet kujtuar për jashtëzakonshmërinë e tij një rast bashkëpunimi gazetaresk më i lirë: në vitin 1909, gjatë një udhëtimi në Riva del Garda, Kafka shkoi në Lombardi për Javën e Aviatorëve të Breshas dhe botoi një artikull me titull "Aeroplanët në Breshia" që është ndoshta përshkrimi i parë i pajisjeve të reja të botuar në gjermanisht).

Në artikullin e dytë të firmosur P.O. (4 nëntor 1911) Kafka shkruan veç të tjerash: "Në artikullin tonë të parë, të botuar pas përmbledhjes të vitit 1909, kemi pohuar se shkaku i situatës pasive të Institut të Pragës deri më sot është për t'u kërkuar në radhë të parë në faktin që, nga ana e sipërmarrësve, nuk i janë deklaruar gjithmonë Institutit ato shuma të rrogave për deklarimin e të cilave ata do të detyroheshin prej ligjit dhe se pikërisht ky evazion ka qenë shkaku kryesor i pamjaftueshmërisë së kontributeve. Mbështeteshim mbi faktin se në vitin 1909 kontributet e papaguara të Institutit të Pragës, të ardhura nga praktika të mëparshme, qe prej 800000 koronash, për të mos folur për citimin e rasteve të veçanta heqjesh të konsiderueshme kontributesh të paraqitura në faqen 14 të relacionit vjetor të 1909".

Artikulli, i gjatë dhe i mbështetur nga kompetencë e madhe administrative dhe siguruese, vazhdon duke i çmontuar një e nga një mbrojtjet dhe objeksionet e avancuara nga revista e industrialistëve. Dhe nuk mrekullon fakti që kjo mund t'i atribuohet Kafkës, edhe prej aftësisë analitike të jashtëzakonshme, për mprehtësinë dhe prej logjikës së pamposhtur.

Kafka vinte në këtë punë jo të dashur një impenjim në të cilin ndjehet i njëjti moralitet i socializmit të tij jo vetëm rinor. Në moshën 16-vjeçare kishte aderuar në një socializëm jomarksist dhe humanitar, prej iniciativës të shokut të gjimnazit Rudolf Illowy. Me kurajën e pazakontë, në shkollë mbante karafilin e kuq; në një mbledhje të shoqatës studentore Aldtstädter Kollegentag, kur të tjerët filluan të këndojnë këngën e famshme nacionaliste gjermane Wacht am Rhein ("Sogjëtari i Rinit"), Kafka qëndroi i heshtur dhe i ulur dhe kështu që u përzu nga shoqata.

Kishte aderuar më pas në Klub Mladych (Klubi i të rinjve), që u shkri në vitin 1910 prej iniciativave të tij kundër militarizmit dhe për festimet e përvjetorit të 40-të të Komunës, përveçse për protestën kundër ekzekutimit të Francisco Ferrer. Në vitin 1912 funksionari doktor Kafka, që ndërkohë kishte lexuar Kropotkin, Bakunin, Belinskij, Herzen, mori pjesë në mbledhjen e protestës kundër ekzekutimit të anarkistit francez Liabeuf, e shpërndarë nga policia. I ndaluar dhe i detyruar që të zgjedhë midis gjobës prej 1 fiorine apo 24 orëve burg, Franz Kafka preferoi që të paguajë gjobën që të mund të ishte rregullisht në zyrë të nesërmen. Ia vlen barra qiranë të kujtohet se ndërsa Perandoria po rrëzohej drejt fundit, Kafka në mars të 1918 shkroi një projekt për punëtorët pa gjë prej gjëje, i ndarë në "të drejta" dhe "detyrime".

Jeta e dyfishtë e doktor Kafkas

Në të vërtetë, Kafka bënte një jetë të dyfishtë, shumë të mundimshme. Në Institut vlerësohej nga eprorët për impenjimin, për dijet juridike dhe për përzemërsinë e tij. Është tregues fakti që pak javë pas marrjes së tij në punë të zgjidhej për të mbajtur diskutimin zyrtar në emër të personelit me rastin e emërimit si drejtor të doktor Marschner. Diskutimi i Kafkës kishte një konkluzion shumë të vendosur, ka mundësi të akorduar me Marschner: "Ankesa kundër Institutit, të justifikuara apo jo, janë akumuluar me kalimin e viteve. Ama një gjë është e sigurtë: do të kryhet një punë e mirë dhe reformat e dobishme, të mundshme në kuadrin e ligjeve aktuale, do të miratohen".

Miku Max Brod kujton se në zyrë Kafka nuk kishte armiq dhe bile "ishte shumë i mirëpritur". Ottokar Wirth, një koleg i tij, në një letër për Klaus Wasenbach, një biograf i shkrimtarit, flet për huatë që Kafka i jepte një daktilografisti në vështirësi, duke ia refuzuar shlyerjen e tyre me shprehjen: "Ju keni nevojë për ndihmë dhe unë jam në gjendje që t'ua jap atë".

Edhe pse e thënë me thonjëza, në mjediset intelektuale që Brodi e bënte të frekuentonte, Kafka vlerësohej akoma më shumë: "Askush, përveç meje, shkruan Brod në biografinë e mikut të tij, nuk i njihte veprat letrare të tij. Për këto nuk ishte nevoja: njeriu bënte efekt për vetveten dhe megjithë ndrojtjen, konsiderohej nga njerëz të shquar si një qenie e jashtëzakonshme".

Por përzemërsia e zyrës dhe vlerësimi i intelektualëve nuk i mjaftonin. Brenda vetes Kafka kishte filluar të urrente edhe punën e dytë, ashtu si tashmë detyrën në sigurimet private. Orari nga 8 deri në 14 ishte më pak ideal nga sa e kishte menduar: ishte njeri shëndetlig dhe nevrik, që kishte nevojë për të gjithë pasditen që ta merrte veten nga lodhja dhe të përgatitej për të shkruar, duke fjetur nga ora 15 deri në orën 19. Pastaj dilte shëtitje, darkonte vonë me familjen dhe i kushtohej shkrimit nga ora 23 deri në 2 apo 3 të natës (duhej të shkruante natën, përveçse që t'ia kushtonte pasditen rekuperimit të energjive të harxhuara në zyrë, edhe prej ndjeshmërisë së tepruar ndaj zhurmave). Kështu i shpëtonte një rrethi vicioz, që e linte të lodhur qysh nga mëngjesi dhe e bënte të ndjente punësimin si një skllavëri, jetën si një konflikt midis të shkruarit e profesionit, midis vokacionit dhe nevojës.

Në vitin 1915 meditoi seriozisht që të jepte dorëheqjen edhe nga Instituti, por një vit më parë, pak pas shpërthimit të luftës, e kishte lënë shtëpinë atërore për t'i bërë vend një motre dhe fëmijëve të saj. Megjithëse e kish braktisur shtëpinë atërore praktikisht i detyruar dhe duke qenë se i kish kaluar të 30 vjetët, tashmë nuk donte që të kthehej më: dorëheqja do ta rivendoste në varësinë e të atit dhe nuk ishte vetëm çështje krenarie, legjitime për një burrë 32-vjeçar. Është qysh fëmijë, që fëmija Franz e kish urryer të atin, i bëshëm, i sigurtë në vetvete, i dhunshëm, tiranik. Duke u rritur, kontrastet e shtuan dhe gjatë viteve të luftës, pati një lloj aleance midis Franz dhe motrës së vogël Ottla kundër babait, deri sa në vitin 1919 Kafka shkroi të famshmen "Letër për babain" në të cilën akuzon edukimin atëror të dështimit të jetës së tij, të shëndetit të dobët, të martesave të munguara: "Ti posedoje për mua dhuntinë enigmatike të tiranëve, që e mbështesin të drejtën e tyre mbi personin e tyre, jo mbi arsyen. Përpara teje kisha humbur besimin tek vetvetja dhe e kisha zëvendësuar me një ndjenjë faji masakruese". Jo rastësisht, "të jesh i akuzuar është pothuajse një dënim", thotë një prej personazhe kafkjanë.

Kështu, për t'u kthyer në familje as që bëhet fjalë, por Kafka refuzonte edhe atë që atij i dukej një kompromis i turpshëm: gazetarinë, kritikën letrare, pse profesion edhe art, për të, duhej të mbeteshin totalisht të ndara. Atëhere më mirë të vazhdoj në mizoren "jetë të dyfishtë" nga e cila, "ekziston vetë rrugëdalja e çmendurisë pleqërore". Për punën, i kish shkruar të atit: "Paraqitja e përgjithshme e punës time si në zyrë, (ku ngathtësia nuk bie shumë në sy dhe nga ana tjetër mbahet në limite të caktuara nga frika ime), ashtu dhe në shtëpi, ishte minimale: Për nga natyra, besoj se nuk jam aspak i ngathët, por nuk ka asgjë për të bërë. Atje ku jetoja, isha i lodhur, i gjykuar, i mundur". Këto rreshta lexohen me trishtim të madh. Ndoshta Kafka, në zyrë, nuk e kish kuptuar kurrë se vlerësohej dhe mirëpritej. Hija e babait sanguin, nga energjia e të cilit kishte frikë se mos binte në gjunjë dhe katandisej në insekt, gjatë jetës së tij të dyfishtë, ishte e përzier me fuqinë e pavetishëm të Institutit, me frikën e gabimit, me ritet e përsëritura dhe mekanikë të kështjellës së përditshme.

Sëmundja dhe vitet e fundit

Në gusht të vitit 1917 Kafka fillon që të kollitet gjak. Një muaj më pas i diagnostikohet tuberkulozi pulmonar dhe shkrimtari siguron nga Instituti një leje 8-mujore, që e kalon në Zürau, një fshat ku motra e parapëlqyer Ottla zhvillonte një aktivitet bujqësor në fermën e të kunatit. Në kthim, ambienti i zyrës i duket gjithnjë e më "absurdo" ose, për të përdorur një tjetër shprehje të tij, një "çerdhe burokratësh". Pavarësisht kësaj dhe pavarësisht sëmundjes, i reziston Institutit edhe 5 vjet të tjera, megjithëse me mungesa të shpeshta për t'u kuruar. Shtrohet në një sanatorium të Tirolit dhe më pas në Karpate. Në janar të 1922, fillon të shkruajë "Kështjellën" dhe po atë vit vendos që të kërkojë më së fundi pensionin e parakohshëm për motive shëndetësore. Në korrik të 1923 njihet në Berlin me 20-vjeçaren Dora Diamant: më së fundi është i lumtur në jetën e tij të re berlinze me një femër. Por uria e dimrit 1923 - 1924 i jep goditjen vendimtare: tuberkulozi i arrin trakenë, Max Brod dhe një dajë shkojnë ta marrin. Kafka bën xhiron e sanatoriumeve të ndryshme vjeneze, i asistuar nga Dora dhe nga Robert Klopstock. Vdes në sanatorumin Kierking, në afërsi të Vjenës, në qershor të vitit 1924, një vit përpara se të mbushë të 40-at.

Në pjesën më të madhe, dorëshkrimet e tij u shpëtuan nga Max Brod, të tjerë u shkatërruan nga nazistët në vitin 1939. Të tri motrat u vranë në kampet e shfarosjes: Ottla në Auschwitz, Elli dhe Valli në Lodz, kurse Brod, ndërsa gjermanët qenë afër portave të Pragës, kishte arritur të arratisej natën e 15 marsit 1939, i drejtuar për në Kostancë. Nga Rumania gjeti strehim në Tel-Aviv.

Krizë e thellë e studimeve letrare

Disa studiues tanë të letërsisë nuk kanë arritur të bëhen as epigonë. Janë marrës pa kriter dhe spekulues primitivë. Janë transplantues mekanikë të metodave. Janë plagjiatorë të pasofistikuar.

Nga Mehmet Kraja ,Prishtinë

Letërsisë shqipe i është vënë prapa që tridhjetë vjet e këndej një pjesë e kritikës letrare dhe e studimeve të tilla për letërsinë, që nuk shërbejnë për asgjë, që nuk kanë asnjë funksion.


Disa studiues tanë të letërsisë nuk kanë arritur të bëhen as epigonë. Janë marrës pa kriter dhe spekulues primitivë. Janë transplantues mekanikë të metodave. Janë plagjiatorë të pasofistikuar.


Temë e konferencës shkencore të sesionit të letërsisë, në kuadër të Seminarit XXVIII Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare, sivjet ishte romani shqiptar, më saktë romani i sotëm shqiptar.


Është një fushë që mua më intereson në mënyrë specifike, sepse kam një jetë të tërë që merrem me këtë lloj të shkrimit letrar. Një temë e vështirë, madje e papërthekueshme për një konferencë shkencore, sepse romani i sotëm, jo vetëm ai shqiptar, ka shumë probleme, çështje të hapura, për të cilat ende nuk është arritur të thuhet ndonjë gjë e saktë.


Edhe ashtu, studimet për letërsinë bashkëkohore, për zhvillimet aktuale brenda saj, përballen me vështirësi të mëdha dhe firojnë shumë. Të bësh letërsi kaotike, në kohët moderne nuk është ndonjë gjë e pazakontë, sepse krijimtaria artistike në përgjithësi kështu e ka.


Por, të bësh studime letrare kaotike, në një kohë që dijet për letërsinë kanë avancuar shumë dhe saktësia e metodës ka kapur parametra matematikorë, është një gjë që nuk pëlqehet.


Sidoqoftë, seminari është aty, konferenca shkencore është aty, programi që përfshin mbi 60 referues është aty, salla është aty; njerëzit hyjnë dhe dalin, dikush lexon referatin, dikush dëgjon i përqendruar, dikush kotet, dikush flet në telefon, dikush liron gazra, dikush gogësin, dikush bën zhurmë, dikush tjetër shikon i përhumbur matanë dritares.


Në përgjithësi, kjo është atmosfera e konferencave shkencore te ne. Pastaj vjen ajo kryesorja. Titujt e kumtesave janë dizajnuar në atë formë, që për një laik të krijojnë idenë se këtu është duke ndodhur diçka e madhe. Moderniteti, intertekstualiteti, semantika, diskursi, poetika, kodet, postmodernia, struktura, transpozimi, metatekstualiteti, resemantizimi, këto janë disa nga termat që janë futur në titujt e kumtesave.


Strategjia është e qartë: të krijohet ideja se dijet tona letrare kanë avancuar dhe se studimet për letërsinë kanë kapur maje të larta, pa çka se pak më vonë e sheh se ndonjëri nga referuesit nuk njeh as termat elementarë të studimit të letërsisë dhe i përdor gabimisht nocionet si kompozicion, syzhe, e gjëra të këtilla.


Pastaj renditen shkrimtarët, për romanet e të cilëve flitet e përflitet, disa drejtpërdrejt, disa në kontekst të ndonjë fenomeni letrar: Ismail Kadare, Rexhep Qosja, Azem Shkreli, Dritëro Agolli, Martin Camaj, Kasëm Trebeshina, Vath Koreshi, Adem Demaçi, Fatos Kongoli, Nazmi Rrahmani, Zejnullah Rrahmani, Kujtim Rrahmani, Mehmet Kraja (po, po, edhe unë!), Bashkim Shehu, Ben Blushi, Ibrahim Kadriu, Anton Berisha, Visar Zhiti, Jusuf Gërvalla, Ridvan Dibra, Gaqo Bushaka, Diana Çuli, Arian Leka, Agron Tufa, Elvira Dones etj. Këta shkrimtarë, në kontekst të kumtesave, mund t'i përfytyrosh si të duash, si kalorës të betejave të mëdha, ose si arkivole të një gjëme të madhe.


(Në këtë radhë, njërin pranë tjetrit, nuk i përfshin asnjë kriter letrar, asnjë dije për letërsinë, sado e përciptë të jetë ajo.) Për ta ligjërojnë studiues të njohur ose më pak të njohur, burra të thinjur që belbëzojnë e shtërzejnë, ose gra me kraharorë të lëvarur, por edhe djem të ri e goca që ende i kanë buzët me qumësht.


Të bie në sy veçmas një dyndje e studiueseve të reja nga Shqipëria, të cilat seç dërdëllisin gjëra që as vetë s'i kuptojnë. Me gjasë, seminari është bërë një vend i mirë për të pasuruar CV-të shkencore të të gjithëve që synojnë ta fitojnë ose ta ruajnë statusin në universitete dhe institute. Kush pyet për shkencën, për gjërat që shkruhen e thuhen. Me rëndësi të jesh i përfshirë në programin e një konference shkencore dhe më pastaj në botimin e saj.


Sido që të jetë, kësaj radhe seminari nuk është objekt i shqetësimit tim. Ai mund të ishte vetëm një shkas, për të parë se në ç'gjendje i kemi studimet për letërsinë. Doemos, nuk është vetëm ky seminar dhe vetëm ky rast, janë botimet, janë librat, revistat, gazetat, publikimet nga më të ndryshmet.


Është punë që dihet, nuk janë këto fenomene që shfaqen tani, por duket se ato kanë një ekskluzivitet: janë fenomene tipike të ambientit tonë letrar dhe duket se tani kanë arritur deri në një pikë, prej nga nuk mund të shkohet më askund.


E para është kategoria e pohimit dhe mohimit, e vendosur mbi një nomenklaturë thellësisht spekulative. Njëri ngrihet dhe mohon letërsinë shqipe nga fillimi deri në fund, duke e quajtur larg të qenit e afërt me letërsinë e popujve të tjerë të Europës. Mbi cilën bazë, mbi cilin argumentim?


Mbi rolin e patriarkut, të cilin ia ka atribuuar vetes që pesëdhjetë vjet e këndej. Mbi autoritetin që supozon se e ka fjala e tij publike dhe mbi asgjë tjetër. Ky autoritet, njësoj si shumë të tjerë, tani, në kohët moderne, nuk funksionon më.


Është shpenzuar ose është vetëshpenzuar. Unë mund të mendoj ngjashëm me të, kur bëhet fjalë për nivelin e letërsisë shqipe në raport me letërsinë evropiane, por tani më duhet ta kundërshtoj në mënyrë kategorike, sepse, ndërsa unë e lexoj atë letërsi, përfshirë edhe romanet e tij, ai e ushqen mendësinë e tij me prirje fort të përçudshme.


Kadarenë, ta zëmë, që është quajtur (jo nga shqiptarët) njëri nga shkrimtarët më të mirë europianë të shekullit XX, ai do ta zhdukte nga faqja e dheut, sepse e konsideron rival. Një të dytë nuk e pëlqen, që është krejt e natyrshme; një të tretë nuk e lexon, sepse e ka inat; të katërtit nuk dëshiron t'ia shohë sytë; të pestin nuk e do, sepse nuk është poltron i tij. Kush mbetet, atëherë?


Rudina Xhunga dhe ndonjë si ajo. Nëse me këto kritere matet letërsia shqipe, atëherë gjëma e saj është më e gjatë se krejt shekujt e jetës së saj. Edhe një gjë: nëse ndërmjet shqiptarëve dhe Europës një herë vendos mohimin, herën tjetër keqkuptimin dhe herën e tretë refuzimin, atëherë kjo nuk mund të quhet një rastësi e padjallëzuar.


Në diskursin tonë kritik-analitik, po kaq spekulativ është edhe pohimi. Ky nuk bëhet si një herë e një kohë, duke thënë fjalë të mëdha, me intonim solemn, se filan shkrimtari është më i madhi i serës sonë etj. Tani është gjetur një metodë tjetër, e përsëritjes deri në bezdi e të ashtuquajturve modele, të cilët apostrofohen në dukje të parë pa ngarkesa vlerësimi, por që synojnë të arrijnë të njëjtën gjë.


Mjerimi i dijes sonë letrare fillon aty, kur, ta zëmë, shkrimtarë që i takojnë një klani, por që kanë vokacione të ndryshme dhe u takojnë niveleve të ndryshme letrare, kërkohet të vihen në të njëjtën radhë, pavarësisht se nuk puqen askund.


Ta zëmë, një shkrimtar që do të zinte vend në mënyrë komode pranë Sinan Hasanit, pa pikë turpi letrar vihet në të njëjtën radhë me Anton Pashkun dhe kjo përsëritet aq shpesh dhe aq shumë nëpër katedra, ligjërata, kumtesa, tubime shkencore dhe joshkencore, saqë dishepujt e rinj të studimeve letrare këtë çorodi e marrin si fakt të mirëqenë. Ky nënshtrim ndaj klaneve letrare në ambientin tonë tashmë është bërë anekdotik. Dhe i neveritshëm, gjithashtu.


E vërtetë është se klane letrare, pohime dhe mohime të pambështetura e të paqëndrueshme ka pasur dhe do të ketë si te ne, ashtu edhe në letërsitë e mbarë rruzullit. Sepse, fundja, kjo është vetë natyra e artit.


Por, mendoj se fenomeni i spekulimit ka arritur kulmin në një pikë tjetër, akoma më të trishtueshme, veçmas kur bëhet fjalë për studimet dhe dijen tonë letrare. Është marrja e metodave, bartja spekulative e shkollave të studimeve letrare nga një ambient në tjetrin, nga një letërsi në tjetrën, nga Perëndimi në Lindje, nga Parisi ose Roma në Prishtinë ose Tiranë.


Unë nuk e them dot se kush e filloi i pari këtë matrapazllëk në studimet tona për letërsinë, por që tani kjo ka marrë përmasa dëshpëruese, për këtë nuk ka asnjë dyshim.


Çohet një studiuese e Shqipërisë, ta zëmë, dhe vjen në një tryezë shkencore në Akademinë tonë, dhe një shkrimtari të traditës ia atribuon "intertekstualitetin", pa e kuptuar e gjora se jo vetëm ka bërë një shartim që nuk i përshtatet bimës, por akoma më keq, nuk e kupton as fjalën, as nocionin.


Një tjetër studiues merr e lexon një libër e gjysmë të Umberto Ekos dhe teorinë e tij të komunikimit e përball me një shkrimtar që as Bjelinski, Sent-Bevi e Lukaçi nuk i lënë shenjë. Çuditërisht, studimet tona për letërsinë vlojnë në të gjitha anët nga terminologji të shkollave të avancuara, në një kohë që shumica nuk ua dinë kuptimin atyre termave.


Nuk i paragjykoj, por e dëgjoj çdo ditë dhe i lexoj me sytë e mi. Situata bëhet më qesharake, kur këto metoda studimi synohet të aplikohen në një vepër konkrete dhe te një shkrimtar konkret.


Jo vetëm që i tërë studimi del spekulativ; jo vetëm që i tërë vlerësimi mbështetet mbi një spekulim të kulluar, por edhe më keq se kaq: autori ose vepra konkrete që vihet kundruall me këto shkolla studimi, me këto metoda, nuk i përballon ato në asnjë mënyrë.


Barti, Zheneti, Todorovi dhe ca të tjerë nuk janë më modele, janë gjellë e përtypur dhe e ripërtypur që i bie mirë çdo stomaku. Disa studiues tanë të letërsisë nuk arrijnë të bëhen as epigonë. Janë marrës pa kriter dhe spekulues primitivë. Janë transplantues mekanikë të metodave. Janë plagjiatorë të pasofistikuar.


Ky është një kontingjent i paarsimuar dhe i pacivilizuar i shkrimtarëve dhe kritikëve, të cilët, pasi që fillimisht janë mësuar ta bëjnë nevojën pas sanës, mrekullisht kanë zbuluar se paska një vend, një si guaskë qeramike, ku nevojat biologjike mund t'i bësh në mënyrë krejt komode. Kjo mrekulli e zbulimit nuk i lë të shohin asgjë përtej.


Kush e filloi i pari këtë spekulim lapidar? Një mik i imi thotë se "Vepra e Bogdanit" e Rugovës është e para e radhës e bërë me këtë metodë spekulative: në njërën anë Barti, në anën tjetër "Çeta e profetëve".


Mbase është, ku e di unë, por është e vërtetë se letërsisë shqipe i është vënë prapa që tridhjetë vjet e këndej një pjesë e kritikës letrare dhe e studimeve të tilla për letërsinë, që nuk shërbejnë për asgjë, që nuk kanë asnjë funksion.
Nuk u duhen as atyre që i bëjnë, e lexuesit jo që jo. 

Mehmet Kraja ka lindur më 1952, në Krajë, afër Liqenit të Shkodrës, në Mal të Zi. Shkollimin e mesëm e kreu në Ulqin, ndërsa të lartin në Universitetin e Prishtinës. Nga viti 1974-76 ishte kryeredaktor i gazetës së studentëve “Bota e re”. Më pas punoi si gazetar dhe redaktor i kulturës në gazetën “Rilindja”. Gjatë viteve 1992-99 jetoi dhe punoi në Tiranë. Pas luftës ishte redaktor i kulturës në të përditshmet “Zëri” dhe “Koha Ditore”. Që nga viti 2002 është edhe ligjërues në Fakultetin e Arteve në Prishtinë, ku jep lëndën e skenarit të filmit. Eshtë anëtar i Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Kosovës. Deri tani ka botuar: 10 romane, 5 përmbledhje me tregime, 10 drama dhe tre libra me kritikë dhe publicistikë, si dhe një numër tekstesh publicistike në shtypin e Kosovës dhe Shqipërisë.


Romane


“Gjurmë në trotuar(perpak tu ftofe)”, “Rilindja”, Prishtinë 1978;
“Portali i perëndive të fyera”, “Rilindja”, Prishtinë1980;
“Moti i Madh”, ““Rilindja”, Prishtinë1981;
“Udhëzime për kapërcimin e detit”, “Rilindja”, Prishtinë 1984; “Naim Frashëri”, Tiranë 1987;
“Sëmundja e ëndrrave”, “Rilindja”, Prishtinë 1987;
“Net bizantine”, “Rilindja”, Prishtinë 1990;
“Muri i mjegullës”, “Toena”, Tiranë 1998;
“Edhe të çmendurit fluturojnë”, “Onufri”, Tiranë 2004;
“Im atë donte Adolfin”, “Onufri”, Tiranë 2005.
"Selvitë e Tivarit", "Onufri", Tiranë 2008


Tregime


“Dritat e mesnatës”, “Rilindja”, Prishtinë 1974;
“Vdekja pa emër”, “Eurorilindja”, Tiranë 1995; “Dukagjini”, Pejë 1996;
“Portat e qiellit”, “Toena”, Tiranë 1996; “Buzuku”, Prishtinë 1997;
“Njëzet tregime për kohën e shkuar”, “Dukagjini”, Pejë 2001;
“Hija e qershisë nën dritën e hënës”, Toena”, Tiranë 2006.


Drama


“Tri drama” (“Princi i hijeve”, “Onufri i Neokastrës”, “Hëna prej letre”), “Rilindja”, Prishtinë 1987;
“Pesë ide për lojë skenike” (“Muri I, ose ora e shiut”, “Muri II, ose lavjerrësi i rërës”, “Muri III, ose fluturat e bardha”, Muri IV, ose ëndërr qeni”, “Muri V, pse një hënë tjetër prej letre”), “Toena”, Tiranë 1999;
“Krishti qëndroi tri ditë në Kosovë”, “Jeta e Re”, Prishtinë 2002;
“Grafitet”, “Jeta e Re”, Prishtinë 2005;
“Im atë donte Adolfin”, dramatizim, Prishtinë 2007;
"Drama" ("Grafitet", "Hëna prej letre II", "Rekuiem"), PEN Qendra e Kosovës, Prishtinë 2008


Kritikë dhe publicistikë


“Shoqërime”, “Rilindja”, Prishtinë 1997;
“Vite të humbura”, “Eurorilindja” Tiranë 1995, “Rozafa”, Prishtinë 2003;
“Mirupafshim në një luftë tjetër”, “Rozafa”, Prishtinë 2003.
"E shtuna ime", PEN Qendra e Kosovës, Prishtinë 2009


Skenarë


“Sëmundja e ëndrrave”, 1989
“Kurrë më”, 2000
“Fluturat e bardha”, 2001
“Muri i mjegullës”, 2002
“Kukumi”, 2003 (i realizuar si film artistik i metrazhit të gjatë, në regji të Isë Qosjes)


Shfaqje të realizuara


“Princi i hieve”, realizuar në Teatrin Popullor Krahinor në vitin 1984, me regji të Agim Sopit dhe në Teatrin e Gjilanit në vitin 1985;
“Hëna prej letre”, realizuar nga Teatri i Gjakovës në vitin 1988, në regji të Fadil Hysajt;
“Onufri i Neokastrës”, nga Tetari Amator “Emin Duraku” i Gjakovës në vitin 1987 në regji të Nimon Muçajt;
“Ëndërr qeni”, realizuar në Teatrin Kombëtar të Prishtinës në vitin 2001, në regji të Isë Qosjes;
“Grafitet”, realizuar në Teatrin “Oda” të Prishinës, në vitin 2005, në regji të Isë Qosjes;
“Onufri i Neokastrës” (version i ri), realizuar nga një grup artistësh të lirë të Gjakovës, në vitin 2006, në regji të Nimon Muçajt;
“Hëna prek letre” (version i ri), realizuar në Teatrin Kombëtar të Prishtinës, në vitin 2007, në regji të Fadil Hysajt;
“Im atë donte Adolfin”, i realizuar si shfaqja e parë profesioniste e Teatrit të Prizrenit, në vitin 2007, në regji të Agim Sopit.


Çmime


Çmimi vjetor i Shoqatës së Shkrimtarëve të Kosovës për veprën më të mirë (për romanin “Moti i Madh”, 1981);
Çmimi “Hivzi Sulejmani” i Shoqatës së Shkrimtarëve të Kosovës për prozën më të mirë (për përmbledhjen e tregimeve “Vdekja pa emër”, 1995);
Çmimi i shtëpisë botuese “Toena” për prozën më të mirë nga pesëqind titujt e botuar (për romanin “Muri i mjegullës”, 1998);
Çmimi “Pjetër Bogdani” i Shoqatës së Shkrimtarëve të Kosovës për veprën më të mirë (për romanin “Muri i mjegullës”, 1999);
Çmimi “Pjetër Bogdani” i Shoqatës së Shkrimtarëve të Kosovës për veprën më të mirë (për përmbledhjen “Njëzet tregime për kohën e shkuar”, 2001);
Çmimin “Azem Shkreli” të Ministrisë së Kulturës së Kosovës për veprën më të mirë (për romanin “Edhe të çmendurit fluturojnë”, 2004).
Çmimi “Mitrush Kuteli” i Ministrisë së Kulturës të Shqipërisë (për përmbledhjen e tregimeve “Hija e qershisë në dritën e hënës”, 2007).
Çmimi "Petro Marko" i Ministrise se Kultures te Shqiperise (per romanin me te mire te vitit, "Selvite e Tivarit" 2008)


Përgatiti:Flori Bruqi

TRAJTIM ARTISTIK I NJI BESTYTNIE TË LASHTË

Qysh me romanin e parë, Përroi i Andrrës (2004), shkrimtari Petrit Palushi u paraqit me nji profil mjaft të veçantë, qoftë në pikpamje të teknikave të rrëfimit, qoftë në anën e trajtimit të gjuhës. Asht e kuptushme që beteja e nji shkrimtari me gjuhën asht e përhershme. Hulumtimi i vazhdushëm, i pandalshëm asht pjesë e pashmangshme e procesit krijus sepse me gjithë punën e përditshme e të përhershme me gjuhën asht e pamundun me u thanë ajo që nji shkrimtar e ndin me të vërtetë dhe don me e thanë. Këtë e pranon edhe Dostojevski i cili thotë se megjithse kishte shkru për tridhetë e kusur vjet ai ende s’kishte mujtë me thanë ate që kishte dashë sepse ajo që kishte dashë me thanë i kishte mbetë gjithmonë nën rrashtë. Në këtë vijë duhet të kuptohen edhe valavitjet e Palushit me gjuhën në të trija veprat e tij me radhë.


Rivaliteti në mes jetës dhe vdekjes


Landa e romanit Njeriu që kujdesej për varrin e vet asht nji landë jo e rëndomtë, jo shumë e zakonshme për letrat tona por kjo nuk mun me u thanë edhe për legjendat tona popullore. I kundrumë ma thjesht, në shikim të parë, ky asht nji roman i marrdhanies prindore, i babës me fëminë. Shfaqet si ankth i nji babe mbas vdekjes së të birit, nji andrrallë që e bart çdo prind në planet. Me vetë titullin, qysh në rreshtat e parë e deri në fund, ndihet trishtimi herë shqetsus e herë tronditës sepse fakti se Bardhi hap nji vorr për veten që vdekja ta marrë atë e jo edhe ndonji prej fëmive tjerë, asht akt sa madhshtor aq edhe trishtimplotë. Duket si nji veprim i shtytun prej nji besimi kohnash të stërlashta, si i dalun prej tempujsh pellazgë, nji mit i ikun prej bibliotekash të Babilonisë apo pergamenash egjiptiane, për me i ba ballë turrit të vdekjes.

Në plan të gjanë, prandej, romani ban fjalë për shemrakinë (rivalitetin) ma të lashtë, të përhershme që vlon në gjinin e njerëzimit, shemrakinë në mes jetës dhe vdekjes. Kjo asht shprehë edhe në veprën që merret si ma e lashta vepër letrare e njerëzimit, në Gilgameshin, i cili kërkon barin e përjetsisë. Ballafaqimin e çuditshëm me vdekjen e ndeshim edhe në legjendën e Konstandinit e Doruntinës dhe, poashtu, në legjendën e Rozafatit. Gilgameshi e kërkon përjetsinë, e gjen dhe e humb, Konstandini ringjallet për Besën e dhanun tue sfidu edhe vetë vdekjen, ndërsa nusja ma e re në legjendën e Rozafatit flijohet, i dorzohet vdekjes, për me mujtë me qëndru kështjella. Këto janë ballafaqime që për kundërshtar kryesor e kanë Vdekjen. Edhe në këtë besojmë (bestytni) të hapjes së vorrit për t’i shpëtu antarët tjerë të familjes bahet nji ballafaqim i këtillë me vdekjen. Ashtu si nusja ma e re që flijohet te Rozafati, edhe në këtë besojmë baba asht i gatshëm me u fliju dhe i jep sheja të qarta vdekjes, komunikon me te, tue ia ba me dije se po erdhi, ku i kërkohet me shku apo ku përgjërohet me shku.

Ky tekst merret me nji fakt tronditës, ma thelbësor në jetën njerëzore, merret me vdekjen si dukuni apo edhe ma tragjike se kaq, merret me vdekjen e nji fëmije. Prandaj vjen natyrshëm përqëndrimi ma i madh në meditime dhe introspekcione psikologjike, krijohet nji lojë e vazhdushme nervash dhe autori ia ka mbërrijtë, në masë të madhe, me hy artistikisht në lëkurën e protagonistit kryesor, Bardhit, e me e hulumtu shpirtin e këtij njeriu të vujtun i cili tue mos gjetë zgjidhje tjetër të mundshme për shkak të tragjedisë që e ka goditë hap nji vorr për veten për m’i shpëtu fëmitë e tjerë.

Asht nji fazë te njerëzit, tek të afërmit e të cilit ndodh vdekja, që ata në fillim nuk dëshirojnë ta pranojnë këtë fakt. Kjo asht luftë e vërtetë psikologjike ku nxjerr krye çdo virtyt e ves njerëzor, edhe egoizmi, edhe frika, edhe pasiguria, edhe solidariteti, edhe hakmarrja, edhe kotësia, edhe meditimet filozofike etj. Thjesht njeriu bahet tragji-komik sepse ndeshet me nji të vërtetë të fundit, absolute e të pamohushme. Te disa kjo kalon ma shpejt, te disa ma ngadalë, e te disa nuk kalon kurrë. Arsyet pse ndodh kjo janë ende të panjohuna deri në fund por nji shkrimtar mun me përshkru se cilat janë manifestimet e njerëzve të ndryshëm që i ban ata me qenë të tillë çfarë janë. Nji zdritje të këtillë të skutave të mshefta të psikologjisë njerëzore përpiqet me ba edhe Palushi.

Besimi se vdekja mun me u udhëzu asht doemos mbeturinë e besimeve të lashta animiste. Në këtë vijë kjo besojmë bahet edhe nji margaritar në vargun e besojmave tona shumë të lashta popullore, të cilën autori e ka gjetë në hulumtimet e veta tue mbledhë fjalë e shprehje të rralla, përralla e anekdota nga goja e popullit. Por ai, njikohësisht, ban edhe plotsime të kësaj besojme me përshkrime e situata që i shkojnë mjaft mirë veprimit në roman.

Asht për t’u vu në dukje se proza e Palushit, sidomos romanet Përroi i Andrrës dhe Njeriu që kujdesej për varrin e vet, ka nji frymë surrealizmi në sprovën për të depërtu dhe për ta hulumtu anët ma pak të njohuna të shpirtin njerëzor. Lexusi e ndin peshën e dhembjes e të shpresës, të dhembjes reale dhe te shpresës së kotë e cila kur nuk largohet dot dhe shpesh shndërrohet në trishtim. Të rrëfymit diskontinuitiv në këtë roman arrihet nëpërmjet ndërkalljes së disa rrëfejzave popullore mbrenda rrëfimit kryesor. Këto rrëfejza shkrihen dhe funkcionalizohen natyrshëm tue i dhanë nji vlerë të lakmushme tanësisë rrëfimore.


Eksperimente syzheike dhe risi gjuhsore


Romani Njeriu që kujdesej për varrin e vet, përveç eksperimenteve syzheike, ka edhe risi gjuhsore dhe kjo, padyshim, ia shton vlerën këtij teksti. Këto risi të guximshme gjuhsore vijnë si nevojë e mbrendshme e rrëfysit, por, gjithsesi, janë edhe ndikim nga proza popullore me të cilën Palushi merret çdo ditë.

Në romanin e tij të parë Përroi i Andrrës (2004), Palushi hyni tue përdorë fjalë të gegnishtes që nuk gjenden në fjalorët zyrtarë si:

- johnonte, ashtusoj, ngrija, egërtinë, apo edhe fjalë të reja që janë kriju prej tij: papërtypas, vegimshëm, qiellnaja, bornaja, bujtinzë, dielltas, e qielltë, e shkrumbtë, ëmbëltas, fytnajë, gazmendar, gropshtinë, hapaqorras, humbtajë, etj.

- trajta të cilat ai i dëgjon ndër bashkqytetarë e jo qysh janë në fjalorët zyrtarë: “dy ndihmatarë” dhe jo “ndihmëtarë”, “shkret” dhe jo “shkretë”, “mallëzuar”, për “përmalluar”; “vogëlohej”, për “zvogëlohej”, “lajmonin”, për “larmëronin”, “lehtohej, për “lehtësohej”; etj. Masandej në veprën e tij të parë munden me u ndeshë edhe shprehje të rralla e poetike si: “në përfytyrimin më të hapësirshëm”, “për netë të panumërimta të njehte kokërriza të panumërta”, “(k)ur yllzit humbën në humbtajën e qiellit”, “hëna qe dritë e zotit, siç qe dritë e zotit edhe drita e natës së ftohtë të vorrit”; “të lodronte ankthshëm në mendjen e tij”; “u zhytën në kupën e qielltë dhe humbën nën llamburitjen e yjeve”; etj. që janë dëshmi të qarta të nevojës së shprehjes dhe jo teka të çastit apo ndërtime sa për t’u dukë. Nji trajtim i këtillë i gjuhës nuk asht i rastit edhe lidhet me faktin që P. Palushi ka ba nji punë të jashtzakonshme tue mbledhë material rrëfimor nga goja e popullit dhe i ka funkcionalizu këto me mjaft mjeshtri.

Përpjekjet për sprovimin e mundsive të reja shprehse Palushi i vazhdoi edhe në veprën tjetër, Tri motra në nji qytet (2006) dhe këtu po shënoj vetëm disa njisi që i kam veçu prej këtij romani: Ajo qyqe qyqevetëm; i pakmëparshëm; krahneza e brymës; krejtekrejt; një mbledhnajë fëmijësh; një zë i shkretëtirtë; pa kryeçarje; pluhnaja; për të disatënherë; si ndërdyshtas; thirrnaja; të pikaderdheshin; të vrantësirshme etj.

Por, në Njeriu që kujdesej për varrin e vet, gjurmët e hulumtimeve për shprehje sa ma të natyrshme e të plotkuptimshme vazhdojnë me u pa qartë dhe kanë shku mjaft larg. Tash Palushi nuk kënaqet tue ua mveshë personazheve të folunën veriore por edhe rrëfimi i tij merr ngjyra ma të forta të gegnishtes tue e përdorë në vazhdimsi pjesoren dhe paskajoren e gegnishtes mbrenda nji kornize të gjuhës letrare toske. Kjo asht nji përpjekje e qartë për me kriju e me pasunu edhe ma shumë nji shqipe të mundshme të përbashkët. Ai fut ndërtime të tana si: “e ngatërron numërimin dhe yllzat i përzihen si të ishin zhytë në një lëmsh për të mos u lirue kurrë më’, “(e) lamë me ecë bashkë”, “qe zhdukë në ujë për mos me dalë më kurrë prej andej”, etj. Me këtë Palushi rifut përdorimin e paskajores në gjuhën e tij rrëfimore mbrenda rrethanash që ai i sheh të mundshme. Më shumë sesa mohus rregullash të vendosuna me 1972, Palushi në librin e fundit del si reformator i këtyne vendimeve, si propozus mundësish të reja. Kjo asht nji frymë e re, e guximshme dhe e domosdoshme, që duhet me ndodhë sot e tutje ndër shkrimtarë të shqipes dhe Palushi asht prej krijusve të rrallë të gjeneratës së tij që paralajmron hullinë e re në hulumtimin e këtyne burimeve të reja shprehse të shqipes.

Vetë fakti që rrëfimtarë të shqipes, të kandshëm për t’u ndëgju e për t’u lexu, në arealin e gegnishtes, kanë shku tue u rrallu e tue u zhdukë qysh prej vjetit 1945 tregon kataklizmën e vërtetë nëpër të cilën ka kalu njeni krah i shqipes, e, me këtë vetë shqipja. Po të kishte qenë e mundun me ba letërsi të madhe në nji gjuhë apo dialekt të panjohun deri në fijet më të holla e më të ndishme gjuhsore nga nji shkrimtar, atëherë Dante Alighieri kurrë nuk do ta kishte lanë menjanë latinishten - mbretneshën e gjuhëve - e me shkru n’italisht. Sepse, sa i përket rregullave akademike, edhe Aligher-i do ta ketë njoftë ma mirë gramatikën e latinishtes, por asht vetdijesu se merr frymë në italishten fjorentinase. Nji art i madh letrar, natyrisht, nuk bahet pa e ndi thellë këtë frymarrje të gjuhës. Prandej, le të shpresojmë se përpjekjet e P. Palushit dhe të krijusve që do të vijnë, në afrimin ma të madh të shqipes, qoftë edhe tue eksperimentu aty-këtu, kanë me dhanë fryte të prituna për nji shqipe ma të gjanë e gjithpërfshimse.


Agim MORINA

Dante, seksi dhe poezia

Hera e parë kur ia shtrëngova dorën qe në pranverën e vitit 1967. Ato kohë frekuentoja vitin e dytë të universitetit në Columbia: isha një djalosh injorant dhe i uritur për libra që kultivonte besimin (ose iluzionin) për t’u bërë një ditë shumë i zoti sa të mund të definohem poet; e si lexues i poezisë, kisha gjetur tashmë homonimin e tij në Ferrin e Dantes, një i mallkuar që zvarritet në vargjet finale të këngës XXVIII të Kantikës së parë.

Nga Paul Auster

Bertran de Born, poeti provincial i shek. XII, mban për flokësh kokën e vet të prerë që valëvitet para e mbrapa si një llambë: pa dyshim njëri nga imazhet më groteske në katalogun e halucinacioneve dhe lutjeve që përsëritet përgjatë tërë Ferrit. Sado që e çmonte fort poezinë e De Born-it, Dante e dënoi me ndëshkim të përjetshëm sepse kishte këshilluar princin Henrik të çonte krye ndaj atit të tij, Mbretit Henriku II; e meqë de Born kishte provokuar një ndarje mes atit dhe birit duke i bërë armiq, penda inteligjente danteske e ndan De Born-in nga vetvetja. Prej këtu trupi pa kokë që vajton në botën e nëndheshme, duke pyetur udhëtarin fiorentinas nëse mund të ekzistojë dhimbje më e tmerrshme se e tija. Kur u prezantua si Rudolf Born, mendja ime shkoi menjëherë te poeti. Mos rastësisht ju jeni farefis i Bertran-it?, e pyeta. Ah, m’u gjegj, ajo krijesa e shkretë që e humbi kokën. Bën vaki, por tutem se është e pagjasë. Mungon de-ja. Për ta pasur atë, lypset të jem pjesë e fisnikërisë, e e vërteta e trishtë është se unë jam çka do veçse jo fisnik.

S’e mbaj mend pse u gjenda aty. Dikush duhej të më kishte lutur ta shoqëroj, po se kush ishte aifarë dikushi më ka ikur nga mendja prej kohësh. Nuk e mbaj mend as ku mbahej festa – në periferi apo në qendër, në ndonjë apartament apo ndonjë nënçati – dhe thënë të vërtetën s’e mbaj mend as shkakun pse kisha pranuar ftesën, meqë atë kohë priresha t’i shmangja rastet mondane, i mërzitur nga poterja e thashethemeve, i sikletosur nga druajtja që më zotëronte në praninë e të panjohurve. Po atë natë, kushedi se si vallë, thashë po dhe i shkova pas mikut tim duke harruar vendin, cilido që të ketë qenë, ku më çoi. Ndërsa mbaj mend këtë: se në një moment të caktuar të mbrëmjes, mbeta vetëm, në këmbë, në një qoshk të dhomës.

Tymosja një cigare dhe i shikoja të ftuarit, dhjetëra e dhjetëra trupa të ndryrë në limitet e asaj hapësire, dëgjoja zhurmën e përzier të fjalëve dhe të të qeshurave, duke pyetur veten çka dreqi po bëja aty dhe mendova se ndoshta duhej ta baja bishtin prej aty. Mbi kaloriferin në të majtë ishte vënë një taketuke, e kur u ktheva për ta fikur cigaren, pashë se mbajtësja e mbushur dëng me bishta cigaresh po ngrihej lart drejt murit në shuplakën e dorës së një njeriu. Pak më herët, pa u ndërmendur për këtë, ishin ulur mbi kalorifer dy persona: një burrë dhe një grua, që të dy më të mëdhenj se unë, bile pa dyshim më të vjetër se të gjithë të tjerët të pranishëm në sallë: ai mbi të tridhjetepestat, ajo rreth të tridhjetave. Dukeshin një çift paksa i papërshtatshëm, Born me një veshje lini të bardhë të ngrënë e bile edhe të papastër, e gruaja (që pastaj mora vesh se quhej Margot) e tëra në të zeza.

Kur e falënderova për shpuzoren, ai luajti kokën pakëz në shenjë mirësjelljeje dhe tha Hajt de, me një theks të mezi vërejtur të huaj. Frëngjishteje apo gjermanishteje s’e di me siguri, ngase fliste një anglishte pothuajse pagabueshme. Çka tjetër vura re në ato momente? Lëkurë të zbehtë, flokë paksa të kuqe dhe të pakrehura (prerë më shkurt se shumica e njerëzve të asaj kohe), një fytyrë të bukur të gjerë pa tipare karakteristike (një fytyrë, të themi kështu, gjenerike, një fytyrë që në mesin e çfarëdo turme do të ishte bërë e padukshme), dhe dy sy gështenjë, të ngrirë, sytë hulumtues të një njeriu që dukej të mos kishte frikë nga asgjë. As i hajthëm as i trashë, as i shkurtër as i gjatë, po në tërë këtë një ndjesi e fuqisë fizike, mbase për shkak të duarve gjigante. Sa i përket gruas Margot, rrinte ulur pa lëvizur asnjë muskul, sytë e ngulitur në hapësirë thua se misioni i saj kryesor në jetë ishte të dukej e mërzitur. Megjithatë magjepsëse, shumë magjepsëse për një njëzetvjeçar si unë, me flokët e zinj, bluzë të zezë, fund të zi, çizmet prej lëkure të zezë dhe grimin e rëndë të zi rreth syve të mëdhenj të blertë. Jo një bukuri, ndoshta, por një monument i bukurisë, sikurse stili dhe finesa e pamjes së saj të mishëronin një lloj ideali femëror të epokës.

Born deklaroi se ai dhe Margot veç ishin duke ikur prej aty, por pastaj më kishin parë mua aty, në këmbë dhe vetëm, në një qoshk, e meqë kisha një pamje fatkeqi kishin vendosur të afroheshin dhe të më ngrinin moralin pakëz... aq sa të ishin të sigurt se nuk do t’i prisja venat para se të përfundonte mbrëmja. S’kisha ide si ta interpretoja batutën e tyre. Ky njeriu po më fyne, pyeta veten, apo përnjëmend po mundohet të tregohet i fisëm me një djalë të panjohur, pasi që e ka parë në telashe? Në vete fjalët kishin një karakter mjaft tallës, ç’armatosës, ama shikimi i Born-it derisa i shqiptonte ishte i ftohtë dhe i përhumbur, e s’munda të bëj gjë tjetër veçse të ndihem se po më studionte, më provokonte për arsye që bash s’i kuptoja. Luajta supet, nënqesha dhe ia krisa: Më beson ose jo, kurrë në jetën time nuk jam argëtuar kaq shumë. Atëherë u çua, ma zgjati dorën dhe ma tha emrin e tij. Pas pyetje sime mbi Bertran de Born më paraqiti para Margot-it, e cila më buzëqeshi në heshtje dhe u kthye në punën e saj, t’i ngulte sytë në boshllëk. Gjykuar nga mosha juaj, tha Born, dhe nga njohja e juaj e poetëve pak të njohur, do të thosha se jeni student. I letërsisë, pa tjetër, NYU apo Columbia? Columbia. Columbia, psherëtiu ai. Çfarë vendi i trishtë. E njihni? Jap mësim aty prej shtatorit, në Shkollën e Marrëdhënieve Ndërkombëtare. Profesor me detyrë vjetore. Për fat tash është prilli e pas dy muajsh do të kthehem në Paris.

Zbulohet përmbajtja e plotë e ditarit të Anne Frankut

Muzeu i Anne Frankut, i cili zë vend në shtëpinë në të cilën ajo është fshehur, këtë vit shënon përvjetorin e 50-të. Një pjesë e ditarit të hebraikes së vogël, tashmë ishte ruajtur në muzeun “Anne Frank”, përderisa pjesët e tjera ishin ruajtur në arkën e Qendrës Holandeze të Dokumentacionit të Luftës së Dytë Botërore.

Ditari i Anne Frankut, për herë të parë me përmbajtje të plotë është ekspozuar në shtëpinë në të cilën ajo e kishte shkruar atë përderisa fshihej nga nazistët gjatë Luftës së Dytë Botërore.

Muzeu i Anne Frankut, i cili zë vend në shtëpinë në të cilën ajo është fshehur, këtë vit shënon përvjetorin e 50-të. Një pjesë e ditarit të hebraikes së vogël, tashmë ishte ruajtur në muzeun “Anne Frank”, përderisa pjesët e tjera ishin ruajtur në arkën e Qendrës Holandeze të Dokumentacionit të Luftës së Dytë Botërore.

Pjesët e reja të ekspozuara të ditarit ngërthejnë tri fletore, përmbledhje të tregimeve të shkurtra dhe citate libri. Me qindra fletë nënshkrimi në hartën e ndjeshme periodikisht do të jenë në dispozicion të vizitorëve. Ekspozitën të mërkurën e ka hapur Mbretëresha holandeze Beatrix.