Peshqesh nga Afganistani

Në vend të një pamfleti politik

Foto V. Malo

I





Pas aksidentimit, ai mund t’i kishte thënë vajzës së dashur se rrugët e tyre tani ndaheshin. Sepse...ashtu ishte shkruar! Sepse Blerina tani nuk ishte më ajo e para as nga bukuria, as nga aftësitë. Dhe “zyrtarisht”, ai nuk kishte asnjë detyrim ndaj saj. Lidhjen intime nuk e kishin bërë publike.

Ajo ishte vërtet një e huaj, se ishte emigrante, por nuk ishte njeri i huaj për djaloshin. Bashkë kishin këmbyer puthje e përqafime të nxehta, kishin thurur ëndrra për jetën, me premtimin se nuk do t’i ndante asgjë. Por doli një i çmendur që i hodhi në erë ata dhe ëndrrën e lumturisë.

Goditja u erdhi prapa shpine, në rrugën “Eresu”. Në grimëzat e para të ndalesës, djaloshi arrti ti thoshte se në këtë rrugë kishte shtëpinë regjisori i shquar Teodoros Angjelopulos. Blerina kishte parë në televizor dy filma të tij: “Lëndina e lotëve” dhe “Një jetë dhe një përjetësi”. Për filmin e parë regjisori kishte sajuar një liqen dhe brenda tij kishte vendosur shtëpi të drunjta. Banorët lëviznin me varkë si në Venecie me gondolat. Filmi i dytë i pëlqente sepse personazh kryesor ishte një djalkë shqiptar, verdhash e pikalosh.

Atë mbrëmje po shkonin të shikonin një komedi, “Krushqit nga Tirana”, që kishte një varg keqkuptimesh të këndshme të cilat i bënin shikuesit të shkriheshin së qeshuri. Pjesa po bënte dy vjet që shfaqej me sukses. Pas shikimit të komedisë do të shkonin në një lokal për të rinjtë të pinin diçka. Pastaj, kushedi, mund të shkonin në shtëpizën e djaloshit, për herë të parë… Djaloshi banonte vetëm në një hyrje me dritë dhe mendonte ta blente atë, sepse nga ana e pasme ishte një kopsht i madh, pronë e bashkisë.

Blerina e kishte pritur atë çast si borëbardha puthjen e princit, që do ta zgjonte nga gjumi dhe do ta bënte të lumtur.

Por goditja erdhi kaq e beftë, si në shumicën e aksidenteve, ku e kur njeriu nuk është në gjendje të kuptojë çfarë i ndodhi dhe si ndodhi.

Djaloshi rrallë kishte shkelur rregullat e qarkullimit në rrugë, mbi motorr apo si kalimtar këmbësor. Atë mbrëmje kishte ndaluar pikërisht tek fanari, ku drita e kuqe urdhëronte të ndalonin. U ndez drita e verdhë dhe pastaj e kuqe. Ndaloi me qetësi. Por që prapa...

U nisën drejt komedisë dhe ranë në tragjedi.

Për një çast motorri u bë si kali i baladës, ku ecin tok “i vdekuri me të gjallë”.

Fluturuan si kaskaderët gjatë xhirimit të filmave, flurudhë ku mrekullia përjashtohej. E megjithatë, ajo ndodhi. Ishin me fat brenda fatkeqësisë që i rrëmbeu si dallga pulëbardhat. Blerina fluturoi katërmbëdhjetë metra dhe ra mbi kaponë e një veture, në gjatësinë e rrugës. Flurudha mund të kishte devijuar e Blerina të ishte përplasur në një mur a të binte mbi kangjellat e hekurta anës trotuarit, si qengji në dhëmbët e një grabujke.

Po të ishin në këmbë, do t’i kishte rrafshuar të dy, por, duke qenë mbi motorr, vetura i shkëputi, i ngriti në ajër dhe i flaku tej si në një zhonglim cirku. Dhe rezultantja ishte rënia drejt!

Ai që i goditi ishte i huaj. Në gjendje amoku. Nuk kuptonte ç’ po bënte. Dëshironte vetëm të zbrazte zemëratën për ata që e plagosën.

Ajo kishte hipur në motorrin që e ngiste ai, por nuk mund të thuash se djaloshi ishte bashkëfajtor. Të gjitha veprimet e tij kishin qenë të sakta dhe të drejta. Faji ishte i tjetërkujt. I të çmendurit që i goditi tinëzisht.

Njeriu nuk e di kur e nga cila anë do t’i vijë e keqja. Ajo përgjon e pret diku, ku nuk e dimë. Kur ti mendon se je ngjitur në qiellin e shtatë, merr një goditje të beftë që të dërgon drejt e në përjetësi... E kur e keqja ndodh, themi formulën e njohur “Ashtu ishte shkruar…”.

Ndoshta ditën e fatkeqësisë, po të kishin qenë në veturë, goditja do të ishte më e lehtë. E kishte shtyrë blerjen e veturës dhe mendoi se me të e keqja nuk do të kishte ndodhur. Por e keqja ndodh me mënyra pa fund. A nuk bëheshin përditë, sidomos fund jave, aq aksidente e humbje jetësh? Herët a vonë secili do të marrë një dozë fatkeqësie, të madhe ose të vogël. Aq më tepër një një qytet të madh të mbiquajtur zhungël. E morën dozën e tyre në formën e aksidentit, por mund të kishte qenë edhe nga një plagosje me armë zjarri ose me armë të ftohtë, për një grusht të hollash. Goditja e radhës erdhi nga... Afganistani.

Djaloshi shpëtoi pa ndonjë dëmtim e plagë, por Blerina qëndroi një javë me mjekët te koka, dhe me nënën e saj natyrisht. Mrekullia ishte se nuk u dëmtuan shtylla kurrizore edhe truri.

Nuk e kuptoi si e morën dhe e futën shpejt në një veturë të rastit. Të prisnin taksi, mund të ishte me pasoja. U gjend një çift i martuar, i cili e bëri makinën autoambulancë për ta. Djaloshi e mori veten dhe nisi të ndihmojë sa mundej Blerinën, që lëshonte herë pas here klithma dhembje.

Ishin me fat që gjetën shtrat të lirë në spital e që, me anë të një mikeshe, bënë shpejt tomografinë e domosdoshme. Me fat, se me problemin e saj merrej një ekip mjekësh të cilët konsultoheshin dy herë në ditë. Me fat që i vinin përditë të afërm e dashamirë, aq sa ajo nisi të ndiejë bezdi dhe lodhje.

Një javë rresht serume dhe tableta qetësuese. Dhimbjet më të forta i kishte në thembrën e këmbës së majtë dhe në anën e djathtë të brinjëve. Pas një jave kuptoi se trupi ishte përsëri i saj. Nisi të shfletojë ndonjë revistë dhe vuri kufjet në vesh të dëgjonte muzikë.

Fytyra i ishte mbushur me gërvishje e vraga. Dregëzat po forcoheshin e po “piqeshin”, por Blerina nuk kërkoi pasqyrë të vështrohej. Mendoi se këndej e tutje nuk do të ishte e bukur si më përpara, se do të ishte një barrë, ndoshta gjyle në këmbët e njeriut të dashur. Do t’i frenonte atij karrierën, do t’i prishte imazhin në rrethin shoqëror. Nuk do ta shoqëronte si më parë në paraqitjet në publik. Nuk do të ishte elegante në vallzim si më përpara.

Mund të bënte një operacion plastik dhe fytyra të retushohej, të bëhej gati si më parë, por ceni në të ecur do t’i mbetej.

I dashuri i Blerinës ishte aktor. Përpara një jave ditësh regjisori i një teatri me emër i kishte besuar një rol kryesor. Për herë të parë pas një vargu rolesh dytësore dhe episodike. Por sapo e pranoi, u detyrua të tërhiqej. Le ta merrte dikush tjetër. Nuk ishte në gjendje ta mbante. Ishte rol pë një njeri të gëzuar e tani ai nuk ishte nmë i tillë. Jeta e kishte thirrur të lozte një rol tjetër, të pangjashëm. Jo më personazh librash por veten e vërtetë. Rolin e heroit të baladës së Fjalës së dhënë. Bashkë në të mira e të këqia. Bashkë deri në vdekje! Kështu thoshte formula - betim sipas Ungjillit, që këndohej në çdo ceremoni martese. Blerina vinte nga atdheu i citateve por edhe i shprehjes popullore“Drejtoje kunjin nga vetja”. Se nuk është e lehtë të hysh në dhembjen e tjetrit e të ndjesh njëlloj si ai, qoftë edhe njeriu yt.

Të dy kishin gjetur tek njeri - tjetri atë që kërkonin vite me radhë. Ishin dy gjysma që përbëjnë mollën e tërë. Gëzimet e njerit kishin qenë edhe të tjetrit. Po tani fatkeqësia e vajzës a ishte fatkeqësi njëlloj edhe për të dashurin?

Ådhe i dashuri qëlloi me fat, madje, me mjaft fat. Po sikur të ishte aksidentuar edhe ai në të njëjtën shkallë dhe, anasjelltas, vajza të ishte dëmtuar më pak se ai? Pra, rolet të ishin ndarë ndryshe dhe në pozitë inferiore të ishte djaloshi?

Nuk më kujtohet cili shkrimtar e ka thënë se “Sa pak zemra i bëka ballë provës!”. Ta duash tjetrin vetëm kur është mirë, nuk është njerëzore. Në rastin tonë shtojmë: “Nuk është burrërore”.

Nuk kishin shpallur fejesë, aq më pak bërë celebrimin. Zyrtarisht nuk kishte asnjë detyrim ndaj saj. E pikërisht tani dilte në drit; ana më e thellë e karakterit, vlera e njeriut.

Në shtratin e dhembjes Blerina u shmangej bisedave për dashurinë. Nuk mund të pranonte që në pajën e saj do të hynin një palë paterica. Ndaj përpara se të tërqihej ai, vendosi të tërhiqej ajo…

Një natë më parë në krevatin përbri ishte shuar një grua tetëdhjeteshtatëvjeçare, që e mbanin me oksigjen. Aparati që ndihmonte frymëmarrjen bënte një zhurmë që ngjante si fishkëllimat e mushkërive të bëra eshkë. Një lloj pistoni ulej e ngrihej, duke përshenjuar diagramën e fuqisë jetësore, që ishte zhytur nën zero. Por vajza ishte e re dhe nuk kishte punë me vdekjen. Kur erdhin të marrin kuformën e plakës, Blerina u kthye nga dritarja dhe mbuloi kryet me çarçaf.

I dashuri i qëndronte pranë dhe e vështronte në sy. Vështrimi dhe shtrëngimi i dorës thoshnin se nuk do ta braktiste. Ja, u tërhoq, por ç’ do të thotë familja e tij? Po miqtë dhe rrethi shoqëror? Që e braktisi se nuk ishte më ajo e para? E kishin njohur për njeri të drejtë. Prindërit e tij në ishull ishin kishin emër të mirë dhe një stazh emigranti në Gjermani. E dinin ç’do të thotë të çrrënjosesh e “të mbish” përsëri në një tokë tjetër, të të japë pak ngrohtësi dikush në dheun e huaj.

Djaloshi për këtë lidhje kishte arritur të njoftonte vetëm vëllanë e tij, por familjen në ishull jo. Dhe njohja me familjen e vajzës, për fat të keq, u bë në spital, në shtratin e dhembjes.

Blerina ishte rritur në mjedise me zakone të rrepta morale. Po se mos në vendlindjen e djaloshit nuk ishte ashtu? Deri dje në ishullin me emër, për çështje nderi kërciste koburja. Tani, arshur në kryeqytet nga provinca, gjërat ishin më ndryshe, më të zbutura. Edhe studimet jashtë shtetit kishin bërë punën e vet.

Për vajzën kjo ishte dashuria e parë. Nuk e kishte ngritur kokën nga librat. Nuk dinte tjetër veç rrugës shtëpi - shkollë - punë - shtëpi. Nuk i kishte shijuar dëfrimet e natës, dashuriçkat, aventurat mendjelehta, esencat ekstazuese. Ishte nga ato që, kur japin fjalën, falin zemrën dhe nuk kanë sy për tjetër mashkull. Ishte përmbajtur vite me radhë dhe priste me durim e padurim njeriun të cilit do t’i jepej një herë e përgjithmonë.

Thua se e kishin ruajtur veten për njeri tjetrin. Nuk është e lehtë që në qytetin me miliona banorë të gjesh njeriun që do të bëhet yti për gjithë jetën. Gjërat janë aq të ndryshme dhe të paqëndrueshme sa rrallë mund të rrokësh thelbin e dukurive.

Përpara një viti Blerina kishte arritur të bëhej mësuese anglishte në një vend ku gjuha angleze për vendasit vjen fill pas gjuhës amtare. Dhe kishte mësuar po aq mirë edhe gjuhën e vendit. Flisnin tok në të dy gjuhët. Dhe gjuha e tretë dhe e vetme ishte ajo e zemrës. Kishin arritur të pamundurën: të merreshin vesh vetëm me vështrim, pa fjalë.

Ishin dy, të lumtur, por befas u krijua një trekëndësh që i përfshiu si gjiratore. I treti, që hyri si pykë, ishte ai i huaji, i panjohuri.

Atë ditë, mbasdite, ai kishte dalë rrugës me një shpatë në dorë, kishte thyer xhamin e një veture dhe kishte detyruar shoferen, vajzë e re, që t’i dorëzonte çelsat. Pastaj, me timonin në duar, u vërtit rrugëve të qendrës, duke thyer pasqyra veturash e duke goditur njerëz, tre prej të cilëve rëndë.

Blerina nuk donte ta njihte për fytyrë keqbërësin. E njohu në sallën e gjyqit, ku e sollën nga burgu. I panjohuri ishte një djalë 25 vjeç, trupmesatar, zeshkan, me flokët qethur shkurt, me mollëza të theksuara, me këpucë atlete dhe një xhakovento me simbolin e pumës në kërcim. Dhe... pa shpatëzën me të cilën erdhi nga atdheu i largët.

Djaloshi ishte nga Afganistani. U nis nga Harati, kaloi kufirin me Irakun afër Kashmarit, arriti në Hamadar, tek i ati, që ishte bërë sipërmarrës ndërtimesh. Atje qëndroi vetëm disa javë, sepse nuk dëshironte të punonte. Madje, në një krizë nervore, theu xhamat e një kati të tërë pallati të pambaruar banimi. I ati e përzuri me butësi, duke i dhënë një grusht të holla për rrugës.

Iu drejtua Tabrizit, në kufi me Turqinë, hyri në shtetin turk dhe këtu nisi aventura e re, më e madhja.

Në Turqi e më tej djaloshi e paraqiti veten si refugjat politik, i detyruar nga rreziku i luftës që të arratiset. Me këtë “pasaportë” hyri edhe në Greqi, ku besonte të gjente qilimin fluturues të përrallës, i cili mund ta çonte edhe në Evropë. Të hollat që i kishte fshehur në brezin e gjerë të zi, i prishi për udhërrëfyesit dhe për ruajtësit e rendit dhe për trafikantët që i dinin mirë punët e veta. Sado të rreptë dhe sedërtarë në dukje, ofiqarët e Anadollit, nga polici i thjeshtë deri te prefekti, e kundërshtojnë rryshfetin vetëm me fjalë. Se mitëmarrësit bënin një sy shurdh e një vesh qorr dhe, madje, i uronin udhë të mbarë.

Iu desh të flinte shpellave, poshtë urave, nëpër gërmadha, në gropat e predhave të artilerisë, nën barkun e varkave anës lumenjve, haneve ku nguceshin tok nevojtarë dhe kafshë, në tregun që qelbej erë peshk e fruta të prishura, deri sa kuptoi se nuk do ta kapnin e ta kthenin prapa ose ta rrasnin në burg, në qelitë e mbiquajtura të bardha.

Por stina e gëzimit në Tokën e Premtuar nuk zgjati shumë. Dhe shkak u bënë përsëri bashkatdhetarët, goditja që i erdhi nga Afganistani i largët.

Djaloshi kishte një atdhe me talibanët, por nuk kishte dashur të bënte keq. E shtynë, e detyruan bashkatdhetarët. Një bishë me fytyrë njeriu, dyzetvjeçar me mjekër, e përdhunoi, por kjo u fsheh. Këtë shëmti e fshehu grupi mes të cilit banonte djaloshi, në strehën ku nguceshin si thasë njëri pas tjetrit. Dhe pastaj djaloshi shfryu zemëratën, duke ndëshkuar njerëz që nuk i kishin asnjë faj. E përmes tij Blerina “u lidh” me talibanët. Goditja i erdhi si peshqesh nga...Afganistani.

Nuk ishte e thënë të shpëtonte nga Afganistani, sepse, edhe në televizorin e montuar në murin përballë, jepeshin lajme për ngjarjet atje. Përfaqësuesi i bashkësisë afgane në Greqi deklaroi se, për shkak të luftrave të zgjatura, bëmave të ndërsjellta armiqësore dhe padrejtësive, miliona afganë vitet e fundit u detyruan të braktisin vendin e të shpërndahen nëpër botë.

Kishte parë në televizor se si talibanët shkatërruan me predha artilerie përmendoret gjigande të gdhendura në shkëmb shekuj më parë. Afganistani prodhonte tre të katërtat e sasisë botërore të hashashit. E pas hyrjes së ushtrisë amerikane atje, prodhimi i hashashit u dhjetëfishua...

Ishin shtuar atentatet e verbra me shpërthime kallëpesh dinamiti, ku të parët që vriteshin ishin atentatorët.

E megjithatë, “Jemi një popull me histori të madhe, me kulturë dhe e duam artin. E duam këtë popull dhe i vlerësojmë ligjet e drejta të këtij vendi”, e mbylli fjalën përfaqësuesi i bashkësisë afgane, sikur të donte të shfajësohej edhe për bëmat e papëlqyera e të rënda të disave në vendin mikpritës.

Në Afganistan e Irak orvajtja për mposhtjen e dhunës së brendshme me anë të dhunës së jashtme prodhonte dhunë të re edhe më të madhe, e cila u ngjante dallgëve që ngrihen kur bie në ujë një shkëmb qiklopik. Dhe djaloshi që goditi Blerinën ishte vetëm një pikë ujë nga ai det i madh e i turbullt. Ngjante se e keqja ishte e telekomanduar, një cifël predhe që erdhi nga mijëra kilometra larg. Ishte si një sinjal për t’ u bërë më e prekshme fatkeqësia e ngritur në sistem botëror, mishërimi më i qartë i së cilës ishin karvanet e pafund të refugjatëve. Dhe cifla e ardhur që larg goditi një vajzë nga Shipëria.

Djaloshi aktor kishte të drejtë të mëritej me të huajin, madje ta urrente. Por një ditë kishte parë një pakistanez që këndonte një ninull në telefonin e rrugës. I këndonte djalit të vogël që e la në barkun e nuses së re pas largimit të ngutshëm e të detyruar. Sytë e aktorit të ri u njomën nga loti i mëshirës. Jo, nuk mund të urrente një popull, për shkak të një keqbërësi apo një dallhe fatkeqësh që përplasej mbi një palë tjetër, të lumturish, midis të dilëve deri dje ishte edhe ai.

Por nuk mund të thoshte edhe se të keqen e kishte peshqesh nga ky vend ku gjeti dashurinë e vet të jetës. Vepse e keqja përgjonte në çdo hap edhe në atdheun klasik të demokracisë. Përditë jepen lajme për vrasje të paguara, rrëmbime milionerësh të njohur por edhe fëmijësh, larje hesapesh midis grupeve rivale, vrasje të paramenduara në gjueti, djegie e shkrumbim brenda një apartamenti që merr zjarr, helmime nga ushqimi, vdekje nga gabimet e mjekëve (që mos e paçim risk!) deri tek vonesat e rasteve urgjente, për shkak të trafikut të dendur ose blokimit të tij si me tampone gjigande.

Një punonjës policie erdhi dhe e pyeti, për të plotësuar procedurën e rasti. Blerina tha ato që i kujtoheshin.

Në fillim menduan të mos bënin padi. Mjekimi u mbulua nga siguracioni shëndetësor. Motorri u dëmtua por pak. Megjithatë, ai e la motorin dhe nisi të lëvizë me autobuz urban ose me taksi. Dhe ishte e natyrshme që të kishte alergji ndaj motocikletave, sado luksoze, madhështore dhe të fuqishme të ishin. Ndarja me motoçikletën e vet ishte si ndarje me të kaluarën aksidentuese.

E lau xhakoventon dhe bluxhinset e përsëri në njerin xhep futi dy biletat e shfaqjes që nuk e panë.

Duhanin që pinte gati e dyfishoi. Edhe kjo hynte në koston e fatkeqësisë.

Pothuajse e harruan keqbërësin. A mund ta zhbënte të keqen dënimi i tij? Përse do t’u vlente të dëmtuarve? Natyrisht, që të bëhej mësim për të tjerët.

Nuk u çudit aspak kur avokatja e keqbërësit u përpoq ta nxirrte të pafajshëm, sepse kishte qenë i pavetëdijshëm: atë ditë nuk kishte marrë dozën kundër depresionit psikik, që merrte edhe më pas në burg.

Një tufë rrezesh që i ngjante konit të projektorit në një sallë kinemaje ra mbi nënkrejsën e saj dhe ai bëri të artë një bukle floku bjond. Nuk kishte patur trille e kapriçio, por tani, mbuluar me bardhësinë e çarçafit, Blerina dëshironte që, kur të dilte, t’i bënte flokët në ngjyrë blu.

Tani mendonte veturën me të cilën do të merrte nusen. Ishte zakon që nusja të merrej me një “Bens - Mercedes” me ngjyrë të zezë shkëlqimtare, stolisur me kordele dhe tufa lulesh. Ashtu do të bënte edhe ai. E kishte një mik me të tillë veturë. E boria e taksisë dasmore do të binte si trumpetë kushtrimi ditën e ceremonisë së shenjtë.

Deri dje quanin mrekulli që vajza shpëtoi nga e keqja e madhe. Pastaj - mrekullia se u ngrit në këmbë. Më tej, që u bë përsëri njeri normal. Pastaj lajmi për shpalljen e fejesës. Pastaj kurorëzimi i të gjithave me shpalljen e ditës së dasmës dhe përgatitjen e shpërndarjen e ftesave.

Tani të gjitha ngjanin si ëndërr e keqe që mbeti prapa.

Trupi i vajzës u dëmtua, por dashuria nuk ishte aksidentuar. “Titaniku” i tyre nuk u mbyt.

*

Medalja ka dy anë. Pse zakonisht marrim anën e keqe të saj?

*

...Një grusht orizi mbi vellon e bardhë, kokrra orizi që mbetën midis flokëve sikur donin të mbinin atje. Shkëlqime flashesh e vetëtima blicesh:

Me trashëgime!

.........

Një çift i ri me një karrocë fëmijësh ecën në trotuar dhe shkon drejt detit. E shtyjnë karrocën herë njeri e herë tjetri. Flladi u puth fytyrën dhe flokët.

Ashtu ishte shkruar.

Nga poezia greke: Nobelisti Odhysses Elitis

Në vitin 1939, studenti i fakultetit Juridik të Universitetit të Athinës, Odhysseas Alepudhelis (i lindur në Iraklio të Kretës, më 2 nëntor 1911), vendosi përfundimisht të braktiste studimet dhe t’i përkushtohej letërsisë, më saktë poezisë. 40 vjet më vonë, vendimi i tij do të përligjej në mënyrën më të mirë, teksa Akademia Suedeze i akordoi meritën më të madhe, Çmimin Nobel. Ky ishte suksesi i dytë i poezisë greke, pas Nobelit që kishte fituar Jorgos Seferis, më 1963.

1939-a ishte një vit përcaktues, pasi shënon afirmimin e poetit, me emrin Odhysses Elitis. Atë vit u botua përmbledhja e parë e tij, “Orientime”, që e renditi menjëherë ndër poetët e vijës së parë.

I përket një brezi që jo vetëm ndryshoi rrënjësisht vokacionin e poezisë greke, por edhe i dha dimensione ndërkombëtare asaj (Seferis dhe Elitis i përkasin atij brezi). Ishte brezi që predikonte se Greqia duhej të pushtonte së qeni pjesë e Ballkanit dhe të integrohej në Europë, ndërsa poezia greke duhej të kërkonte rrugë të reja.

Këtë rrugë, siç shënon kritika, Elitis e gjeti në territorin grek, në traditën antike dhe bizantine. Me zbulimin e surrealizmit, ai gjeti metodën e vet të shprehjes që përngjasonte me mënyrën se si e konceptonte dritën një tjetër shkrimtar i madh i Masdheut, Alber Kamy.

Deri në gjallje (ai vdiq në Athinë, më 18 mars 1996), botoi 19 vëllime poetike, që përbënin ngjarje të mëdha, ende pa marrë çmimin Nobel.

Me rastin e 100 vjetorit të lindjes, viti 2011 është shpallur si Viti i Elitis-it.





Nautilius i vogël

Çka munda të marr një jetë të tërë prej veprash të pashme nga të gjithë, rrjedhimisht

Të fitoj vetë tejdukshmërinë, ia detyroj një farë kuraje të posaçme që ma

Dha Poezia: të bëhem erë për balonën e balonë për erën,

Madje edhe kur qielli nuk ekziston.

Nuk bëj lojë fjalësh. Flas për at’ lëvizjen që ndokush e zbulon

Brenda “Çastit”, kur arrin ta hapë e t’i japë vazhdimësi. Atëbotë

Kur dhe trishtimi bëhet Gëzim dhe Gëzimi Engjëll; Lumturia Murgeshë dhe Murgesha Lumturi

Me plepa, krahë të gjatë mbi zbrazëti, një zbrazëti e mbushur me pikla zogjsh, fllade borziloku e fëshfërima të mbytura parajse.





Moshë e kujtimit të mjegullt

Ullishte dhe vreshta gjer tej në det

Kaike të kuqe gjer tej në kujtesë

Membranë e artë e gushtit në gjumin pasdrekor

Me alga apo molusqe. Dhe ai skaf

I saponxjerrë, i gjelbër, që e lexon ende

Në paqen e ujrave të gjirit, ka zoti.

Vitet kaluan mbi fletë dhe guacka

Kujtoj djemtë marinarë që shkonin,

I ngjyenin velat si zemrën e tyre

Dhe kishin tatuazhe stuhish në gjokse.

Ç’kërkoja kur mbërrite e ngjyer

nga p’rendimi i diellit;

Me moshën e detit në sy

Dhe me hiret e diellit në trup – ç’kërkoja

Thellë shpellave të detit me ëndrrat pa kufi

Ku shkumonte era ndjenjat e veta?

I panjohur e i zbardhur – emblemën pellazgjike

Skalitur në gjoks.

Me rërën nëpër duar i mbyllja gishtrinjtë,

Me rërën në sy i shtrëngoja gishtat,

Ishte ankthi.

Mbaj mend ishte prill kur ndjeva së pari

Peshën tënde njerëzore

Trupin njerëzor argjil dhe mëkat

Si ditën tonë të parë mbi tokë.

Festonin zambakët – Por mbaj mend

të dhembi

Ishte një kafshim i thellë në buzët

Një gëvishtje e thellë në lëkurë kah

Vendi ku skalitet përjetësisht koha.

Të lashë atëbotë

Dhe një frymë gjëmuese i ngriti

peshë shtëpitë

Ndjenjat e bardha të porsalara mbi

Qiellin që ndriçonte me një buzëqeshje.

Tash do të kem afër një shtambë me

ujë pavdekësie

Dhe ato duart e tua ku do të vuajë dashuria

Dhe atë guackën tënde ku do të

jehojë Egjeu.





Monogramë

(fragment)

Të dua, dëgjon?

Qaj, si ndryshe, përderisa njerëzit duhen

Qaj për vitet që vijnë pa ne

Dhe këndoj për ato që shkuan, nëse është e vërtetë.

Për “besomë”-t dhe “Mos”-ët.

Herë në erë, herë në muzikë

Nëse këto janë të vërteta këndoj

Qaj për trupin që preka dhe pashë botën.

Kështu flas për ty dhe për mua.

Sepse të dua dhe në dashuri

Di të hyj si hënë e plotë

Nga gjithkah, për ty

Brenda shtrojave thumboj lule dhe e kam forcën

Të fryj e të përgjumur të t’shpie gjithandej.

Të kanë dëgjuar valët si përkdhel,

Si puth, si thua “çfarë” dhe “si”.

Gjithmonë ne drita dhe hija.

Gjithmonë ti ylli dhe unë errësira,

Gjithmonë ti statuja e gurtë dhe unë hija që rritet

Dritarja e mbyllur ti, era që e hap unë.

Sepse të dua e të dua.

..............................

Është ende herët në këtë botë, e dashura ime,

Të flas për ty e për mua.

Është ende herët në këtë botë, dëgjon?

Jam unë, dëgjon? Të dua, dëgjon?

Ku po më lë, ku po shkon, më dëgjon?





Trup në verë

O, trup në verë, lakuriq i djegur

I ngrënë prej vajit e prej kripës

Trupi i shkëmbit dhe ethe e zemrës

Valëvitje e krifës së xunkthit

Re borziloku mbi kaçurrelat e pubisit

Mbushur yllza dhe gjëlpëra pishe

O trup i thellë notues i ditës.



Përktheu: Robert Goro

Kalorësi i syrit të keq

Kur erdhëm nga fshati, u strehuam në shtëpinë e dytë të plakut Halo, që duhet thënë shtëpizë krahasuar me atë ku banonte vetë. Ky dikur kishte patur çiflig në një nga fshatrat e krahinës sonë. Kishte ardhur koha kur, tok me çifligun, humbi dhe të drejtën e titullit “aga”.

Shtëpia e familjes Halo ishte një saraj në bregun e lartë shkëmbor dhe ishte e rrethuar me mure. Ajo sundonte mbi të tjerat, kurse “shtëpia jonë”, pronë po e familjes Halo, ishte e vogël, dhe dielli mëngjesor e kapte me vonesë.

Zoti Halo jetonte me nipin e nusen e tij, ai në katin e tretë, ata në katin e dytë. Kati i parë përmbante qilarin, që ndodhej poshtë shkallëve të gurta të hyrjes, dhe sternën e ujit.

Prej vitesh i kishte vdekur gruaja, që nuk i kishte falur fëmijë. Në shtëpinë e madhe kishte në krah nipin me gruan e tij të re. Edhe ky çift nuk kishte ende fëmijë. Pra, shtëpia e tyre, familja e madhe me emër në shtatë male, nuk kishte trashëgimtar. Kjo e mundonte edhe më tepër se humbja e çifligut në thellësi të luginës. Zotit Halo brenga i luhatej në sy si gjuhëza e flakës së qiriut kur fryn erë.

Zoti Halo dilte në rrugë gjithmonë i rruar dhe i veshur pastër, thua se vishte përditë rroba të reja. Mbante jelek të zi dhe poture të bardha thurur me lesh të hollë. Këpucët e tij ishin prej lëkure qengji dhe kishin patur në majë xhufka, që tani ishin ngrënë ca nga ca. Trupin e kishte të gjatë dhe hollak, kurrizin pak të kthyer aty ku bashkohet zverku me shpatullat, me një lakore si presa e jataganit. Fikthin e kishte të dalë dhe qafa, sidomos kur lëvizte kokën, kishte diçka prej rosaku.

Dukej se zoti Halo në të ri kishte qenë trupdrejtë, qiparis, dhe i shkathët si dre mali. Ngjante me malësorët dhe jo me qytetësit që ishin përgjithësisht me trup të trashë e të rëndë. Ishte i kursyer në fjalë, me vështrimin si të prerë në gur stërralli. Fliste me nxitim, sikur donte të shpëtonte nga fjalët që duhej të nxirrte.

Zoti Halo vinte tek ne një herë në muaj, të merrte të hollat e qirasë. Ai vinte ditën e caktuar, zakonisht kohë dreke, kur në shtëpi ishte nëna dhe motra e unë. Nuk futej brenda, qëndronte tek porta, merrte të hollat dhe ikte pa folur.

Vëllai ynë lindi në dimër. Ishte pranverë dhe nëna e nxirrte te shkallët kur binte dielli, nën degët e kumbullës. Foshnja pinte gji dhe e kaplonte gjumi në prehër të nënës, me rrezet e ngrohta që i vinin në trup. Pasi binte në gjumë, nëna e vendoste në djep. Dhe djepi qëndronte në diell aq sa niste të binte mbi të hija e kumbullës. Atëhere nëna e merrte djepin dhe e fuste në dhomë.

Vëllai ishte bardhosh. Ishte me sy të shkruar, flokë si puplat e një zogu verdhash dhe gugiste si pëllumb. Ngjante si i larë me qumësht e dritë hëne. Të vështronte në sy sikur kuptonte dhe shkëmbente mendime me të mëdhenjtë. Ishte pak ta quaje Ylli i Mëngjesit.

Ishte një ditë prilli dhe dielli i ngrohtë. Nga degët e kumbullës së lulëzuar binin mbi pllakat e oborrit tufa rrezesh e ndonjë petale. Drita e diellit lodronte mbi djepin e vëllait dhe flladi lozte me krelat tij. Ai qeshte e përpiqej të kapte me doçka rrezet e diellit. Nëna i qëndronte pranë dhe po i këndonte një ninullë. Ninulla shprehte dëshirën për ta parë djalin dhëndërr. Ishte hera e parë pas lindjes, që e nxirrte jashtë. Hera e parë që ai shikonte botën e madhe.

Nëna e vështronte dhe nuk ngopej së pari. Shpirti i bëhej i lehtë si re dhe merrte qiellin. Pamja e tij i hiqte çdo brengë e lodhje, e bënte nënën më të lumtur në botë.

Pikërisht atë ditë e atë orë zoti Halo erdhi të merrte qiranë e muajit. Nëna i kishte mbështjellë të hollat me një copë gazetë dhe priste te shkallët..

Zoti Halo kishte veshur jelekun e zi dhe tirqe të bardha, kurse rreth mezit kishte shtrënguar një brez ngjyrë kërmezi. Ishte i rruar taze. Vinte gjithnjë i rruar taze dhe me këmishë të hekurosur, të bardhë.

Êishte mësuar se Danil Kaurrit i kishte lindur një fëmijë, por nuk ishte kujtuar të vinte enkas për urim. Muajin e kaluar, kur erdhi të merrte qiranë, nuk e pati dëgjuar të qarën e foshnjes. Tani që e pa me sytë e vet, harroi përse kishte ardhur. Iu afrua foshnjes, e kqyri me kujdes dhe mbeti gojëhapur. Sytë e tij u zbutën, në buzë i rrëshkiti një buzëqeshje e lehtë, dora iu dridh.... Kur foshnja nisi të gugiste, zoti Halo lëshoi një rënkim. Pastaj u kthye me vrull nga nëna ime dhe i tha:

- Ju keni edhe një fëmijë tjetër e mund të bëni edhe të tjerë, unë nuk kam. Nëmani mua këtë djalë!

Nëna u befasua, nuk e kishte menduar kurrë të tillë gjë. Nuk ia thoshte zemra e aq më pak mund të vendoste pa pyetur burrin, babanë e fëmijës. Nuk foli. Vetëm uli qepallat. Zoti Halo u largua nga djepi dhe i tha nënës: “Kuvendojeni në darkë. Pres”.

Nënës nuk i kishte shkuar kurrë ndër mend një pandehmë si kjo. Dinte që ishin birësuar fëmijë brenda farefisit, por jo dhënë në të huaj e, nga derë e varfër, në derë të madhe. Në të ngrysur të jetës zoti Halo dëshiroi gëzimin e një fëmije. Dhe gjeti rastin ta kërkonte tek ne.

Prindërit e mi atë natë nuk fjetën. Nëna fliste me vete: “Do të më lerë pastaj të vete ta shikoj, ta marr në duar? … Po si do ta rrisë ai? Di ai t’i këndojë një ninullë? E ç’ ninulla e fjalë do të jenë ato? Dhe një ditë do t’ i japë mbiemrin e tij. E kur të rritet, mishi prej mishit tim do të kujtojë se është prej oxhaku...”. Punë që nuk bëhej.

Familja ime kishte ardhur nga fshati dhe e kishte gjetur me vështirësi atë strehë. Po sikur t’i tekej të na dëbonte andej, edhe pse qiranë ia paguanim rregullisht? Edhe ky shqetësim i kaloi shpejt nëpër mendje nënës sime.

Kaluan ditë pa asnjë sinjal dhe zoti Halo e kuptoi përgjigjen. Íë krye të muajit të ri kaloi përsëri nga shtëpia, për të marrë qiranë e radhës. Mori të hollat e mbështjella në gazetë, hodhi një sy fëmijës në djep u largua. Nuk kaloi ora dhe papritur fëmija u mek e u murrëtye. Fytyra iu bë ngjyrë vjollce, pastaj iu mavijos. Nëna e vështronte dhe u lemeris. Sa të merrte e t’i hidhte një grusht ujë, fëmija mbaroi…

Atë ditë ishin shuar fëmija dhe pranvera njëherësh.

Foshnjen prindët e çuan në fshat në një arkëzë druri që e sajoi vetë babai. E varrosën në një skaj të varrezave. Nëna shkoi dy tri-herë në varrin e tij, pastaj ndaloi. Qëndronte te shkallët me vështrimin ngulur në pllakat e oborrit, atje ku më parë vendoste djepin e fëmijës.

Pas vdekjes së vëllait, zoti Halo erdhi përsëri të marrë qiranë e radhës, por nuk e kapërceu pragun. Nëna i zgjati zarfin dhe ai iku pa folur. Pastaj qiranë e muajit ia çonte babai, në Pazar, ku zoti Halo pinte kafen e ditës a ndonjë raki.

Kjo ishte historia e vëllait që nuk e njoha. Nëna ma tha mua dhe unë ndiej vazhdimisht se më mungon diçka. Më mungoi ai që do të ishte vëllai im i madh. Më mungoi më i bukuri, më i miri i vëllezërve dhe motrave. Nuk ia kemi fotografinë, se prindët nuk arritën ta nxjerrin, por besoj se kishte qenë dhurata hyjnore, që nuk e gëzuam.

Nuk kam besuar tek forca e syrit të keq e të tjera bestytni. Thonë se një vështrim i tillë kishte plasur qemerin në portën e një shtëpie. Se nga një vështrim i tillë gra shtatzëna kishin rënë sëmurë e kishin dështuar fëmijën...

Si mund të përcillej e keqja përmes një vështrimi? Çfarë kaloi nga syri i zotit Halo tek ferrishtja jonë? Ídonjë mikrob, ndonjë sëmundje ngjitëse? Plaku nuk vuante nga ndonjë sëmundje, përveç pleqërisë dhe brengës së vetmisë.. Dhe më e çuditshmja që mendova në pas: Mos ndoshta vëllai i vogël kuptoi se do ta shqisnin nga gjiri i nënës dhe u pik në zemër?...

Që kur vdiq vëllai i vogël, nëna më ruante që të mos më kapte syri i zotit Halo, kur vinte, një herë në muaj. Kur e pashë për herë të parë, mbahesha pas fustanit të nënës.

Dikur ai shëtiste mbi kalë nëpër tokat e çifligut në luginë. Më pas e humbi çifligun, i zbriti edhe kalit. Më fanitej deri vonë hipur mbi një kalë të zi, me vështrim shitues nën vetullat e vrenjtura. U rrita dhe e pagëzova Kalorësi i Syrit të Keq. Kalorësi vështrimzi.

Pyesja veten se mos ndoshta zoti Halo si hakmarrje për kundërshtimin e prindërve të mi na hodhi vështrimin e keq. Për kundërshtimin dhe për mungesën e gëzimit në jetë. E përsëri: si këmbeu mesazhe me mortjen përmes vështrimit të tij? Mandej gjendja ime shpirtërore ndryshonte dhe arsyetoja ndryshe: Ìïs ndoshta e fajësoja pa të drejtë dhe ashtu mëkatoja? Po përse nëna ime besonte se Bardhoshi ynë iku pikërisht nga syri i keq? Se u bë rrezikzi nga vështrimi i atij syri?

Zoti Halo erdhi edhe disa herë të merrte qiranë. Pastaj dërgonte nipin. Vdiq vite më pas. U shurdhua dhe u rrëgjua, sëmundje këto të pleqërisë së thellë. Pas dy-tre vitesh nipi i tij e shiti shtëpinë dhe familja jonë u largua prej saj, por nëna e mbante mendjen atje, tek ajo shtëpi ku linda edhe unë, tek ajo avlli me pllaka, ku loza edhe unë kur nuk e dija ç’ ishte bota e ç’ kishte ndodhur.

Pas vdekjes së vëllait nëna më kujdeste dhe më shumë. Më shikonte në sy, më ledhatonte flokët dhe kërkonte në fytyrën time tiparet e vëllait. Unë sytë i kisha ngjyrë kafe dhe jo të kaltër e ëngjëllorë si të tijtë. Isha një fëmijë si gjithë të tjerët.

Kaloi gjysmë shekulli që atëherë dhe unë përfytyroj vëllanë të rritur, të ecë në krahun tim dhe të më porosisë: “Vëllaçko, kujdes nga Syri i Keq!”. Ndonjëherë e kap veten duke lozur me të në avllinë ma pllaka nën degët e kumbullës së lulëzuar.

Dashurinë e nënës e ndjeva në çdo hap, por nga sytë e saj nuk u shqit brenga për vogëlushin që i iku për duarsh. Dhe unë qaj heshtur për vëllanë që e njoha aq pak dhe më ngjan se hyj e dal në një ëndërr të keqe.

Mbi librin e Thanas Boçit, “Duke kërkuar të veçantën”

Myslim Maska

Libri “Duke kërkuar të veçantën…”, pa më të voglin dyshim, përbën një eveniment të rendësishëm për letërsinë e emigracionit në këta njëzetë vitet e fundit. Kjo për faktin e thjeshtë dhe konkret, se Thanas Boçi është i pari që merr përsipër një barrë të vështirë për të bërë një seleksionim të mënçur, studime, analiza dhe reçensione për më shumë se tridhjetëepesë– tridhjetë e gjashtë autorë. Dhe kuptohet, pa asnjë lloj shpërblimi. Jo se kanë munguar shkrimet e autorëve për njëri– tjetrin, për librat e tyre më të mire. Është e vërtetë dhe e pranueshme, që një shkrimtar apo një poet, mundet ta zbërthejë estetikisht dhe analitkisht shumë mire një vepër letrare, por në fund të fundit, mund të them: Të gjithë ngelemi konformist. Na pëlqen apo s’na pëlqen, të tillë janë të gjithë artikujt, studimet dhe reçensionet e botuar. Nuk ka asnjë vrejtje themelore, asnjë lloj kritike, siç ndodh në internet. Pikërisht këtu është diskursioni bazë. Të gjithë autorët janë të mrekullueshëm. Të gjithë sjellin një gjëzë të re në letërsinë shqipe. Të gjithë të befasueshëm. Konkluzioni: UNIFORMIZËM!

Ndryshon puna me kritikën e vërtetë shkencore. Objekti themelor, bazë për çdo lloj kritike letrare apo studimore, apo histori letërsie, siç dihet, është vepra letrare dhe jo autori i asaj vepre. Nëqoftëse ngatërrojmë këta parametra, bëjmë një kortezi të pështirë letrare. Kritika letrare të thyen brinjët, të shokon, të lë pa frymë, për të gjithë ata që me dashje ose pa dashje ngatërrojnë derën me dritaren, shitësin e bananeve me poetin, bërxollapjeksin me prozatorin, estetin, etj. etj. Fatkeqësisht edhe në librin shumë të mirë studimor “Duke kërkuar të veçantën”, janë pesë a gjashtë shkrime për libra të dobët, që fatmirësisht, për rastin konkret, i kam lexuar. Vërtetë këta autorë kanë dhe libra të mirë, por analizohen librat konkret.

Kritiku dhe studiuesi Thanas Boçi, për mendimin tim është një studiues dhe kritik letrar i kompletuar. Njohës shumë i mire i estetikës, filosofisë, psikologjisë, i historisë së letërsisë shqiptare dhe asaj botërore, d.m.th. të rrymave letrare që bënë evolucione dhe revolucione në prozë dhe në poezi këta dy shekujt e fundit. Përdor me nikoqirllëk terminologjinë kritike. Di të futet në thelbin e çështjeve dhe fenomeneve shoqërore– letrare dhe aty të bëjë shpërthime eksplozive, në mënyrë të natyrëshme, që më pas të bëjë analiza të mirëfillta shkencore. Kjo ka bërë që Ai di të zbërthejë e të hedh dritë edhe aty ku duket dritë dhe errësirë. Dhe kjo është një nga parimet themelore të kritikës letrare për urën autor-lexues. Në këto që po them nuk ka aspak hiperbolizëm. Mjafton të lexoni me vëmëndje: Një këngë për “Edit Piafin” të shkrimtarit Robert Goro, “ Nëpër labirinthet e poezisë surrealiste dhe konkretiste”, të S. Martikos, “Poezi e ndjerë së brëndshmi”, “Fëmijët e fanarëve”, të Murat Aliajt, Valter Lazeri, “Urdhëri i lotit”, Pirro Loli, “Edhe fjalët shkojnë në ferr”, Primo Shllaku. “Lasgushi i Durrësit” A. Dovana, “Poezi që burojnë nga shpirti”, K. Mërtiri. Pegasi i Odise Goros, “Kohë e shkruar mbi xham”, Gëzim Strora. Poezia surrealiste e Niko Kacalidhës, një Uliks që s’mbërriti kurrë në Itakë, P.Shllaku. Udha për në ferr dhe Bisedë me muzat, të Miho Gjinit, Ëngjuj pa qiej, të T. Zmalit, Varrezat e vendlindjes, R.Çollaku, “Shpirt i Braktisur”, Leon Leka, etj. etj.

Ky është kritiku dhe studiuesi Thanas Boçi, modest e i çiltër, i vizioneve bashkëkohore moderne për analogji veprash moderne e bashkëkohore.

Nga Poezia Klasike Greke

KONSTANDINOS KAVAFIS



Konstandinos Kavafis lindi në Aleksandria (Egjipt)në Prill të 1863 dhe “iku” në Prill 1932, po në Aleksandria. Ish më i vogli i nëntë fëmijëve të një familje me prejardhje aristokrate, por tani të rrënuar. Ai mbetet njëri nga poetët më të mëdhenj jo vetëm të letërsisë së re greke, por edhe të poezisë tradicionale europiane.



NJE I MOSHUAR

Në një cak të kafenesë, i mënjanuar,

Përkulur mbi tavolinë rri një i moshuar,

Me një gazetë para syve, pa shoqëri.

Mes mjerimit të përçmuar që ze pleqtë

Shkon nëpër mënd se sa pak gëzoi jetën

Kur kish dhe forcë dhe fjalë dhe bukuri.

E di që u mplak, e ndjen, e prek, e sheh,

Dhe sakaq ato vite si të ishin dje i ze.

Ç’ hapësirë e vogël, ç’ hapësirë e vogël

Dhe i nënqesh besimi si e tallte në vite

Dhe si i besonte gjithnjë asaj lajthitje,

Gënjeshtares që i thosh:” Nesër, ke kohë!”

Kujton vrullet ku mbështetej , gazi i tyre,

Të paditurën e njohjes në ato vrulle

Dhe çdo çast i humbur me ironi e nget.

Nga të menduarit e shumtë dhe kujtimet,

Plaku u përhumb dhe u palos në dremitje

Mbi tavolinën e fundit të kafenësë në cep.



KOSTIS PALLAMAS



Poeti kolos grek Kostis Pallamas lindi në Patra më 1859, ish pasardhësi i një familje të madhe historike dhe u përcoll në prehjen e varrezave në shkurt të vitit 1943, nën sundimin e errët italo-gjerman. Përcjellja e tij ish më shumë se madhështore. Ajo bëri të dridhen edhe mitet e Olimpit nga fjala prekëse dhe zëri drithërues i poetit Angjellos Siqelianos, bashkuar ky zë me tingullin e këmbanave. Fjala e poetit nuk humbi as në horizontin më të largët dhe as në pafundësinë qiellore: “Jehoni burie! Këmbana gjëmoni! Trondisni botën!” Anë e mbanë Greqisë gjëmuan himnet e penës palamase “Himni i Greqisë” dhe “Himni i lirisë” duke siguruar poetin se ringjallja e re e atdheut të tij të dashur, po afrohej.

Pasardhësit e tij nënshkruan se hiqnin dorë nga trashëgimia letrare e poetit Atëhere vetë shteti grek,vitin 1959, njëqind vjetorin e lindjes së tij, e quajti viti Pallama dhe iu botua vepra e plotë, një pasuri kolosale kulturore, e cila i ngriti Greqisë një Olimp shpirtëror.



NJE UDHETIM

Më shtërngon derti si lak në grykë

Dhe në zemër më kafshon si gjarpër

Një udhë dua të çuditshme, të largët,

Një udhëtim pa fund, të mugët.

Nuk dua hapin dalengadalë të ngas,

Nuk dua asgjëkundi të ndal dhe kurrë

Shpirt të mos gjej e botë për rrëmujë

Botë të verbër, të shurdhët më pas.

Të ndjej rreth meje sheshe të vetmuar,

Shtëpi të mbyllura, oxhaqe mbuluar hi

Lart mos ndritë as dhe një yll, as kaltësi

Dhe poshtë mos ndritë asnjë grua.

E, në u gjença në një të tillë udhëtim

Shkretëtirës pafund në vend të panjohur,

Nuk do kem më tepër tmerr e të lodhur,

Se sa prej teje të humbas, Dashuri !



LORENXOS MAVILIS



Lindi në Itakë më 1860. Ai nuk njihet vetëm si poet i sonetave brilante, por dhe si përkthyes në greqisht të eposit indian, i “Eneidës” së Virgjilit, i Gëtes, i Shilerit, i Bajronit e tj. Jeta e tij ish në lëvizje të përherëshme nëpër vise të ndryshme të Greqisë si në Korfuz, Kretë, Maqedhoni dhe së fundi si oficer i forcave vullnetare garibaldine në Ipiro për çlirimin e kësaj treve prej sundimit turk. Po këtu bie heroikisht nga një predhë armike më 1912. Për aktin e poetit luftëtar K. Pallamas shkruan: “Kur e pashë për herë të fundit, i kujtova shënjën e ndritur që i dha ngjyrën e kuqe predhës së hasmit.”



UJI

Zbret uji curilë

prej shkëmbit sipër,

lëshon tingullin e kristalit

dhe tek ngadalë rrjedh

loti del

si radhët mbi pllakën e varrit.



ULLIRI

(sonet)

Trungut tënd folezë i ndërtoi bleta

Ulli i vjetër, që mpakesh në dremitje,

Të përkul akoma poshtë pak jeshile

Si të dojë të të përcjellë nga jeta.

Dhe çdo zog në dehje krejt harlisur

Të ulet duke pirë magji gjirit tënd

Në degën që tani nuk ka më krënd,

Në degën nga stinët krejt braktisur.

Sa fort do të të ëmbëlsojnë në vdekje

Bukuritë e fundit që syve të treten

Që të shpien e të sjellin në ato kohra.

Ato nure që të shtohen ty përbrenda

Eh, sikur të mundnin kështu u kish ënda

Dhe të tjerëve të shpirtit tënd simotra.



IOANIS POLEMIS



Poet i zërit të ulët, që preferoi melodinë e grillit, të bilbilit e të nostalgjisë. Nuk e mundoi shpirtin me mendime të zymta, por gjeti dhe nxori ngjyrat e bukura dhe nga çastet më të errta. U lind në Athinë më 1862 dhe po në Athinë vdiq më 1924. Nuk ish i lindur për sakrifica, por për një jetë romantike, të cilën e shprehu në poezinë e tij të ëmbël.





KATERVARGJESHE

Nuk e dua të jetë nur që magjeps

Ajo që fati të më japë po rend,

Më pëlqen bukuria e saj kur flet,

Dhe bukuria e saj që më tremb.



MUZIKA

Nga goja e shënjtorëve ajo vjedhur,

Në tokë qiellin sjell për ta kujtuar,

Ngjet për një çast det shkumbëhedhur,

Për një çast dallgë përmi rërë shuar.

Dallgë atje guximshëm hapen, përzihen,

Rrathë dhe gjëmba, plot zogj dhe egërsi,

Dhe me zemër udhëtoj unë n’ ato dridhje

Dhe nga veriu prapë hapem mbi veri.

Aq vende të reja ndesh në sytë e saj

Nëpër ëndra të vjetra të shpie përsëri,

Dashuri të shpërndara mbledh ndërkaq,,

Gaz e trishte, dhimbje e puthje gjithsesi.

Nga goja e shënjtorëve ajo rrëmbehet

Bukuri të reja bukurisë t’i shtojë,

Prandaj në gojë duhet të të mbetet,

Prandaj në gojë duhet të të rrojë. 

Ziko Kapurani

“Ndarja” e sovranitetit

Shkëlzen Maliqi

Tani që sërish kemi tensione në veri në Kosovës, një dëshirë e vjetër e Serbisë po vjen në petkun e idesë për “ndarjen e sovranitetit”. Po propozohet që veriu formalisht të mbetet pjesë e Kosovës, por me një “autonomi substanciale” dhe marrëdhënie të afërta me Serbinë. Edhe për dy pikat doganore thuhet se mund të shënojnë kufirin mes Kosovës dhe Serbisë, por ama të ardhurat nga dogana i duan që të mbesin në veri, në konton e serbëve. Asgjë serioze. Bllokohen rrugët për të hapur rrugën e ndarjes së Kosovës.

Por, kjo me sovranitetin e ndarë nuk shkon assesi. Thjesht sovraniteti nuk ndahet. Edhe nëse do të tentohej diçka e tillë, s’mund të ketë sukses. Diplomatët kanë shpikur ndonjëherë sovranitet simbolik, si një godinë që është e bukur nga jashtë, por pas fasadës se saj qëndron humbja reale të sovranitetit. Në historinë e afërme të Ballkanit e kujtojmë një projekt ndërkombëtar që quhej Z-4, i cili serbëve të Kroacisë u ofronte një sovranitet të tillë fasadë: krahina serbe e vetëshpallur për republikë me këtë planë do të kishte administratën, flamurin, stemën, përfaqësi diplomatike në botë, bankën e vet etj., por brenda sovranitetit të pacenuar të Kroacisë. Serbët e patën refuzuar ofertën dhe u ndëshkuan, ushtria kroate ndërmori aksionin “Oluja” (Stuhia), që e asgjësojë “republikën” dhe për pasojë kishte edhe eksodin masiv të serbëve që assesi nuk donin të jetonin “nën sovranitetin kroat”. Refuzuan ofertën gjeneroze dhe i humbën të gjitha.

Këta zëra sot që flasin për ndarjen e sovranitetit në Veri, sikur provojnë që ta ringjallin idenë e skenarit të Z-4. Disa e quajnë projekt “Ahtisaari Plus”, që mbetet formulim i mjegullt. Tani serbët mbase kapen edhe për simbolikën e një autonomie substanciale, që në esencë edhe nuk është pak, por me paramendimin se kështu herdokurdo do ta arrijnë shkëputjen, dhe jo që të mbetet sovraniteti i pandashëm i Kosovës.

Me Ahtisaarin ata edhe i kanë këto, të drejtat dhe sigurinë reale, por ata duan më shumë. Beogradi zyrtar me këto ide mbase targeton një optimum të momentit. Duke kërkuar një plus ose “zgjidhje speciale”, duan që të instalohet të paktën një fasadë e “sovranitetit të ndarë” dhe të vazhdohet me ndikimin e Beogradit në veri.

Mirëpo, pasi që fuqitë perëndimor e thanë qartë se nuk ka ndarje të Kosovës, e tani edhe zyrtarët e BE-së siguruan se Kosova është një tërësi doganore që buron nga sovraniteti i pandashëm, nuk besoj se po mbetet vend për diplomacitë “pajtuese” që kërkojnë zgjidhjet në shikim të parë pragmatike, si “një të mirë të mundshme në situatën e krijuar”. Këta pragmatikët thonë se serbët në veri e kanë shumicën dërmuese, janë 95 % e popullsisë, andaj duhet t’i lihet kontrolli, një autonomi reale, dhe që duhet të pasqyrohen edhe me një sovranitet simbolik.

Ky model është thjesht kashta e fundit për të cilën kapet Beogradi. Kinse afirmon një politikë “realiste”, “pajtueshmëri”, gatishmëri për “kompromis” etj. Por, në të vërtetë është qasje mashtruese, problemi shtrohet ngushtë nga një këndvështrim serb që është ai i pikës së verbër e syrit, ku anashkalohet tërësia dhe ravijëzohet vetëm e vetëm interesi serb.

Sepse, kur pikënisja është tërësia, këto zgjidhje alkimike të sovranitetit të ndarë, nuk dalin aspak pragmatike e as të lehta. Përkundrazi.

Nëse politika e Serbisë dhe serbëve do të ishte parimore, - gjë që nuk ka qenë assesi në 25 vitet e fundit, e edhe shumë më gjatë, - ajo edhe do të mund të insistonte në një model parimor të të drejtave të veçanta etnike për pakicat kombëtare që jetojnë në mënyrë kompakte dhe të koncentruar në territoret e kombeve më të mëdha. Por që kjo të vlej për të gjithë, jo vetëm për serbët.

Qëndrimi i serbëve në veri, që janë pakicë e tillë kompakte, është se nuk duan të jetojnë në Kosovën demokratike dhe nën kornizat e të drejtave që ua ofron Plani i Ahtissarit dhe Kushtetuta e Kosovës. Diplomatët e huaj ndonjëherë trullosën nga aneksat dhe zhurma që prodhohet në veri dhe në Beograd, dhe nuk e shohin, ose bëhen ashtu, faktin se ky qëndrim i tyre është padyshim racist!

Pse serbët nuk po mund të jetuakan në shtetin ku shqiptarët janë shumicë?! A nuk buron ky qëndrim nga paragjykimi se shumica në Kosovë, shqiptarët, nuk mund të ndërtojnë shtet demokratik dhe nuk qenkan të aftë për bashkëjetës me të tjerët!? Serbia zyrtare pafytyrësisht ua jep përkrahje qëndrimeve raciste në Veri të Kosovës, ndërkohë që vetë nuk tregon asnjë gatishmëri që të drejta të njëjta etnike t’ua ofrojë pakicave kompakte që jetojnë në Serbi, konkretisht shqiptarëve në Luginën e Preshevës, myslimanëve në Sanxhak dhe hungarezëve në veri të Banatit?!

Beogradi zyrtar dhe opozita radikale nacionaliste në Beograd i trimëron sot serbët në veri të Kosovës që të bllokojnë rrugët, i jep përkrahje refuzimit të tyre që integrohen në institucionet e Kosovës që janë dizajnuara edhe për ta. Beogradi me këtë sfidon edhe faktorin ndërkombëtar që po ndërmjetëson për tejkalimin e krizës. Por Tadiqi me bashkëpunëtorët nuk është aq i marrë sa Milosheviqi dikur, i cili vendosi që të konfrontohet me NATO-n.

Por, sa i përket “ndarjes së sovranitetit”, besoj se lidershipi i sotëm i Serbisë do ta ketë parasysh se edhe Milosheviqi ka qenë i vetëdijshëm që “ndarje të sovranitetit” nuk ka. Në rastin e katrahurës së serbëve në Kroaci, kur i përmblodhi “Stuhia”, ai i patë lënë në lloç serbët që refuzonin sovranitetin e Kroacisë. Kjo së shpejti do të ndodh edhe në Kosovë, Tadiqi dhe cilido që do ta zë vendin e tij, do t’i lë në lloç serbët radikalë që assesi nuk duan të jetojnë në Kosovën sovrane. Bllokimi i rrugëve për ta është vetëm humbje kohe.

Në sytë e tu, Kosovare, lexohet Kosova

Nga Miho Gjini



Emrin Kosovare e dëgjova atje ku buron nga gjiri i shkëmbinjve malorë një ujë i vrullshëm, i ftohtë e i kulluar. Rrjedha bëhet e qetë nëpër Rrafshin e Dukagjinit, ku marrin ujë për të pirë 53 fshatra dhe banorët vaditin pemët e fushat e tërbuara nga gjelbërimi i thellë e i ndezur. Më poshtë, në ujin e ëmbël dhe flladitës rritet trofta dhe njerëzit kanë ditur të ndërtojnë mjediset e tyre shlodhëse.

Po kjo vajzë është thuajse e magjepsur, mu këtu, tek gurgullima e burimit të pashtershëm. Ajo është si e përhumbur, tretur midis ujit, ajrit dhe gjelbërimit të harlisur të natyrës. E pushtuar tërësisht nga flladi i freskët i shkumës që krijohet nga shpërthimi i ujit mbi faqet e bardha të shkëmbit dhe nga ai katarakt përrallor që i rrëmben vështrimin, po edhe shpirtin. E gjatë, e hijshme, me sy të mëdhenj, të zinj e të njomur nga loti i gëzimit nën qerpikë, ajo, qëndronte e mbështetur pas trungut të një mimoze të egër, që sapo kishte çelur lulet. Qe harlisur edhe ajo, mimoza. Mimozat e buta gëzohen shpejt, gënjehen qysh në Janar për të çelur lule, sapo shohin një ditë me diell. Po këto të egërtat nuk gënjehen kollaj e presin pranverën, presin sa të vijë gjer këtu vajza me emrin Kosovare për t’ia shtuar natyrës magjinë e saj.

Vendi quhet Burimi i Istogut, dhe ndodhet jo shumë larg kullës së familjes Rugova në Kososvë. Dikur, gjyshi i Ibrahim Rugovës, e merrte këtë ujë nëpër tuba, e kalonte mbi majat e pemëve dhe e hidhte në një lartësi prej 30 metrash, për të prodhuar dritë e për të bluar drithë. Po vetë nipi do të shkonte shumë më tej se sa gjyshi i tij shpikës: i dha dritë gjithë Kosovës ... Që kjo vajzë, me emrin Kosovare, të gëzojë magjinë që sjell flladi i lirisë. Dhe burimi i Istogut bëhet kështu burim i një jete e i një bukurie të madhërishme, sa e tërë Bota.

Kosovare Hoti, vajza 20-të vjeçare që vështron ujin e nuk ngopet së pari është frut i një dashurie të thellë prindërore, i një drithërime thuajse hyjnore. Dhe njëherësh përjetim i dhimbshëm i një ëndërre, për ta bërë Kosovën, si kjo vajzë e brishtë, e lartë dhe e bukur i një shteti krejt të ri.

Unë shastisem me këtë simbol njerëzor që s’ka të bëjë as me letërsinë, as me artin, as me trillet e sajesat. Diçka e pazakontë irreale, e pabesueshme dhe megjithatë, ja tek është: e thjeshtë, e paprekshme, tokësore. Të përballesh me një kosavare që e ka emrin Kosovare, në zemër të maleve, ku bora ende s’ka shkrirë e tëra e kur bimësia ka shpërthyer gjithandej, kur njerëzit vijnë tek ky burim shkëmbor në një ditë të qetë e të lirë, pa ngatërrestarë e inatçinj të mërive dhe të luftrave, është njëlloj si të lindësh përsëri, sikur të rilindësh e të të shfaqet papritur e tërë bukuria e natyrës dhe e jetës përreth saj ...

Dhe në sytë e saj do të shohësh imazhin e vetë Kosëvës, që hedh shtat si “e Bukura e Dheut” ndër përrallat e gjyshërve tanë. Në sytë e saj të kthjellët, si të burimeve që vijnë nga bjeshkët (dikur të nëmura) e që kthehen nga katarakte jete ... Ato sy janë vetë burimet, që, për një çast ndalen, pushojnë të qeta, shndërrohen në mijëra pasqyra, ku unë (e ti) shohim gjithë jetën e saj në Rahovec ku lindi, e në Ratkoc ku u rrit e hodhi shtat, si ato mështeknat pak më poshtë brigjeve e fushave.

Babai i saj, një piktor pa shumë emër, që quhet Adem Hoti dhe që është, padyshim një shqiptar shumë i madh, patriot i flaktë; kosovari, që tërë fëmijëve të vet u ka vënë emra simbolikë shqiptarësh të hershëm (Korab, Albana, Alban) dhe që vajzën e fundit e quajti Kosovare, meriton të ketë një përmendore të thjeshtë atje në Ratkoc, midis Pejës nuse e Gjakovës Plakë. Ky njeri kaq i ndjeshëm, artist nga profesioni e nga shpirti, që di të pikturojë mbi pëlhurë, diti të krijojë dhe fëmijë të bukur. Si vetë Kosova. Dhe sjell në jetë një Miss Kosovë, ende të pashpallur si e tillë nëpër pasarela të bukurisë femërore. Dhe pasarelë do të bëhet burimi i Istogut, ku soditës jemi ne të gjithë, artistë të ardhur nga të gjitha trevat shqiptare, po edhe nga Polonia, Gjermania, Greqia, Bosnja, Sllovakia e Ukraina, në një juri ndërkombëtare të një shteti europian.

Është artiste edhe ajo. Thotë se do që të bëhet si Xhulja Roberts. Dëshira dhe modestia që ka, e bëjnë që të skuqet me këtë që thotë. Ajo buzëqesh, ngaqë e ndjen se ende është tepër larg “Zllit Hollivudian”, po ama ne e ndiejmë se Kosovarja ka diçka të veten në burimin e saj: Kthjelltësinë e syve, nga ku buron e shihet i gjithë Istogu, bashkë me Kosovën. Se ajo është vetë Kosova, me të gjitha visaret po edhe me vuajtjet, gëzimet, luftërat, ëndërrimet e shprishura dhe ngazëllimin e fitores që arriti... Dy herë ia burgosi sërbi të atin dhe e bëri syrin e saj të përlotet e zëmrën t’i pëlcasë. Qe vetëm nëntë vjeçe kur u struk me javë, gjatë luftës, nëpër shpellat e malit të Babovcit dhe kur u kthye, do ta gjente shtëpinë krejt të djegur.

“U rrita bashkë me luftën, - thotë ajo,- dhe nuk jam tut aspak. Jetova nëpër kasolla plastmasi, përbri mureve të shkrumbuara të shtëpisë, së toku me vdekjen dhe s’e kam shlue vendin, njashtu si im atë, si shqiptare që jam. Kur duhej me qa e kam forcue zemrën e nuk kam qa..., si fëmijë që isha, nuk kam lodrue si tan fëmijët e botës, po mbushnim koçekët e misrit me barut me ia hudh shkjaut...!”

Kosovarja me emrin Kosovare më thotë mos me u çudit tepër që ka pikërisht këtë emër, sepse atë e mbajnë edhe shumë cuca të tjera të Kosovës. Po unë jam i bindur se kjo vajzë që pashë në Burimin e Istogut, do të jetë më e mira, më e bukura ndër të gjitha kosovaret e tjera ... Se asaj ia dhamë njëherësh që të gjithë ne, çmimin e parë, në këtë pasarelë ujore, ku pas pak, për habinë tonë u shfaq edhe Ylberi. Tani ajo është e kurorëzuar po nga ky “Ylber” i papritur, duke e njësuar me natyrën gjithë. Dhe ne na duket sikur këtu ka zbritur vetë Miss Bota!