Një heshtje që fliste shumë




Eshref Ymeri
 
Një heshtje që fliste shumë
 
       Sa herë që vjen muaji dhjetor, kujtesa më shtegton në vite dhe më bën të përfytyroj ca ngjarje kohësh të largëta kur jam njohur me një personalitet të shquar të kulturës shqiptare, krijuesin e heshtur dhe përkthyesin e talentuar Robert Shvarc, i cili ka lindur pikërisht më 10 dhjetor. Isha në moshë të re kur pata lexuar për herë të parë përkthimin fantastik të librit “Harkui i Triumfit”. Aq shumë më pati rrëmbyer shqipja e latuar e atij përkthimi, saqë mikut tim të vjetër, zotit Rait Beqiri, i lutesha të m’i lexonte me zë ca framente të veçanta të atij libri befasues. Kur vitet kaluan dhe puna e solli që të prezantohesha dhe të njihesha më nga afër me zotin Shvarc, e kuptova se cila kishte qenë arsyeja që ai paskesh qenë dashuruar aq shumë pas krijimtarisë artistike të Remarkut.
       Në periudhën mes Luftës I dhe Luftës II Botërore, në vendet perëndimore pati qarkulluar shprehja “brez i humbur”, apo njerëz të pushtuar nga pesimizmi. Me këtë shprehje (në frengjishte génération perdue, në anglishte lost generation) nënkuptoheshin njerëz pak të dobishëm për shoqërinë, që ishin formuar në vitet e degradimit politiko-shoqëror në një vend të caktuar, të prirur për të qëndruar jashtë politikës dhe të çorientuar moralisht.  Ajo u bë lajtmotivi i krijimtarisë së shkrimtarëve të tillë, si Ernest Heminguej (Ernest Miller Hemingway - 1899-1961), Erih Maria Remark (Erich Maria Remarque, Erich Paul Remark - 1898-1970), Anri Barbys (Henri Barbusse - 1873-1935), Riçard Orlington (Richard Orlington  1892-1962), Ezra Paund (Ezra Weston Loomis Pound - 1885-1972), Xhon Dos Pasos (John Roderigo Dos Passos - 1896-1970), Ficxherald (Francis Scott Key Fitzgerald - 1896-1940), Shervud Anderson (Sherwood Anderson - 1876-1941), Tomas Vulf (Thomas Clayton Wolfe - 1900-1938), Nataniel Uest (Nathanael West - 1903-1940), Xhon Ohara (John  O'Hara - 1905-1970). Ky brez i humbur përbëhej nga të rinj që ishin mobilizuar për në frontin e luftës në moshën 18-vjeçare. Mes tyre kishte nga ata që nuk kishin arritur të mbaronin shkollën dhe që kishin filluar të vrisnin herët. Pas mbarimit të luftës, njerëz të tillë nuk mundën t’i përshtateshin dot jetës paqësore dhe shumë nga ata e mbyllën jetën me vetëvrasje, kurse disa të tjerë përfunduan në çmendinë. Mendohet se këtë shprehje e ka përdorur për herë të parë shkrimtarja amerikane Gertruda Stajn (Gertrude Stein - 1874-1946), por më pas shprehja në fjalë u bë e njohur në saje të përmendjes së saj në romanin e Ernest Heminguejit me titull A Moveable Feast (Festa që është gjithmonë me ty) (1964).
       Në mars të vitit 1979 pata kaluar me punë në Redaksinë e Botimeve në Gjuhë Huaja të Shtëpisë Botuese “8 nëntori”, në sektorin e përkthimeve në gjuhën ruse. Ishte vlugu i punës për përkthimin në gjuhë të huaja të, demek, veprave të Enver Hoxhës. Përkthimi bëhej në tetë gjuhë (në anglishte, në frëngjishte, në spanjishte, në rusishte, në gjermanishte, në italishte, në greqishte dhe në arabishte). Sektori i gjermanishtes ishte më pak i kompletuar me specialistë të përkthimit. Prandaj, me ndërhyrjen e Institutit të Studimeve Marksiste-Leniniste pranë Komitetit Qëndror të Partisë së Punës të Shqipërisë, pranë sektorit të gjermanishtes, ku i vetmi përkthyes ishte zoti Alfred Sejdia, qe ftuar një specialist nga Gjermania Perëndimore, nga radhët e Partisë Komuniste Marksiste-Leniniste Gjermane. Por meqenëse vëllimi i punës që duhej të përballohej ishte i madh, zoti Robert Shvarc dhe zoti Ali Dhrimo, po me ndërhyrjen e institutit të larpërmendur, qenë ftuar si bashkëpunëtorë të jashtëm për të përshpejtuar ritmet e përkthimit. Pikërisht asokohe u njoha me zotin Shvarc në mjediset e redaksisë. Më 01 gusht të vitit 1981 mua më emëruan përgjegjës të asaj  redaksie dhe asokohe vëllimi i punës përkthimore u shtua edhe më tepër. Prandaj u pa e arsyeshme që zoti Shvarc të transferohej nga Radio-Tirana në Shtëpinë Botuese. Pikërisht koha e drejtimit të redaksisë më krijoi mundësinë që ta njihja shumë më tepër dhe të miqësohesha me të. Në figurën e tij zbulova një njeri të heshtur, por me zemër të madhe, një njeri me një shpirt të ndjeshëm që të çudiste me çiltërinë e tij të pakundshoqe dhe me erudicionin e tij të admirueshëm. Kemi pasur raste kur kthenim edhe ndonjë gotë dhe në bisedë e sipër shpërfaqej si pakuptuarazi një tjetër tipar i karakterit të tij shumëplanësh: humori i tij karakteristik, i shoqëruar me një leksik të kursyer. Shprehja e tij e parapëlqyer “u lodhe, or qyq!” më ka mbetur e skalitur në kujtesë për domethënien alegorike që ngërthente në vetvete. Buzëqeshja e tij origjinale shpërfaqte pastërtinë mahintëse të shpirtit të tij të ngrohtë deri në befasi. Por megjithatë, edhe kur buzëqeshte, nga honet vështrimit të tij të thellë herë-herë vetëtinte një hije melankolie. Kur vazhdonte punën si përkthyes në Radio-Tirana, më pati qëlluar njëherë ta shikoja tek përkthente jo në zyrë, por në mesoren e katit të tretë që ndahej me xham me oborrin e brendshëm të Radios. Më pati çuditur ajo pamje. Ndoshta qe prishur me kolegët e zyrës, ndoshta ata i bënin zhurmë kur përkthente dhe nuk e linin të përqendrohej apo ndoshta ishte ndonjë arsye tjetër në këtë mes. Por më pas, kur e njoha mirë natyrën e tij eksplozive ndaj padrejtësive dhe hipokrizisë, erdha e krijova bindjen se pamja e tij e dikurshme në atë mesore të Radios, ulur në një karrige, me makinën e shkrimit para vetes mbi tryezë, mishëronte në vetvete shprehjen më të kulluar të simbolikës shvarciane: ai e ndiente veten të huaj në kushtet e dhunës enveriane, kur fjalës dhe mendimit të lirë i qenë prerë flatrat dhe i ishin hedhur vargonjtë e diktaturës.
       Mes pëkthyesve shumë të talentuar, kishte nga ata që, për shkak se kërkoheshin ritme të përshpejtuara përkthimi, ishin të detyruar që përkthimin ta bënin me diktim: përkthimin ia diktonin drejpërsëdrejti në gjuhë të huaj ose një daktilografisteje, ose një përkthyesi apo përkthyeseje më të re. Por zoti Shvarc asnjëherë nuk e pati praktikuar një metodë të tillë pune. Përkundrazi, ai asnjëherë nuk përkthente drejtpërdrejt në makinën e shkrimit. Ai, fillimisht, materialin e përkthente në skeda gjysmëformati, e kontrollonte mirë e mirë dhe mandej e hidhte në të pastër me makinën e shkrimit.
       Meqenëse bashkëshortja e tij e nderuar, zonja Ariste, ishte kolege pune me time shoqe (që të dyja mësuese), patëm mundësi të njiheshim edhe familjarisht. Kam pasur rastin që të shkoja për vizitë në familjen e zotit Shvarc. Banonte në një hyrje të thjeshtë me një dhomë e një kuzhinë, në lagjen “Ali Demi”, aty afër fushës së sportit. Mbi tryezën e tij ndodhej një makinë e vogël shkrimi, përmes tastierës së të cilës ai, për vite me radhë, i mbajti të hapura dritaret e kulturës së huaj, në mënyrë që kjo, përmes përkthimeve të tij të shumta artistike nga autorë të mirënjohur botëror, të bëhej pjesë e thesarit edhe të kulturës sonë kombëtare.
       Më vinte shumë keq që zoti Shvarc e pinte tej mase atë duhan të mallkuar: sa fikte njërën cigare, ndizte tjetrën. Me sa duket, duhani ishte “miku” i tij më “i afërt” në qetësimin e tallazave të shpirtit të tij të trazuar. Ishin ato cigare të shkreta që erdhën e ia bluan zemrën ca nga ca, derisa ia shkurtuan jetën para kohe. Pikërisht atë shpirt të trazuar vetë zoti Shvarc e pati plazmuar me një vërtetësi të dhimbshme në tri poezi aq prekëse që zoti Amik Kasoruho, një mik i ngushtë i tij dhe një personalitet i shquar i kulturës sonë kombëtare, i heshtur edhe ky si vetë thjeshtësia, i ka botuar për herë të parë në një intervistë që i ka dhënë gazetës “Koha jonë” të datës 12 dhjetor 2010.
       Vitet kalojnë. Njerëzit e shquar të kulturës sonë kombëtare, si çdo qenie tjetër njerëzore, pas përfundimit të “piknikut” mbitokësor, përfundojnë në botën e përtejme. Detyra e brezave që vijnë pas është që këtyre përfaqësuesve të shquar të kombit t’u ngrejë përmendoren që meritojnë, duke i bërë të pavdekshëm në panteonin e figurave të shquara kombëtare. Për fatkeqësinë tonë kombëtare, ne këtë panteon vazhdojmë të mos e kemi ende edhe sot e gjithë ditën. Presidentët e vendit ndokënd edhe e kanë nderuar me medaljen “Nderi i Kombit” apo “Mjeshtër i Madh i Punës”. Kryetarë të bashkive ndokënd prej tyre e kanë pas shpallur edhe “Qytetar Nderi”. Por të huajt që vijnë të vizitojnë vendin tonë nuk do të kërkojnë nëpër arkivat e Presidencës apo të bashkive se ç’medalje apo ç’titull nderi kanë marrë figurat e shquara të  kulturës sonë kombëtare. Ata duan të shikojnë diçka  konkrete në mjediset publike, si në çdo vend tjetër të qytetëruar. Midis këtyre figurave të shquara duhet të kenë vendin e tyre edhe përkthyesit tanë të talentuar. Pikërisht kontributin e shquar të përkthyesve në pasurimin e kulturës kombëtare kishte parasysh poeti i madh rus Aleksandër Sergejeviç Pushkini (1799-1837), i cili breznive të mëvonshme u ka lënë si trashëgim edhe një aforizëm të shkëlqyer:
       “Përkthyesit janë kuajt postarë të iluminizmit”.

Comments

Popular posts from this blog

Libra të rinj - Shkarkim falas

Ese për Vitin e Ri

Poezi të zgjedhura nga GJERGJ FISHTA (23 tetor 1870 - 30 dhjetor 1940)