Pse heshtin shkrimtarët dhe artistët për persekutimin e tyre? Bashkëpunëtorë të Sigurimit, apo heronj të diktaturës?

Gjithë këto ditë, kur ka dalë edhe një herë në pah problemi i dosjeve të diktaturës, raporti mes viktimave dhe persekutorëve, të shumtë kanë qenë ata që kanë mbështetur dhe kanë dhënë mendimet e tyre. Në shkrimet speciale që ka botuar “360grade.al”, mbi tragjedinë e vërtetë të artistëve të shquar si Ilia Shyti, Nikolin Xhoja, Justina Aliaj, Robert Ndrenikës, Naim Frasheri, Frederik Rreshpja, Maks Velo, Edison Gjergo, Bujar Lako, etj, kanë qenë me qindra ata që i kanë pëlqyer e kanë komentuar fatin e tyre të zi si dhe kanë evidentuar talentin e tyre. Por, për fat të keq, shikoj se një pjesë e mirë e artistëve dhe shkrimtarëve të dënuar nga diktatura, ata që sot janë gjallë, në vend që të dëshmojnë e të denoncojnë gjithë atë mekanizëm monstruoz, jo vetëm të censurës e autocensurës, por edhe të humbjes së personalitetit dhe dinjitetit të njeriut, heshtin, ose më keq akoma, dalin edhe në mbrojtje të persekutorëve të tyre. Nuk janë të paktë ata që në faqet e shtypit të majtë, kanë thurur elozhe për LSHA, drejtuesit e tyre dhe gjoja “ndihmën” e pakursyer që ata paskan për artistët, por ishte “regjimi komunist, ai që e kishte fajin”, e jo ata si pjesë e këtij regjimi e atij mekanizmi gjigant. Të mirat individuale e njohjet personale përgjithësohen në raport me një komunitet të gjerë artistësh, të cilët ranë pre e mashtrimit gjoja “liberal” të 70-ës, një kurth që u mori të ardhmen e jetën dhjetëra artistëve e shkrimtarëve. Është i njohur dhe i analizuar fakti se mes viktimës dhe persekutorit ka gjithmonë një lloj dashurie reciproke, sepse kjo ka ndodhur edhe gjatë regjimeve të tjera totalitare në vende e Evropës e më gjerë.

Ka artistë sot me emër, që nuk prononcohen, ose tërhiqen, e kërkojnë të mos dalin në media, “të shkuara të harruara”, apo më keq akoma, nuk kanë guxim të përballen me të kaluarën e tyre. Ndonjëherë, në shtyp, në intervistat apo kujtimet e tyre shikoj iniciale të ndryshme, apo gjëra të përgjithshme pa vlerë, në vend të emrave konkretë. Në një bisedë me një artist të nderuar, mes të tjerash, më thotë se afro 80% e kësaj kategorie janë përpunuar nga sigurimi i shtetit, gjatë hetuesisë ose më pas në burg. Kjo është bërë sepse, ashtu siç thotë Maks Velo, “ata i mposhti dobësia në situatat e hetuesisë dhe burgut”. Disa e bënë në kushte të presionit e torturave çnjerëzore, disa të tjerë për të përfituar nga ndonjë post i mirë në burgje, si kuzhinier, brigadier, etj, larg punës së rëndë, apo edhe me ndonjë ulje e falje të pjesshme, ndërsa pati edhe nga ata që e bënë vullnetarisht, se ishin “të bindur” se “kishin gabuar vërtet” dhe Partia po tregohej me zemër të madhe. Për fat të keq, në arkiva ka me dhjetëra dosje të këtyre artistëve që kanë pasur pseudonime e në dosjet e tyre figurojnë si bashkëpunëtorë, përveçse kanë dalë dëshmitarë për kolegët e tyre, kanë bërë edhe denoncime që nuk kanë të bëjnë fare me presionin, por me bindjet, vullnetin e natyrën e tyre. Ndoshta, ndonjë ditë edhe mund të botojmë disa prej tyre. Pas vitit 1991 shumë pak i denoncuan, një pjesë heshti e të tjerët i morën me vete në varr sekretet e rekrutimit e keqpërdorimit të tyre. Askush nuk ka dalë e të thotë hapur, “po, kam bashkëpunuar sepse më kanë detyruar!”. Në një rast di, dirigjenti i shquar M.V pati guximin të thotë se emri i tij mund të gjendet në procesverbalet apo dëshmitarët e disa të tjerëve, por ka qenë i detyruar, sepse hetuesi të vinte para fletën dhe t’i pa e lexuar, duhet ta firmosje. “Ma jep ta lexoj, i thosha. Ndërsa hetuesi ma përplaste në fytyrë letrën e më thoshte: “Qen, nuk ke besim te Partia?!”. Pastaj e griste e sillte përsëri ditën tjetër e në rast se nuk e firmosja, më thoshte hapur: “Firmose, se po nuk e bëre do të të kapim gruan, vajzën...”. Askush nuk i denoncon sot, as si persekutorë, as si mekanizëm...Kjo është fatkeqësi! F.S