Stefan Zweig, shkrimtari që ëndërronte një botë pa kufij

Stefan Zweig lindi më 28 nëntor të vitit 1881 në Vjenë, Austri dhe vdiq më 23 shkurt 1942 në Petrópolis afër Rio de Janeiro, Brazil. Ishte një ndër shkrimtarët më të shquar austriakë.

Stefan Zweig (i njohur më shumë si Stefan Cvajg), është një nga shkrimtarët më të njohur në botë, i viteve 20-të dhe 30-të. Ai shkroi novela dhe tregime, si edhe shumë biografi të figurave të njohura të historisë së botës, ndër të cilat më e famshmja është biografia e Mary Stewart (Maria Stjuart), si edhe ajo e perandoreshës Mari Antuanete. Fillimisht veprat e tij u botuan në gjuhën angleze nën pseudonimin 'Stephen Branch' (Stefan Brenc - përkthim i emrit origjinal).
Ai ishte i biri i Moris Zweig, pasanik hebre i cili prodhonte tekstile si dhe i Ida Brettauer, e bija e një familjeje bankierësh italianë. Edhe pse rridhte nga familje hebraike, feja nuk luajti ndonjë rol në edukimin dhe formimin e Cvajg. 'Feja ime ishte thjesht një rastësi si rjedhojë e prejardhjes sime' - është shprehur ai gjatë një interviste. Cvajg studioi filozofi dhe histori letërsie si dhe ishte pjestar i lëvizjes avangarde “Viena e Re”. Edhe pse esetë e tij botoheshin në 'Neue Freie Presse', botuesi i së cilës ishte udhëheqësi zionist Teodor Herzl, ai nuk ishte i ndikuar nga nacionalizmi hebraik i Herzlit. Cvajg-u e braktisi Austrinë pas ardhjes në fuqi të Hitlerit. Gjatë kësaj periudhe ai u mbështet botërisht nga kompozitori Richard Shtraus, i cili refuzoi të hiqte emrin e Cvajgut nga parrullat për prezantimin e operas së tij 'Gruaja e heshtur' (Die schweigsame Frau_) në Dresden. Për këtë arsye Hitleri nuk e ndoqi hapjen e operistikës së muzikantit më të madh të kohës së tij si dhe pas tre shfaqjesh opera u ndalua.
Cvajg studjoi ne Austri, Francë dhe Gjermani. Në vitin 1904 ai mbaroi doktoratën për filozofi dhe arte të bukura nga Universiteti i Vienës. Përpara se të vendosej në Salzburg (1913) ai udhëtoi nëpër shumë vënde të botës. Në 1914 Cvajg u martua me Friderike Maria Burger von Winternitz (1882-1971), e cila i kish dërguar letra adhurimi që nga viti 1901. Friderike u bë shkrimtare gjithashtu dhe ata jetuan bashkë, me dy vajzat e saj nga martesa e parë, për më shumë se 20 vjet.
Cvajg studjoi ne Austri, Francë dhe Gjermani. Në vitin 1904 ai mbaroi doktoratën për filozofi dhe arte të bukura nga Universiteti i Vienës. Përpara se të vendosej në Salzburg (1913) ai udhëtoi nëpër shumë vende të botës. Në 1914 Cvajg u martua me Friderike Maria Burger von Winternitz (1882-1971), e cila i kish dërguar letra adhurimi që nga viti 1901. Friderike u bë shkrimtare gjithashtu dhe ata jetuan bashkë, me dy vajzat e saj nga martesa e parë, për më shumë se 20 vjet.
Vepra e parë e Cvajg ishte përmbledhja poetike 'Litarë të argjendtë' (Silberne Saiten) e cila u botua në vitin 1901 kur ai ishte vetëm 20 vjeç. Më pas u botua në Zvicër, drama e tij kundër luftës, titulluar 'Jeremiah', të cilën ai e shkroi në vitin 1917 kur ishte ushtar. Kjo dramë frymezohej nga Lufta e Parë Botërore dhe u luajt për herë të parë në Nju Jork në vitin 1939. Cvajg shkroi dhe drama të tjera si 'Tersites' në 1907, një tragjedi e shkruar në vargje të lira si dhe 'Jetë në det' (Das Hause Am Meer) në 1912, tek e cila pasqyrohej Lufta Civile në Amerikë. Cvajg jetoi për gati 20 vjet në Salzburg edhe pse si gjithmonë kohën më të madhe e kalonte nëpër udhetime. Gjatë Luftës së Parë ai punoi në arkivat e Ministrisë Austriake të Luftës, por u detyrua te largohej për në Zürich atëherë kur bindjet e tij paqësore ranë ndesh me bindjet e eprorëve të tij. Cvajg u bë i njohur fillimisht si poet dhe përkthyes (ai zotëronte 5 gjuhë të huaja, përveç hebraishtes, latinishtes dhe greqishtes së lashtë) dhe më pas si biograf, tregimtar dhe novelist. Ai njihet si intelektuali i parë që hodhi idenë e një Europe të Bashkuar, në vitin 1908.
Cvajg u përqendrua në mësimet e Sigmund Freud, ndikimi i të cilit ndihet në gjithë krijimtarinë e tij, sidomos në analizat e tij biografike për njerëzit më të shquar të të gjitha kohërave (filozofë, burra shteti, mbretër e mbretëresha, shkrimtarë të shquar etj). Gjatë kohës në Salzburg, Cvajg filloi të besonte se persekutimi që Hitleri po u bënte hebrejve në atë kohë, lidhej direkt me vetë Cvajgun. Ai kurrë nuk u shërua nga ky fiksim, i cili rrjedhimisht u shndërrua në paranojë. Kur emigroi në Angli (jetoi në Bat dhe Londër), Cvajg kreu studime për librin e tij të ardhshëm 'Mary, Mbretëresha e Skocisë'. Në atë kohë ai u takua përsëri dhe me Freud, me të cilin ish njohur në vitet 20. Në vitin 1938 ai botoi librin 'Padurimi i zemrës' (Ungeduld des herzens), një histori e zezë dashurie që tregon edhe njohjen e Cvajgut me teorinë psikanalitike të ndjenjës së fajit, një liber ku dashuria fajtore kurorëzohet me një vetvrasje të dëshiruar e të kërkuar nga dy personazhet kryesore të librit. Ndërsa në vitin 1938 Cvajg fitoi nënshtetësinë Britanike dhe në vitin 1940, pas një turneu të suksesshëm mësimdhënjeje në pothuajse tërë Amerikën e Jugut, ai u vendos në Brazil.
Cvajgu u nda nga Friderike në 1938 dhe një vit më vonë u martua me Charlotte Altmann, e cila ishte sekretarja e tij që nga viti 1933. Charlotte ishte 27 vjeç më e re se Cvajg. Në vitin 1941 ata shkuan të dy në Brazil. Në librin 'Brazili-vëndi i së ardhmes' (1941), Cvajg përshkruan bukur historinë, ekonominë, kulturën e vëndit duke dhënë përshtypje tepër interesante të cilat përputheshin dhe me thënien e Ameriko Vespucit kur zbuloi Tokën e Re, e cila thosh se “... nëse Parajsa ekziston në Tokë, ajo nuk duhet të jetë shumë larg prej këtu...” Rënia e Singaporit në vitin 1942 përforcoi patundshmërisht bindjen e Cvajgut se nazizmi së shpejti do të pushtonte tërë rruzullin. I zhgenjyer, i izoluar dhe larg Europës, Cvajgu kreu vetvrasjen së bashku me gruan e tij, prane Rio de Janeiro-s më 23 Shkurt, 1942. Me urdhër të diktatorit brazilian Getulio Vargas, shpenzimet e varrimit të Cvajgu u paguan nga shteti. Një ditë para se të vriste veten, Cvajgu dërgoi në shtyp librin 'Bota e së djeshmes', i cili u botua pak muaj pas vdekjes së tij. Ky libër kishte tone autobiografike dhe në një farë mënyre dënon kulturën europiane, të cilën në ato momente ai e quante të humbur. Në libër ai shkruan : "Shpresoj tja kem arritur qëllimit për gjetjen e një formule të vetme për kohën kur u rrita, domethënë para Luftës së Parë Botërore, duke e quajtur atë kohë 'Era e artë e sigurisë'."
Botimet origjinale

Silberne Saiten. Gedichte, 1901
Die Philosophie des Hippolyte Taine. Dissertation, 1904
Die Liebe der Erika Ewald. Novellen. Buchschmuck v. Hugo Steiner-Prag, Fleischel & Co., Berlin 1904
Die frühen Kränze. Gedichte, Insel, Lajpcigu 1906
Tersites. Ein Trauerspiel in drei Aufzügen, Insel, Lajpcigu 1907
Emile Verhaeren, Insel, Lajpcigu 1910
Erstes Erlebnis. Vier Geschichten aus Kinderland, Insel, Lajpcigu 1911
Das Haus am Meer. Ein Schauspiel in zwei Teilen (drei Aufzügen), Insel, Lajpcigu 1912
Der verwandelte Komödiant. Ein Spiel aus dem deutschen Rokoko, Insel, Lajpcigu 1913
Jeremias. Eine dramatische Dichtung in neun Bildern, Insel, Lajpcigu 1917
Erinnerungen an Emile Verhaeren, Privatdruck 1917
Das Herz Europas. Ein Besuch im Genfer Roten Kreuz. Umschlagzeichnung von Frans Masereel, Rascher, Zürich 1918
Legende eines Lebens. Ein Kammerspiel in drei Aufzügen, Insel, Lajpcigu 1919
Fahrten. Landschaften und Städte, Tal, Lajpcigu und Vjena 1919
Drei Meister. Balzac – Dickens – Dostojewski (= Die Baumeister der Welt. Versuch einer Typologie des Geistes, Band 1), Insel, *Lajpcigu 1920
Marceline Desbordes-Valmore. Das Lebensbild einer Dichterin. Mit Übertragungen von Gisela Etzel-Kühn, Insel, Lajpcigu 1920
Romain Rolland. Der Mann und das Werk, Rütten & Loening, Frankfurt 1921
Brief einer Unbekannten, Lehmann & Schulze, Dresden 1922
Amok. Novellen einer Leidenschaft, Insel, Lajpcigu 1922
Frans Masereel (mit Arthur Holitscher), Axel Juncker, Berlin 1923
Die gesammelten Gedichte, Insel, Lajpcigu 1924
Angst. Novelle. Mit Nachwort von E. H. Rainalter, Reclam, Lajpcigu 1925
Die Augen des ewigen Bruders. Eine Legende, Insel, Lajpcigu 1925
Der Kampf mit dem Dämon. Hölderlin – Kleist – Nietzsche (= Die Baumeister der Welt, Band 2), Insel, Lajpcigu 1925
Ben Jonson's „Volpone“. Eine lieblose Komödie in drei Akten. Frei bearbeitet von Stefan Zweig. Mit sechs Bildern nach Aubrey Beardsley, Kiepenheuer, Potsdam 1926
Der Flüchtling. Episode vom Genfer See, Bücherlotterie, Lajpcigu 1927
Abschied von Rilke. Eine Rede, Wunderlich, Tübingen 1927
Verwirrung der Gefühle. Drei Novellen, Insel, Lajpcigu 1927
Sternstunden der Menschheit. Fünf historische Miniaturen, Insel (IB 165), Lajpcigu o. J. (1927)
Drei Dichter ihres Lebens. Casanova – Stendhal – Tolstoi (= Die Baumeister der Welt, Band 3), Insel, Lajpcigu 1928
Rahel rechtet mit Gott. In: Insel-Almanach auf das Jahr 1929, S. 112–131, Insel, Lajpcigu 1928
Joseph Fouché. Bildnis eines politischen Menschen, Insel, Lajpcigu 1929
Das Lamm des Armen. Tragikomödie in drei Akten (neun Bildern), Insel, Lajpcigu 1929
Die Heilung durch den Geist. Mesmer – Mary Baker Eddy – Freud, Insel, Lajpcigu 1932
Marie Antoinette. Bildnis eines mittleren Charakters, Insel, Lajpcigu 1932
Arabella. Oper von Strauss, 1933
Triumph und Tragik des Erasmus von Rotterdam, Herbert Reichner, Vjena 1934
Die schweigsame Frau. Komische Oper in drei Aufzügen. Frei nach Ben Jonson und Stefan Zweig. Musik von Richard Strauss. *Fürstner, Berlin 1935
Maria Stuart, Reichner, Vjena 1935
Gesammelte Erzählungen, 2 Bände (Band 1: Die Kette, Band 2: Kaleidoskop), Reichner, Vjena 1936
Castellio gegen Calvin oder Ein Gewissen gegen die Gewalt, Reichner, Vjena 1936
Der begrabene Leuchter. Novelle, Reichner, Vjena 1937
Begegnungen mit Menschen, Büchern, Städten, Reichner, Vjena 1937
Magellan. Der Mann und seine Tat, Reichner, Vjena 1938
Ungeduld des Herzens. Roman, Bermann-Fischer/de Lange, Stokholmi/Amsterdami 1939
Brasilien. Ein Land der Zukunft, Bermann-Fischer, Stokholmi 1941
Schachnovelle, Buenos Aires 1942
Die Welt von Gestern. Erinnerungen eines Europäers, Bermann-Fischer, Stokholmi 1942
Zeit und Welt. Gesammelte Aufsätze und Vorträge 1904–1940, Bermann-Fischer, Stokholmi 1943
Legenden, Bermann-Fischer, Stokholmi 1945
Balzac. Roman seines Lebens, hg. v. Richard Friedenthal, Bermann-Fischer, Stokholmi 1946
Fragment einer Novelle. Hrsg. v. Erich Fitzenbauer.

Veprat në shqip

Ne lufte me djallin/ War With Devil (Monographs of Helderin, Claist and Nietsche), Stefan Cvajg, BAÇA
Shpirti qe sheron / The Soul That Heals (novels), Stefan Cvajg, BAÇA
Triumfi dhe tragjizmi i Erazmit te Roterdamit/ The Triumph and the Tragedies of Erasmus from Rotterdam (monograph), Stefan Cvajg, Shtepia e librit
Peshtjellim ndjenjash/ Feelings Mixing (intimate notes about professor R. De. D), Stefan Cvajg, GLOBUS R.
Dashuria e Erika Evaldit / The Love of Erica Evald, Stefan Cvajg, FAN NOLI
Letra e nje te panjohure/ Letter From An Unknown (novel), Stefan Cvajg, KOKONA

Floripress: Flori Bruqi

*******************************************************************************


Shtatëdhjetepesë vjet më parë, në shkurt 1942, shkrimtari më i pëlqyer në Evropë, kreu vetëvrasje në një shtëpi në qytetin brazilian të Petropolisit, 10 mijë kilometra larg vendlindjes së tij, Vjenës. Në vitin para se të vdiste, Stefan Zweig përfundoi dy studime ballafaquese – “Bota e djeshme: Kujtimet e një evropiani”, një elegji për një qytetërim tashmë të konsumuar nga lufta; dhe, “Brazili: Toka e të ardhmes”, një portret optimist i një bote të re. Historia e këtyre dy librave dhe e refugjatit që i shkroi ato, ofron një udhërrëfyes në kurthin e nacionalizmit dhe traumën e mërgimit.


Zweig kishte lindur në vitin 1881 në një familje të kulturuar dhe të pasur hebrenjsh në Vjenë, kryeqyteti i Perandorisë së Habsburgëve, ku austriakët, hungarezët, sllavët dhe hebrenjtë – mes shumë të tjerëve – bashkëjetonin në harmoni. Sundimtari i tyre ishte poligloti Franz-Jozephi i I-rë, i cili në fillimin e mbretërisë së tij në vitin 1867, shpalli se “të gjithë racat e Perandorisë kanë të drejta të barabarta dhe secila racë ka një të drejtë të pacenueshme për ruajtjen dhe përdorimin e kombësisë dhe gjuhës së vet”.

Franz Josephi ishte një autokrat i fortë dhe mbretërimi i tij nuk duhet të romantizohet, por i ofroi Zweigut një model të pluralizmit kulturor, në një kohë kur Evropa ishte duke u konsumuar në nacionalizëm. Biografi i, tij George Prochnik, vëren se Zweigu bënte thirrje për themelimin e një universiteti ndërkombëtar, me degë në çdo kryeqytet të madh evropian, si dhe një programi shkëmbimesh me rotacion i cili do të prezantonte të rinjtë me etni dhe fe të tjera.

Zweigu filloi të shkruajë “Bota e djeshme” pas largimit nga Austria në vitin 1934, duke parashikuar nazifikimin e Atdheut të tij. Ai e përfundoi draftin e parë në New York në verën e vitit 1941 dhe postoi versionin përfundimtar, shtypur nga gruaja e tij e dytë Lotte Altmann, duke ia dërguar botuesit një ditë para vetëvrasjes së tyre të përbashkët. Tashmë Perandoria e Habsburgëve ishte “zhdukur pa lënë gjurmë”, shkruan ai, dhe Vjena ishte “katandisur në statusin e një qyteti provincial gjerman”. Zweigu u bë pa shtetësi: “Pra, unë i përkas tani askundit, unë jam një i huaj, apo në rastin më të mirë – një mysafir kudo”.

Kujtimet Zweigut janë kthjelluese në portretizimin që i bëjnë natyrës çorientuese të mërgimit. Në qytetet ku dikur Zweigu brohoritej, tashmë librat e tij digjeshin; epoka e artë e “sigurisë dhe prosperitetit dhe rehatisë” ia kishte lënë vendin revolucionit, paqëndrueshmërisë ekonomike dhe nacionalizmit, “murtaja fundit që ka helmuar lulen e kulturës sonë evropiane”. Vetë koha është ndërprerë: “Të gjitha urat janë thyer mes të sotmes, të djeshmes dhe të pardjeshmes”.

Një nga shqetësimet më të mëdha të Zweigut ishte humbja e shtëpisë së tij gjuhësore. Ai ndjente “një turpërim të fshehtë dhe torturues”, që ideologjia naziste ishte “konceptuar dhe hartuar në gjuhën gjermane”. Ashtu si poeti Paul Celan, i cili kreu vetëvrasje në Paris, Zweig mendonte se gjuha e Schillerit, Goethes dhe Rilkes ishte pushtuar nga nazizmi dhe ishte deformuar në mënyrë të pakthyeshme. Pasi u zhvendos në Angli, ai ndjehej “i burgosur në një gjuhë të cilën nuk mund ta përdorte”.

Tek “Bota e djeshme”, Zweigu përshkruan lehtësinë e udhëtimit pa kufij, para vitit 1914 – vizitave në Indi dhe SHBA, pa pasur nevojë për një pasaportë apo vizë – një situatë e pakonceptueshme kjo për brezin midis dy luftërave. Tani ai, ashtu si të gjithë refugjatët, përballej me poshtërimin e negociimit me një burokraci të ngathët. Zweigu përshkruante “burokraciofobinë” e tij të fortë, teksa zyrtarët e emigracionit i kërkonin gjithnjë e më shumë dëshmi identiteti. Vetë Zweigu u thoshte me shaka miqve të tij se në përshkrimin e punës kishte vendosur: “Dikur shkrimtar, tani ekspert në viza”.

Teksa forcat e Hitlerit përhapeshin në të gjithë Evropën, Zweigu u zhvendos nga banesa e tij në Bath në Mbretërinë e Bashkuar, në Ossining, New York. Atje ai ishte pothuajse i panjohur për të gjithë, përveç refugjatëve të tjerë të cilët nuk kishin lidhjet dhe rehatinë e tij materiale dhe që shpesh i bënin apel bujarisë së tij legjendare. Zweigu nuk ndjehej në shtëpi në SHBA – ai e konsideronte amerikanizimin si shkatërrimin e dytë të kulturës evropiane, pas Luftës së Parë Botërore – dhe shpresonte të kthehej në Brazil i cili e kishte magjepsur gjatë një turneu leksionesh në vitin 1936.

“Brazili: Toka e të ardhmes”, është një lartësim lirik i një kombi, bukuria dhe bujaria e të cilit i kishin lënë përshtypje të thella Zweigut. Ai ishte shumë i befasuar nga ky vend dhe qortonte veten për injorancën dhe “arrogancën evropiane”. Zweigu shkruan për historinë, kulturën, ekonominë dhe gjeografinë e Brazilit, por mendimet e vërtetë të librit burojnë nga këndvështrimi që ai ka për kontinentin e tij.

Në përshkrimin e Zweigut, Brazili shndërrohet në gjithçka që ai do që Evropa të jetë: sensuale, intelektuale, e qetë dhe e kundërvënë ndaj militarizmit dhe materializmit. Në Brazil nuk ka “fanatikët e racës” si në Evropë, nuk ka “skena të ekstazive të çmendura dhe adhurimit të heronjve” si në Evropë, nuk ka “nacionalizëm të marrë dhe imperializëm” si në Evropë, dhe nuk ka “vetëvrasje” si në Evropë.

Në kadencat shabllone dhe ngjyrat e saj, Brazil është rrënjësisht i ndryshëm nga imazhi ndrydhur i Habsburgëve Vjenës, por bukuria e identitetit të saj hibrid duket se përligj opinionin e tij. Në Brazil, pasardhësit e Afrikës, emigrantët portugezë, gjermanë, italianë, sirianë dhe japonezë, janë përzier lirisht: “Të gjitha këto raca të ndryshme jetojnë në harmoni të plotë me njëri-tjetrin”. Brazili mëson Evropën si të jetë i qytetëruar: “Ndërsa bota jonë e vjetër është më shumë se kurrë e sunduar nga përpjekjet e çmendura për të edukuar njerëzit mbi racën e pastër, ngjashëm me garat me kuaj dhe qentë, kombi brazilian për shekuj me radhë është ndërtuar mbi parimin e një martesë të përzier pa presion… Ajo është lëvizë duke parë fëmijët e të gjitha ngjyrave – çokollatë, qumësht dhe kafe – tek kthehen nga shkollat e tyre krah për krah … nuk ka ngjyra, nuk ka segregacion, nuk ka klasifikimi arrogant”!

Stefan Zweigu besonte në një botë pa kufij, por ai erdhi e u përcaktua prej tyre: “Kriza ime e brendshme konsiston në atë që unë nuk jam në gjendje të identifikohem me unin e pasaportës sime, me vetveten e mërgimit”. Kjo gjë e mundonte Zweigun (“Ne jemi vetëm fantazma – ose kujtime”). Në letrën e vetëvrasjes ai shkruante se ishte “i lodhur nga vite të tërë bredhjesh pa një shtëpi”.

Stefan dhe Lotte, të dy bashkë shkruanin: “Ne nuk kemi të tashme dhe të ardhme… Ne vendosëm, të lidhur në dashuri, që të mos e lëmë njëri-tjetrin”.(Benjamin Ramm)

“Dehje nga metamorfoza“ (Roman ) – STEFAN CVAJG / Përktheu në shqip : Aristidh Ristani

“Dehje nga metamorfoza“ (Roman) – STEFAN CVAJG

“…Mbështetur në qoshe të kabinës prej druri, e vdekur nga lodhja, ajo përkundet nga kolovitjet e trenit gjatë një pasditeje të tërë, nën qiellin e vrenjtur, ndërsa matanë dritareve të lagura nga currilat e shiut shpaloset një peizazh i zymtë. Në fillim, fshatra të vogla, të padallueshme në atë gjysmerrësirë, nisin të parakalojnë si kafshë të trembura që marrin arratinë, pastaj gjithçka kridhet e verbër dhe e zbrazët midis mjegullës. Askush nuk ulet në kabinën e saj të klasës së tretë, kështu që mund të shtrihet mbi ndenjësen prej druri dhe tani e ndien vërtet sa e rraskapitur është. Rreket të mendojë, por zhurma monotone e rrotave nuk e lë kurrsesi t’i lidhë mendimet. Ballin që i dhemb po ia shtrëngon përherë e më fort kaska narkotizuese e gjumit, një gjumë treni, i rëndë, topitës, ku njeriu rri i kredhur si ndonjë thes qymyri grykëlidhur që troshitet mes një zhurme metalike.

Nën atë trup të fjetur që mbartin me vete, rrotat vërtiten zhurmëmëdha, të shpejta si qenie të përndjekura. Mbi kokën e saj të mbështetur prapa, koha rrjedh memece, e pakapshme, e pafund. Ashtu e kapitur, ajo kridhet aq thellë në këtë shkulm të zi, saqë zgjohet duke brofur përpjetë e tmerruar kur në mëngjes hapet dera me rrëmbim, dhe para saj qëndron i rreptë një burrë shpatullgjerë e mustaqemadh. I duhet një çast sa të marrë veten nga topitja e të kuptojë se ky njeri me uniformë s’kërkon t’i bëjë keq, s’do as ta arrestojë e as ta marrë me vete, por vetëm të kontrollojë pasaportën që ajo po nxjerr nga çanta me gishtat e mpirë prej të ftohtit. Nëpunësi vështron me kujdes për një sekondë fotografinë dhe e krahason me fytyrën e saj të shqetësuar. Asaj i fërgëllon tërë trupi, është ajo frika që i ka rrënjët te koha e luftës, një frikë absurde, e megjithatë një frikë që s’mund të çrrënjoset, frikë që vjen nga shkelja e ndonjërës prej atyre qindra mijë urdhëresave dhe që t’i mban nervat gjithmonë të tendosura: në ato kohëra njeriu qe përherë fajtor përballë ndonjë ligji. Xhandari ia kthen pasaportën, përshëndet me përzemërsi, duke shpënë si me përtesë dorën te kapa, dhe largohet duke e mbyllur derën më ngadalë nga ç’e kishte hapur.

Kristina mund të shtrihet sërish, por frika kallkanosëse ia ka përzënë gjumin nga qepallat. Afrohet tërë kërshëri te dritarja për të vështruar jashtë. Ashtu befas i zgjohen të gjitha shqisat: matanë xhamit akull të ftohtë, atje ku më parë (gjumi s’e llogarit kohën) horizonti i ultësirës tretej i hirtë si një valë argjile mes mjegullës, tani kanë pluskuar nga dheu male, masa të mëdha shkëmbore (pse, si, këtë s’e kuptonte dot), forma vigane, të papara ndonjëherë, që të lënë pa frymë; ajo mbetet shtang nga kjo befasi, vështrimi i saj i tromaksur zbulon për të parën herë madhështinë e papërfytyrueshme të Alpeve. Për një çast detyrohet të mbyllë qepallat. Por pikërisht kjo dhimbje i kthen gjallërinë. Ta shohësh nga një afërsi e tillë këtë mrekulli! Një trandje, një krakëllimë, dhe dritarja ulet, ajri çan rrugën përmes buzëve të saj të befasuara, një ajër i panjohur, i akullt, ajër i mprehtë, me shijen e athët të dëborës; ajo s’ka thithur kurrë me tërë mushkëritë një ajër kaq të pastër. Në hare e sipër, hap vetvetiu krahët për ta shijuar sa më thellë këtë frymëmarrje të parë, të papritur, dehëse, ajo ndien tashmë kraharorin t’i mbufatet dhe – ç’lumturi! – puhiza e akullt bën që përmes damarëve t’i ngjitet nëpër tërë trupin një ngrohtësi e këndshme.

Vetëm në këtë çast, e ngacmuar nga freskia, arrin të shohë mirëfilli në të djathtë e në të majtë, i shikon gjërat me radhë njërën pas tjetrës, i sodit me një sy ndryshe, e mrekulluar gjithnjë e më shumë, sodit çdo shpat graniti që nga këmba e malit e gjer në kreshtën më të lartë mbuluar me akull, duke zbuluar kudo mrekulli të papara ndonjëherë: këtu një ujëvarë bie teposhtë perçebardhë, duke u vërsulur pastaj me furi si për të arritur e para në luginë, ndërsa atje matanë, të tulatura si çerdhe zogjsh nëpër zgavërzat e shkëmbinjve, pluskojnë tërë hijeshi ca shtëpiza zvicerane çatigurta, më tej një shqiponjë fluturon krenare sipër një kreshte, dhe, duke u ngritur mbi gjithçka, ai dallgëzim i kaltër, i pastër, hyjnor, një gjë e papërfytyrueshme, me një intensitet aq të maadh përtëritës, ekzaltues.

E çliruar nga një mjedis mbytës, ajo nuk ia shqit sytë kësaj mrekullie të pabesueshme, këtyre kullave të gurta, sajesa të gjumit të saj brenda një nate. Këto kështjella vigane graniti, këto vepra hyjnore, duhet të kenë qenë aty qysh prej miliona vjetësh. Do të rrinë aty ndoshte edhe miliona, miliarda vjet të tjerë, të patundura, secila në të njëjtin vend, ndërsa ajo, po të mos kishte patur rastin e këtij udhëtimi, do të kishte vdekur, do të ishte tretur, do të ishte bërë hi pa i shkuar kurrë ndër mend se ekzistojnë mrekulli të tilla. Ka jetuar pranë gjithë këtyre mrekullive, por s’ka parë asgjë, gati s’ka dëshiruar të shohë, ka gjëllirë si puna e budallait në më të ngushtën hapësirë që mund të bëhet, të gjerë jo më shumë sesa të shtrish krahun, të gjatë jo më shumë sesa të hedhësh këmbën; brenda një nate, brenda një dite largësi, nis ajo pafundësia më e larmishme.

Befas, për të parën herë, vetëdija për gjithçka që nuk ka parë depërton thellë në atë shpirtin e saj gjer atëherë mospërfillës. Për të parën herë qenia e saj, e zhveshur gjer para pak çastesh nga çdolloj dëshire, zbulon, në kontaktin me të madhërishmen, forcën fërgëlluese të udhëtimit, e cila ta shkul aty për aty nga trupi atë lëvozhgën e fortë të jetës së rëndomtë dhe e vërvit bërthamën lakuriqe e pjellore mes valëve të metamorfozës.”

(Stefan Zweig: “Dehje nga metamorfoza”, titulli i origjinalit:

“Rausch der Verwandlung“, Roman, 274 faqe.)

Përktheu në shqip : Aristidh Ristani

“Bota e djeshme – Kujtime të një evropiani“ – STEFAN CVAJG (Vepër autobiografike) – Fragment nga kapitulli kushtuar Sigmund Frojdit / Përktheu në shqip: Aristidh Ristani

“Bota e djeshme – Kujtime të një evropiani“ – STEFAN CVAJG

Vepër autobiografike

Fragment nga kapitulli kushtuar Sigmund Frojdit

Ai burrë që po gjente tani strehim në Londër pasi kishte ikur nga atdheu i vet, të cilit ia pati rritur lavdinë në mbarë botën e për të gjitha kohërat, me moshën që kishte qe tanimë një plak e një njeri i sëmurë rëndë. Por s’ishte aspak një burrë i lodhur e i kërrusur. Me vete isha trembur një çikë se mos më dukej i dëshpëruar ose i tronditur pas tërë atyre çasteve torturuese që duhej të kishte kaluar në Vjenë, por e pashë më të lirë e madje më të lumtur se kurrë. Më shpuri në kopshtin e shtëpisë që kishte zënë në një lagje të jashtme të Londrës. “A kam pasur ndonjëherë shtëpi më të bukur se kjo?”, më pyeti me një nënqeshje gazmore në ato buzë dikur aq të rrepta. Më tregoi statujëzat e veta të dashura egjiptiane, që ia kishte shpëtuar Marie Bonaparti, dhe shtoi: “A nuk jam përsëri në shtëpinë time?”

Mbi tryezë ndodheshin fletët e mëdha të dorëshkrimit të tij, dhe vazhdonte të shkruante çdo ditë, në moshën tetëdhjetetrevjeçare, me po atë shkrim të qartë e të rrumbullt, me po atë kthjelltësi mendore të viteve të veta më të mira dhe po aq i palodhur; vullneti i tij i fortë kishte përballuar gjithçka, sëmundjen, moshën, mërgimin, dhe tani për të parën herë po vërshonte lirshëm prej tij ajo mirësia e shpirtit, e ndrydhur gjatë vitesh të shumta lufte. Mosha vetëm se e kishte bërë më të butë, sprovat e kaluara vetëm se e kishin bërë më tolerant. Tani bënte nganjëherë ca gjeste të këndshme që s’i kisha vënë re kurrë më parë te ky burrë aq i përmbajtur; të hidhte krahun supeve, dhe që prapa xhamave vezullues të gjyzlykëve sytë e tij të vështronin më me ngrohtësi. Gjatë gjithë atyre viteve që njiheshim, një bisedë me Frojdin më kishte dhënë gjithmonë kënaqësinë më të madhe intelektuale. Mësoje prej tij dhe njëherazi e admiroje, e ndieje se të kuptonte në çdo fjalë ai burrë mrekullisht i zhveshur nga çdolloj paragjykimi, që s’e trembte asnjë pohim, që s’e shqetësonte asnjë pretendim, dhe që vullneti për t’u mësuar të tjerëve qartësinë e mendimit e të ndjenjave i qe bërë prej kohësh një dëshirë instinktive që e drejtonte në jetë.

Por atë kënaqësinë e jashtëzakonshme të atyre bisedave të gjata s’e kam ndier kurrë me mirënjohje më të madhe sesa në atë vit të zymtë, në atë vit të fundit të jetës së tij. Qysh nga çasti kur hyje në dhomën e tij, marrëzia e botës jashtë dukej sikur qe davaritur. Gjërat më mizore shndërroheshin në abstrakte, gjërat më të koklavitura kthjelloheshin, ndërsa gjërat më të lidhura me aktualitetin renditeshin të përvuajtura në fazat e mëdha ciklike. Për të parën herë pashë një dijetar të vërtetë, që ngrihej mbi vetveten, që edhe dhimbjen e vdekjen s’i konceptonte më si përjetim vetjak, por si objekt hulumtimi jashtë vetes; vdekja e tij qe një vepër po aq e madhe morale sa dhe jeta e tij. Frojdi vuante atëherë nga një sëmundje e rëndë, e cila shumë shpejt do të na e merrte. Dukej sheshit se qiellza artificiale e bënte të fliste me vështirësi, dhe njeriut i vinte zor për çdo fjalë që ai thoshte, sepse detyrohej të sforcohej për ta shqiptuar.

Por nuk e lëshonte bashkëbiseduesin, shpirti i tij i çeliktë tregonte një ambicie të veçantë për t’u dëshmuar miqve që vullneti i tij vazhdonte të ishte më i fortë se vështirësitë meskine që i shkaktonte trupi. Me buzët të deformuara nga dhimbja, ndenji ulur në tryezën e punës dhe shkroi gjer në ditët e fundit të jetës, madje natën, kur dhimbjet ia arratisnin gjumin, atë gjumë mrekullisht të thellë e të shëndetshëm, që kishte qenë burimi kryesor i forcës së tij për tetëdhjetë vjet me radhë, s’pranonte të pinte hape për gjumë ose të bënte injeksione me morfinë. S’pranonte ta turbullonte për asnjë çast me qetësues të tillë kthjelltësinë e të menduarit; më mirë të vuante e të rrinte pa gjumë, më mirë të mendonte mes dhimbjeve torturuese sesa të mos mendonte dot fare, më mirë të mbetej si hero i mendimit gjer në fund, gjer në çastin më të fundit. Qe një luftë e tmerrshme, një luftë përherë e më e madhërishme sa më tepër që zgjaste.

Çdo herë që shkoja për ta parë, vija re se vdekja po hidhte gjithnjë e më qartë hijen e vet mbi fytyrën e tij. Po i zgavronte faqet, po i gdhendte tëmthat, po i shtrembëronte gojën, po ia pengonte buzët të flisnin, por vetëm kundër syve të tij, kundër asaj kulle vëzhgimi të papushtueshme, nga e cila mendja e tij heroike sodiste botën, xhelati i zi s’bënte dot asgjë; mendja dhe sytë i mbetën të kthjellët gjer në çastin e fundit. Një ditë, në njërën prej vizitave të fundit, mora me vete Salvador Dalin, sipas meje piktori më i talentuar i brezit të ri, i cili kishte për Frojdin një admirim të jashtëzakonshëm dhe, ndërsa unë po flisja me atë burrë plak, i bëri një skicë. S’pata guxim kurrë t’ia tregoja Frojdit, sepse aty, me atë mendjemprehtësinë e vet, Dali kishte vizatuar vdekjen.

Ajo luftë që po zhvillonte kundër vdekjes më vullnetforti e më mendjelarti i epokës sonë, po bëhej përherë e më mizore. Vetëm kur e kuptoi qartë edhe vetë, kur e kuptoi ai burrë, për të cilin kthjelltësia pati qenë gjithmonë cilësia më e lartë e mendimit, se s’mund të vazhdonte më të shkruante, se s’mund të vazhdonte më të punonte, i dha leje mjekut, si një hero romak, t’u jepte fund dhimbjeve të tij. Ky qe fundi i madhërishëm të një jete të madhërishme, një vdekje e denjë për t’u mbajtur mend madje edhe mes hekatombave të kësaj epoke vrastare. Dhe, kur ne, miqtë e tij, ia zbritëm në varr arkivolin, e dinim se po linim në tokën angleze gjënë më të vyer që kishte atdheu ynë.

(Stefan Zweig: “Bota e djeshme – Kujtime të një evropiani”,

titulli i origjinalit: “Die Welt von Gestern – Erinnerungen

eines Europäers“, vepër autobiografike, Botimet “SANTORI”,

Tiranë 2012, 440 faqe.)

Përktheu në shqip: Aristidh Ristani

“Bota e djeshme – Kujtime të një evropiani” ( Vepër autobiografike ) – STEFAN CVAJG

T’i bëjmë ballë kohës ashtu si të na vijë.

SHEKSPIR

Rritemi të qetë, veçuar e në rehati,

por befas rrugëve të botës na lëshojnë;

sipër nesh përplasen prore dallgët mizëri,

gjithçka na tundon, shumë gjëra na gazmojnë,

mjaft të tjera zemrën na brengosin, dhe paprerë

shpirti ynë drithërohet paksa i trazuar;

ndjenja tepër të forta na pushtojnë, por përherë

të tëra i fshin e jetës vorbull e harbuar.

GËTE

S’i kam dhënë vetes kurrë aq rëndësi sa të më tundonte dëshira për t’u rrëfyer të tjerëve historitë e vogla të jetës sime. U desh të ndodhnin shumë ngjarje, katastrofa e fatkeqësi, shumë e shumë më tepër nga ç’i takon zakonisht një brezi të vetëm, para se të merrja guximin e t’i hyja një libri ku unë do të isha personazhi kryesor ose, më saktë, epiqendra e tij. Por për mua s’ka gjë më të papëlqyer sesa synimi që ta shfrytëzoj këtë rast për të nxjerrë në pah veten time, qoftë edhe në rolin e një lektori që komenton figurat e projektuara në ekran; koha ngjiz figurat, unë vetëm sa i përshkruaj me fjalë, dhe ky rrëfim s’ka të bëjë aq fort me fatin tim sesa me fatin e një brezi të tërë, të brezit tonë të pashoq, të mbetur në mëshirën e fatit si rrallëkush gjatë rrjedhës së historisë. Secili prej nesh, madje edhe ai më i rëndomti dhe më i përvuajturi, u trondit gjer në skutat më të thella të qenies së vet nga ato lëkundje vullkanike thuajse të pareshtura të tokës sonë evropiane; dhe unë, si njëri ndër të shumtët, s’mund t’i njoh vetes privilegje të tjera përveç njërit: si austriak, si hebre, si shkrimtar, si humanist e pacifist, jam ndodhur përherë mu aty ku pasojat e këtyre lëkundjeve sizmike ishin më të rëndat. Ato m’i përmbysën tri herë me jetë e me shtëpi e katandi, më shkëputën nga tërë e tashmja e nga tërë e shkuara dhe, me furinë e tyre dramatike, më vërvitën në mes të hiçit, në atë “s’di ku të shkoj“, që tashmë e njoh fort mirë. Por s’u ankova për këtë: pikërisht njeriu i paatdhe, në një kuptim të ri, e ndien veten të lirë, dhe vetëm ai që s’ka më lidhje me asgjë, s’ka për se të merakoset. Në këtë mënyrë shpresoj të plotësoj së paku një prej kushteve kryesore që nevojiten për të dhënë një tablo besnike të çdo epoke, dhe ky kusht është: sinqeriteti dhe paanësia.

I shkëputur nga të gjitha rrënjët, madje edhe nga toka që i ushqente ato rrënjë, unë i kam me të vërtetë këto cilësi, si rrallëkush ndonjëherë. Kam lindur më 1881 në një perandori të madhe e të fuqishme, në monarkinë e Habsburgëve, por mos e kërkoni në hartë, sepse është fshirë soje pa lënë gjurmë. U rrita në Vjenë, metropol dymijëvjeçar, kryeqytet shumëkombësh, dhe m’u desh të largohesha së andejmi si ndonjë kriminel, para se të katandisej në një qytet provincial gjerman. Vepra ime letrare, në gjuhën e vet origjinale, u bë shkrumb e hi, madje në atë vend ku librat e mi kishin bërë miq miliona lexues. Dhe kështu s’i takoj më asnjë vendi, i huaj gjithandej, mysafir në rastin më të mirë; edhe atdheu im i mirëfilltë, Evropa, që ma pati zgjedhur zemra si të tillë, tani për mua quhet i humbur qysh nga çasti që ka nisur të shqyhet e të copëtohet për të dytën herë në një luftë vëllavrasëse. Kundër dëshirës sime, jam bërë dëshmitar i disfatës më të tmerrshme të arsyes dhe i triumfit më të egër të brutalitetit që shënon kronika e shekujve; kurrë ndonjëherë – dhe këtë s’e pohoj aspak me mburrje, por me turp – s’ka rënë një brez nga një lartësi e tillë shpirtërore në një humnerë të tillë morale siç ka rënë brezi ynë. Gjatë këtij intervali të shkurtër midis kohës kur mjekra sa po niste të më dilte dhe kohës së sotme, kur po fillon të më thinjet, pra, gjatë këtij gjysmëshekulli, kanë ndodhur më shumë shndërrime e ndryshime rrënjësore nga ç’mund të ndodhin zakonisht gjatë kohës së dhjetë brezave njerëzorë të marrë së bashku, dhe secili prej nesh e ndien se kjo është si tepër shumë! Jeta ime e sotme ndryshon aq fort nga tërë jeta ime e djeshme, me të përpjetat e të tatëpjetat e saj, sa më duket sikur kam jetuar jo vetëm një, por disa jetë, krejt të ndryshme nga njëra-tjetra. E theksoj këtë, sepse më ndodh shpesh që, kur them pa e pasur mendjen: “Jeta ime“, të pyes veten padashur: “Cila prej jetëve të mia?“ Jeta para Luftës Botërore, jeta para Luftës së Parë, jeta para Luftës së Dytë, apo jeta ime e tanishme? Pastaj e kap veten sërish në befasi duke thënë: “Shtëpia ime“, pa e ditur në çast për cilën prej shtëpive të mia të dikurshme e kam fjalën, për shtëpinë në Bath, për shtëpinë në Salcburg, apo për shtëpinë e prindërve në Vjenë. Ose kur them “te ne“, më duhet të kujtohem me tmerr se për njerëzit e atdheut tim ka kohë që jam po aq pak një prej tyre sa dhe për anglezët e amerikanët, se me të atjeshmit s’jam i lidhur organikisht, ndërsa tek të këtushmit s’do të integrohem dot kurrë krejtësisht; ajo botë ku jam rritur e kjo e sotmja, si dhe ato që ndodhen ndërmjet tyre, po veçohen përherë e më tepër në vetëdijen time si botë krejtësisht të ndryshme. Sa herë që gjatë ndonjë bisede u tregoj miqve të mi më të rinj në moshë ngjarje nga periudha para Luftës së Parë, kuptoj nga pyetjet e tyre tërë habi se ajo që për mua vazhdon të jetë ende një realitet i natyrshëm, për ta është shndërruar në diçka që i takon historisë ose në diçka që ata nuk arrijnë dot ta përfytyrojnë. Dhe një instinkt i fshehtë brenda meje u jep të drejtë: ndërmjet së sotmes, së djeshmes e së pardjeshmes sonë janë shembur të gjitha urat. As unë vetë s’mund të mos habitem me tërë ato ngjarje të shumta e të shumëllojshme që kanë ndodhur brenda hapësirës së ngushtë të një jete të vetme, të një jete me të vërtetë tepër të pasigurt e të rrezikuar, sidomos kur e krahasoj me atë lloj jete që kanë bërë të parët e mi.

E ç’kanë parë im atë e im gjysh? Secili syresh bënte një jetë drejtvizore, një jetë që ishte njësoj qysh nga fillimi e gjer në fund, pa të përpjeta, pa të tatëpjeta, pa tronditje e pa rreziqe, një jetë që njihte vetëm tendosje të lehta, vetëm ndryshime të pandjeshme; me një ritëm të njëjtë, të qetë e të rehatshëm, dallga e kohës i mbartte që nga djepi gjer në varr. Ata rronin në të njëjtin vend, në të njëjtin qytet, madje thuajse përherë në të njëjtën shtëpi; çdo gjë që ndodhte në botën jashtë s’ishte gjë tjetër për ta veçse pjellë e gazetave dhe nuk vinte t’u trokiste në derë. Sigurisht që edhe në kohën e tyre bëhej diku ndonjë luftë, por qe gjithmonë ndonjë luftë e vockël në krahasim me përmasat e luftërave të sotme, zhvillohej larg kufirit, s’dëgjoheshin topat, ndërsa në krye të gjashtë muajve shuhej, harrohej, mbetej paskëtaj vetëm si një fletë historie, e ngjashme me një gjethe të tharë, dhe niste sërish jeta e mëparshme, ashtu e pandryshuar. Kurse ne e përjetonim gjithçka në mënyrë të pakthyeshme, asgjë s’mbetej nga e kaluara, asgjë nuk kthehej sërish; na qe ruajtur risku të përfshiheshim në mënyrë të gjithanshme në një numër të madh ngjarjesh, që zakonisht historia i ndan me kursim për këtë a për atë vend, për këtë a për atë shekull. Shumë-shumë, një brez përjetonte një revolucion, i dyti një puç, i treti një luftë, i katërti një zi buke, i pesti një falimentim shteti, madje disa popujve të bekuar, disa brezave të bekuar s’u shihnin sytë asgjë të tillë. Por ç’nuk kemi parë, ç’nuk kemi hequr, ç’nuk kemi përjetuar ne gjashtëdhjetëvjeçarët e sotëm, që de jure mund të kishim ende një copë jetë përpara! E kemi studiuar me rrënjë nga njëri skaj në tjetrin katalogun e të gjitha katastrofave që mund të përfytyrohen, por prapë s’kemi arritur ende gjer në faqen e fundit. Unë vetë kam qenë bashkëkohës i dy luftërave më të mëdha që ka njohur njerëzimi, dhe madje i kam përjetuar në dy fronte të ndryshme: njërën në frontin gjerman, tjetrën në frontin antigjerman. Në periudhën e paraluftës kam përjetuar shkallën e formën më të lartë të lirisë individuale dhe më pas gjendjen më të mjeruar që mund të ketë njohur kjo liri qysh prej shekujsh, jam nderuar e jam përçmuar, kam qenë i lirë e i skllavëruar, i pasur e i varfër. Përmes jetës sime janë turrur tërë kuajt e murrëtyer të apokalipsit: revolucion dhe zi buke, zhvlerësim paraje dhe terror, epidemi dhe emigracion; kam parë të rriten e të përhapen mu para syve të mi ideologjitë e mëdha masive, fashizmin në Itali, nacionalsocializmin në Gjermani, bolshevizmin në Rusi dhe, mbi të gjitha, atë kolerën e kolerave, nacionalizmin, që ka helmuar lulen e kulturës sonë evropiane.

M’u desh të isha dëshmitar i pambrojtur e i pafuqishëm i këtij kthimi të papërfytyrueshëm të njerëzimit në një gjendje barbarie që besohej se ishte harruar prej kohësh, me atë dogmën e saj të antihumanizmit, të shndërruar qëllimisht në program veprimi. Na qe rezervuar të shikonim sërish, pas shumë shekujsh, luftëra pa shpallje lufte, kampe përqendrimi, tortura, grabitje masive e bombardime qytetesh të pambrojtura, dhe të gjitha këto qenë mizori që pesëdhjetë brezat e fundit s’i patën njohur ndonjëherë, dhe shpresojmë të mos i vuajnë më as brezat e ardhshëm. Por, në mënyrë paradoksale, gjatë po kësaj kohe, kur bota jonë u kthye brutalisht një mijë vjet prapa në fushën morale, e kam parë po këtë njerëzim të lartësohet në fushat e shkencës e të teknikës nëpërmjet arritjesh të padëgjuara, duke e tejkaluar me një të rrahur flatrash gjithçka që ishte sendërtuar në miliona vjet: pushtimi i hapësirës qiellore nga aeroplani, transmetimi brenda sekondës i fjalës tokësore në tërë sipërfaqen e globit dhe zotërimi në këtë mënyrë i gjithë hapësirës kozmike, shpërbërja e atomit, fitorja e arritur ndaj sëmundjeve më tinëzare, kryerja pothuaj çdo ditë e zbulimeve të tilla që një ditë më parë dukeshin ende si të paarritshme. Gjer në kohën tonë njerëzimi në tërësi s’është sjellë kurrë në mënyrë kaq djallëzore dhe s’ka bërë asnjëherë mrekulli të tilla që shëmbëllejnë me mrekullitë hyjnore.

Më duket se e kam detyrë të dëshmoj për këtë jetën tonë të tensionuar, dramatike, plot me të papritura, sepse, e përsëris, secili ka qenë dëshmitar i këtyre shndërrimeve të jashtëzakonshme, secili ka qenë i detyruar të jetë dëshmitar. Brezi ynë s’pati mundësi të shmangej, të rrinte mënjanë, siç kishte ndodhur në kohët e mëparshme; falë organizimit tonë të ri të sinkronizimit universal, ne ishim vazhdimisht të informuar për gjithçka që ndodhte. Kur bombat rrafshonin shtëpitë në Shangai, ne në Evropë, duke ndenjur në shtëpi, e merrnim vesh para se të nxirreshin të plagosurit nga gërmadhat. Ajo që ndodhte një mijë milje përtej deteve, vinte e shfaqej sakaq para syve tanë e mishëruar në figura të gjalla. S’kishte mbrojtje, s’kishte sigurim ndaj këtij informacioni dhe angazhimi të pandërprerë. S’kishte vend ku mund të fshiheshe, s’kishte vetmi të qetë që mund ta blije; dora e fatit na kapte përherë e kudo dhe na tërhiqte mbrapsht në lojën e vet të panginjur.

Njeriu qe i detyruar t’u nënshtrohej vazhdimisht kërkesave të shtetit, të bëhej pre e një politike nga më idiotesket, t’u përshtatej ndryshimeve nga më fantastiket, pra, qe përherë i lidhur me zinxhirë pas një strumbullari dhe nuk shkëputej dot syresh sado që të mundohej. Kushdo që ka përshkuar këtë epokë ose, më mirë të themi, kushdo që ështe gjurmuar e persekutuar – dhe kemi pasur intervale të pakta për të marrë frymë – ka përjetuar më shumë histori nga ç’ka përjetuar ndonjëri prej stërgjyshërve të tij. Edhe sot ndodhemi prapë përballë një kthese, përballë një fundi dhe një fillimi të ri. Prandaj edhe unë nuk e ndërpres aspak pa qëllim në një datë të përcaktuar këtë vështrim retrospektiv të jetës sime. Këtë e bëj, sepse ajo ditë shtatori e vitit 1939 i vë pikën përfundimtare epokës që na rriti e na edukoi ne gjashtëdhjetëvjeçarët. Por në qoftë se ne, me anë të dëshmisë sonë, i përcjellim brezit të ardhshëm qoftë edhe një pjesëz të vërtete, si gjurmë të asaj ngrehine të shembur, besoj se nuk do të kemi bërë diçka fare të kotë.

Jam i vetëdijshëm lidhur me rrethanat e pavolitshme, por tepër karakteristike për kohën tonë, në të cilat dua të hedh në letër kujtimet e mia. Po i shkruaj në mes të luftës, po i shkruaj në vend të huaj dhe pa pasur as minimumin e materialit arkivor për t’i ardhur në ndihmë kujtesës. Në dhomën time të hotelit s’kam asnjë kopje të librave të mi, asnjë shënim, asnjë letër miqsh. S’marr dot prej askund informacione, sepse në mbarë botën shërbimet postare nga një vend në tjetrin janë ndërprerë ose i pengon censura. Jetojmë po aq të izoluar nga njëri-tjetri sa dhe para qindra vjetësh, kur s’qenë shpikur ende as anijet me avull, as treni, as aeroplani, as posta. Pra, nga tërë e kaluara ime s’kam gjë tjetër me vete përveç atyre që ruhen në trurin tim. Në këtë çast, për mua gjithçka tjetër është e paarritshme ose e humbur. Por brezi ynë e ka mësuar mirë artin e shkëlqyer që të mos vajtojë gjithmonë për atë që ka humbur, dhe ndoshta kjo mungesë dokumentesh e hollësish mund të kthehet madje në dobi të veprës sime. Sipas mendimit tim, kur kujtesa mban një element dhe mënjanon një tjetër, këtë s’e bën ashtu rastësisht: këtë unë e quaj si një fuqi që rendit me kompetencë dhe përzgjedh me mençuri materialin e saj. Gjithçka që njeriu harron nga jeta e vet, në të vërtetë ka qenë dënuar prej kohësh nga një instinkt i brendshëm për t’u harruar. Vetëm ajo që dua unë ta ruaj ka njëfarë të drejte të ruhet për të tjerët. Pra, flisni e zgjidhni ju e jo unë, o kujtimet e mia, dhe jepni së paku një shëmbëllesë të jetës sime para se të kridhet në errësirë!

(STEFAN ZWEIG: “Bota e djeshme – Kujtime të një evropiani”,vepër autobiogragike”, titulli i origjinalit: “Die Welt von Gestern

– Erinnerungen eines Europäers”, Botimet “SANTORI”,

Tiranë 2012, 450 faqe.)

Përktheu nga orgjinali: Aristidh Ristani

Poezi nga Përparim Hysi

LETËR PËR NXËNËSIT E MI *

Për ju, nxënësit e mi, e shkruaj këtë letër

Se sikur ju kam parasysh të gjithëve sot

Shumëkush prej jush, tani është i vjetër

Dhe kushedi se ku ndodhet nëpër botë.

Sidoqoftë, kudo që ndodheni, sot jini me mua

Se sikur jini mbeldhur,enkas, sot

Sado jini mijëra: një për një ju dua

Kudo që të ndodheni: në emigrim,nëpër botë.

Kam qenë i rreptë (ndonjëherë e kaloja masën)

Por orën e mësimit e bëja me rigorozitet

Gjithmonë e zotëroja klasën

Dhe, siç thuhet në pedagogji, e bëja mësimin të lehtë.

Mbi dyzet e një vjet që dhashë mësim

Me nxënës të ndryshëm dhe interesa plot

Kam arritur në një përfundim:

Jini ju, nxënësit, që mësuesit i vini notë.

Në doni të dini se si është një mësues?

Pyetni nxënësit. Ata ia vënë notën.

Dhe me këtë letër, për një gjë lus:

-Gëzim të kini kudo që kini ngritur “odën”.

Kur them “odën”, e kam për familljen

(Se ju, të gjithë tanimë, jini familjarë)

Tek ju përhsëndes, pres nga ju përgjigjen:

_Çfarë note më vini, o nxnënësit e mi flokëbardhë?

* e shkrova sot në ora 14.45, se, porsa u ktheva nga Fieri në TIranë.

7 mars 2017

Romani "DY ELSAT" i Mystehak Xhemalit (ese)

Një "alien" në një botë "fantazmash"

Romani "DY ELSAT" i Mystehak Xhemalit (ese)

Nga Përparim Hysi

Është pak e guximshme kjo"metaforë imja" për romanin "Dy Elsat", por e them me ndërgjegje,se kam qëlluar në shenjë. Është një roman që më ka lënë aq mbresa,sa, jo vetëm që e lexova me një frymë,që,kur e mbarova, më dukej se kisha parë ( më sakt: e kisha takuar këtë "alienen") një "aliene" që kish ardhur nga viset nordike, vetëm e vetëm për të parë "parajsën" e ndritur nën diktaturën komuniste. "Alienja nordike",ELSA KRISTENSEN, u kthye në"tokësore", kur pa me sytë e saj atë megamshtrim historik, përmjet një propangande të pështirë e të dalëboje.
Ajo vuri re se kish rënë preh të një mashtrimi të madh dhe, tek pa me sytë e saj atë realitet aq rrënqethës, qe gati të ulërinte. Qe një zhgënjim që nuk mund ta kapërdinte.
* * *
Elsa Kristensen erdhi dhe u vendos në kooperativën bujqësore të tipit të lartë,Zhakran, ku në lupën e saj investiguese, si në një film me metrazh të gjatë, do vëzhgonte që nga mënyra e jetesës të koopertivistëve; se si e punonin tokën; si qe dinamika e jetës në çerdhe,kopshte apo shkolla. Njëkohësisht, do vrojtonte veprimtaritë kulturore,pas pune dhe deri në vizita të veçanta: edhe në shtëpitë e kooperativistëve. Natyrisht, kjo "aliene" nuk ra vërtet nga qielli dhe"qiellore siç qe" mund që të realizonte qëllimin e saj. Kaq sa them, është sa për"garniturë" apo trokitje tek "dera e romanit". Sa çelet kjo"derë", shfaqet autori,MYSTEHAK XHEMALI,që si një regjisor i mirë në një shfaqje teatrale, ndërton romanin e tij.
Në roman, ka një bosht ngjarjesh, por këtë"bosht" autori i ka besuar kësaj vizitoreje të largët. Kjo,ELSA KRISTENSEN, është arkitrau që mban mbi shpatulla "shtëpinë e romanit".
Me një vështrim tjetër, e mendoj autorin sikur është ulur mbi një "avlëmend" dhe po end një qilim me motive të ndryshme. Do që ta nxjerrë këtë qilim,sado që motivet,pothuajse, që të gjitha janë të dhimbshme. Dhe në pyetshi se ç'fill predominon më shumë në këtë "qillim mbushur dhimbje", pa dyshim:filli i zi. Se e zezë dhe e dhimbshme është jeta e kooperativistëve dhe"alieni" del me mendimin se diktaturat jo vetëm që duan nënshtrimin, por dhe tjetrin që është më alarmant: të nënshtruarit duhet të jenë të kënaqur!!!.
* * *
Një hamendësi tjetër imja për romanin, është fakti se më ngjan si një lumë,paksa i cekët, që, pak nga pak, jo vetëm vërshon,por zë e derdhet se nuk e mban shtrati. Kur derdhet lumi, llumbrat dalin tej dhe, brenda shtratit, mbetë veç ujë i origjinës. Pa u zgjatur shumë, mund të them se ardhja e "nordikes" në këtë fshat, pati efektin e një bumi me shumë kureshtje dhe me shumë pikëpyetje. Kureshtarë qenë vendasit se për herë të parë shihnin një të"huaj" dhe pikëpyetjet e dyshimet fillonin nga kupola qendrore e deri në fshat. Emëruesi i përbashkët: çdo i huaj qoftë dhe mik , është i dyshimtë, po se po, por ca më tepër:armik. Dhe armikun e kemi në grykë të topit. Këtu vërshojnë"llumbrat" që nxjerrë lumi: operativi, sekretar byroje, kryetar pushteti, kryetar kooperative dhe, ndërsa lart(filli i qilimit duhet bërë i padukshëm), si në surdinë, vepron zv/ministri i sigurimit, këtej poshtë, në bazë: sekretari rinisë,kryetari i frontit, shefja e kuadrit,kuzhinierja dhe plot"kalecë" me nominime qesharake. Një aradhë e tërë për të krijuar një furtunë në gotë. Dilte"nordikja" sipas planit të saj ditor dhe"aradha" në hije ndiqte gjurmët e saj. - Po filmon? Pse? Me siguri,për të na baltosur, ajo: a r m i k j a! Jo vetëm kaq: po fotografon bunkerët, tunelin"ku do strehohemi" e plot profka të tjera.
"Alienes" i del e "pira",sa sheh trishtimin me sy. E sheh në çerdhe; e sheh në shkolla dhe ca më shumë alarmohet kur shkon për vizitë në shtëpinë përdhese të nënë Xhires. Ajo, nënë Xhirja, është arketipi i gjithë shtëpiakeve të gjithë koopertivisteve të Zhakranit që nuk ka një karamele për ta qerasor dhe,për mos ta nxjerë bosh:-Të bën nënë Xhirja një kafe-elbi!!! Po si mos alarmohej kjo"nordike e bukur" që e bleu belanë me para,siç shihet nga fundi i romanit, kur vështron veshjet skandaloze të grave kooperativiste, veçanërisht kur i sheh me nallane. Dhe unë kthehem me një analogji të kohës së Migjenit që thotë:- Inkarnacioni i këpucëve- shkarpa!
* * *
Nordikja ELSA KRISTENSEN gjen këtu, në ZHAKRAN, një të gjashmen e saj që si një përkim i çuditshëm,edhe kjo quhet ELSA, por është Elsa Lito dhe është mësuese anglishteje. Ka ardhur nga Tirana,se është me"plevitë" në biografi. Si anglishtfolëse, u bë shoqëruese e saj dhe larg syve të njerëzve, tiransja iu rrëfye "alienes" dhe, pak nga pak, ato u bënë mikesha. Por kishin harrruar një gjë"fare të vogël": syrit vigjilen të"popullit" asgjë nuk u shpëton.
Faqet e fundit të romanit janë sa tragjike, po dhe aq qesharake. Kur shoh në tërësi romanin them:- A nuk është ky roman i Mystehak Xhemalit, një roman i realizmit magjik? Pyes dhe po vet përgjigjem:- Po i tillë është. Lexojeni me vëmendje dhe do gjeni personazhe që nuk i gjeni kund. Kur them kështu, nuk e kam fjalën për një sekretar partie pusht si Katoshi që bën rime me kodoshi apo një aradhë personazhesh të tjerë, që,përveç dy Elsave, janë numërorë,por epiteitn magjik, siç e mendoj unë, e fiton me figurën e Gagaçit dhe me të "çmëndurin". Këto dy personazhe i japin vlera të epërme romanit. Tek"GagaçI" është "sgurimisI" hije që për"idealet e partisë" ushqehet me mbeturina dhe"i vjen goja" mbasi mbyt me duarët etij "alienen" armike. "Magjia" e autorit qëndron në faktin shumëdomethënës: gagaçit i erdhi goja, por,për të mos i dalë boja,"për interesat e partisë" e helmojnë.
* * *
Autori për të treguar se fshati sa vinte e varfërohej dhe mbushej me urrjetje për diktatorin, si në një epilog mjaft të bukur e me tharm; thërret në skenë të"çmëndurin" që lëshohet me ulërima: " O Enver/ të kanë dhjerë/ bërtet i çmënduri në gjyqin fars të Pal Rikës që me faqen 38 të njërës prej librave të diktatorit kishte fshirë menderen. Ulërima e të"çmëndurit" në këtë roman është një si britmë lufte tronditëse.
Nuk mund të vazhdoj pa ju thënë një të vërtetë.Autori dje ma dha librin. Unë sot po shkruaj. E dini pse? Më prishi gjumin se kur pashë fundin tragjik të Dy Elsave (të dyja i vranë), gjumi shkoi dhe u çart. Dhe them që e ka mirë JANE AUSTIN kur thotë: " Përsa më përket mua, një libër i shkruar mirë, gjithmonë më duket i shkurtër!".Kështu, i "shkurtër" m'u duk dhe mua, por tërë natës jam nën "ulërimat të DY ELSAVE dhe ca më shumë të GAGAÇIT dhe të çmëndurit. Dhe ende në ato ngjarje rrënqethëse: Nordiken e mbyti së gjalli me duartë e tij"Gagaçi", kurse Elsa Liton sigurimsi nga lart,tentoi ta prëdhunonte në qeli dhe, kur nuk ia arriti qëllimit,ia përplasi kokën në mur.Ashtu "gjysëm gjallë e gjysëm vdekur" e mbuluan në një vend të padukshëm, në thellësi të një pylli.
Mystehak Xhemali, siç e mendoj unë, ka "vuajtur" atë kompleksin e MAJA ANGELON që thotë:"Nuk ka agoni më të madhe se sa të mbash brenda vetes një histori të patreguar". Dhe ai e"nxori nga vetja" dhe ma bëri"peshqesh" mua.
Pa dyshim, që romani ka bërë skanerin e atij regjimi diktatorial që,sado që i kish varfëruar dhe i kish vënë nën trysni,kërkonte me çdo kusht që, të shtypurit, të hiqeshin të kënaqur e të lumtur. Dhe jo vetëm ia ka arritur qëllimit,por është një libër që, sa të bjerë në dorë të lexuesit, lexohte me një frymë. Ndaj dhe unëe uroj autorin:-Pena- plug!

Tiranë, 18 nëntor 2017

Sponsorizim për "Memorial" për Gruan ish të Burgosur e të Persekutuar Politike në Shqipëri!

Organizata e Gruas Shqiptare Amerikane 

The Women's Organization "Hope & Peace"

SHBA

New York , Nëntor 2017

Thirrje: Sponsorizim për "Memorial" për Gruan ish të Burgosur e të Persekutuar Politike në Shqipëri!

Organizata e Gruas Shqiptare Amerikane "Hope & Peace" me Qendër në New York, fton Presidentin, Qeverinë, Autoritetin për Informim mbi Dokumentet e ish Sigurimit të Shtetit, Artistët, Bisneset, Shoqatat e ish të Persekutuarve Politikë, Bashkinë Tiranë, OJQ shqiptare, të huaja apo edhe individë të ndryshëm, që të angazhohen në financimin e një Memoriali për Gruan ish të Burgosur e Persekutuar Politike në Shqipëri nga rregjimi komunist.
Gjithashtu kërkojmë që më pas ky Memorial (Monument) të vendoset pranë Sheshit "Skënderbe" tek vendi ku ka pas qenë vendosur statuja e diktatorit Hoxha.
Me anë të kësaj Thirrje shpresojmë të gjejmë mbështetjen e duhur.

Faleminderit

The Women's Organization "Hope & Peace"
Grupi nismëtar
hope.peace.org@gmail.com